Кіріспе

Терроризм туралы 2000 жылғы заң (№ 11) – Ұлыбритания Парламенті қабылдаған бірнеше жалпы терроризм туралы заңдардың біріншісі. Ол 1989 жылғы Терроризмді алдын алу (уақытша шаралар) туралы заңды және 1996 жылғы Солтүстік Ирландия (төтенше жағдайлар) туралы заңды күштен шығарды. Бұған қоса, 1998 жылғы Қылмыстық әділет (терроризм және құпия келісім) туралы заңның бір бөлігін алмастырды. Заң полицияға берген өкілеттіктерге қатысты пікір қақтығыстары тудырып, құқық бұзушылықтар туралы хабарларға және британдық және еуропалық соттардағы сот процестеріне әкеп соқты. Заңның 44-бабына сәйкес тоқтату және тексеру өкілеттігі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот тарапынан заңсыз деп танылды.

Тыйым салынған топтар

Бұрынғы терроризм туралы заңдардағыдай, мысалы, 1989 жылғы Терроризмді болдырмау (уақытша ережелер) туралы заңда, Ішкі істер министрі "терроризмге қатысы бар" деп санайтын "тыйым салынған топтардың" тізімін жүргізу өкілеттігіне ие болды. Мүшелікке ие болу, мұндай топты қолдау немесе "оны мүшесі немесе қолдаушысы екендігіне негізді күдік тудыратын" киім кию, террористік қылмыс жасағаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартуға жеткілікті. Заңға сәйкес, ұйымдардың басқаша атаулары да тізімге енгізілуі мүмкін. Мысалы, 2010 жылдың қаңтар айында және 2011 жылдың қараша айында Аль-Мухаджирун, Ислам4УК, Бағынуға шақыру, Ислам жолы, Лондон шариғат мектебі және Крест жорықтарына қарсы мұсылмандар Аль-Гураба және Құтқарылған сектаның (екі ұйым да бір деп есептеледі) баламалы атаулары ретінде қосылды. 2014 жылдың маусым айында Need4Khilafah, Шариғат жобасы және Ислам Дауа қауымдастығы осы тізімге енгізілді. Ұйымның барлық жағдай бойынша тыйым салынған екені және оған қатысы бар адам тыйым салынған әрекет жасағаны дәлелденсе, қылмыстық іс қозғау үшін ұйымның басқаша атауын тізімге енгізу міндетті емес.

Бұрын тыйым салынған топтардың тізімі

Mujaheddin e Khalq (MeK) 2008 жылдың маусым айында тыйым салынған ұйымдардың апелляциялық комиссиясы мен апелляциялық сот шешімдерінің нәтижесінде тізімнен шығарылды. Халықаралық сикх жастар федерациясы (ISYF) 2016 жылдың наурыз айында тыйымнан босатылды. Хизб-э-Ислами Гүлбұддин (HIG) 2017 жылдың желтоқсан айында тыйымнан босатылды. Ливиялық исламдық күрес тобы (LIFG) 2019 жылдың қараша айында тыйымнан босатылды.

41-бап (ордерсіз тұтқындау)

Заңның 41-бабы полицияға террорист деп күдіктелген адамды айыптаусыз 48 сағатқа дейін қамауға алу және ұстау құқығын берді. Полиция судьяны одан әрі сұраққа алу үшін мұндай мерзімнің қажет екеніне көндіре алса, ұстау мерзімі жеті күнге дейін ұзартылуы мүмкін. Бұл, күдіктілерді ұсталғаннан кейін 24 сағат ішінде айыптау немесе босату талап етілген жалпы қылмыстық құқықтан өзгеше жағдай еді. Кейіннен 2003 жылғы Қылмыстық әділет заңымен бұл мерзім 14 күнге, ал 2006 жылғы Терроризм заңымен 28 күнге дейін ұзартылды.

7-бөлік

65-тен 113-ке дейінгі бөлімдерді қамтитын 7-бөлімде Солтүстік Ирландияға қатысты ерекше шаралар қарастырылған, олардың күшіне енуі үшін жыл сайын заңнамалық құрал арқылы парламенттің мақұлдауы қажет болатын. Бұл бөлім 1996 жылғы Солтүстік Ирландияның (Төтенше жағдайлар туралы) Заңындағы бұрынғы шараларды алмастырды. 7-бөлім 2006 жылғы Терроризм (Солтүстік Ирландия) Заңымен, ал ол өз кезегінде 2007 жылғы Әділет және қауіпсіздік (Солтүстік Ирландия) Заңымен алмастырылды.

75-бап (Сот алқасы жоқ сот)

75-бапта Солтүстік Ирландияда белгіленген қылмыстар бойынша қазылар алдында сот отырысын өткізу, қазылар кеңесімен сотталудың орнына қарастырылды, бұл 1973 жылы алғаш құрылған Диплок соттары жүйесін жалғастырды.

Тоқтату және іздестіру, тұтқындау және сотталу деңгейі

2007 жылдың шілдесі мен желтоқсаны аралығында BBC Шотландияда 14 000-нан астам адам мен көлік Британдық көлік полициясы тарапынан тоқтатылып тексерілгенін хабарлады. 2008 жылы Метрополитен полициясы 44-бапты қолдана отырып 175 000 іздестіру жүргізді, олардың ішінде 2313 бала (15 жасқа дейін) болды, олардың 58-і 10 жасқа толмаған. 2004 жылдың басына дейін осы заң бойынша шамамен 500 адам тұтқындалған деп есептеледі; жеті адамға айып тағылды. 2005 жылдың қазан айына қарай бұл көрсеткіш 750 тұтқындалғанға және 22 сотталғанға дейін өсті; сол кездегі Ішкі істер министрі Чарльз Кларк «статистика айыптауға жеткілікті дәлелдер табудың қиындығын көрсетеді» деді. Ішкі істер министрлігінің 2007 жылғы 5 наурыздағы мәліметтері бойынша 2001 жылдың 11 қыркүйегі мен 2006 жылдың 31 желтоқсаны аралығында осы заң бойынша 1126 адам тұтқындалған. Заң бойынша немесе полицияның байланысты тергеулері кезінде тұтқындалған 1166 адамның 221-іне терроризм қылмыстары бойынша айып тағылып, 40-ы сотталды. 58-бап бойынша тұтқындалғандардың арасында 2005 жылдың желтоқсанында Абу Бакр Манша және 2004 жылғы қаржылық ғимараттарға жасалған қастандыққа қатысқан сегіз күдікті бар.

Қылмыстар

Заңдар полиция өкілеттігін артық деңгейге көтеріп, теріс пайдалануға мүмкіндік бергені үшін сынға ұшырады. Заңдар терроризмге қарсы күреске қатысы жоқ деп есептелген жағдайларда қолданылған көптеген мысалдар болды. Сыншылар бұл заңның наразылық білдірушілерге қарсы жүйелі түрде зәбірленушілікке айналып отыр деп мәлімдейді. Заңды сынаушылар полицияның 44-баптың төтенше жағдайларын «күнделікті полиция жұмысындағы қосымша құрал» ретінде пайдаланып, негізсіз күдікпен қарапайым азаматтарды тоқтатып, тексеруге құмар екенін айтады, бұл Парламенттің бастапқы ниетінен асып түседі. 44-бап бойынша берілген рұқсаттардың бірі – заңды демонстрацияға қатысушыларды немесе демонстрация маңында жүрген адамдарды ұстау. Сыншылар бұл заң полицияға бейбіт наразылықты тоқтату немесе болдырмау үшін кеңейтілген өкілеттіктер береді деп санайды. 44-баптың проблемалық қолданылуы саяси наразылық білдірушілермен ғана шектелмеді; хабарламаларға сәйкес, журналистер, әуесқой және кәсіби фотографтар, пойызды жақсы көретіндер, саясаткерлер және балалар террористік қызметке қатысқан деген күдікпен, фотосуретке түсіру сияқты заңды әрекеттермен айналысқанда тоқтатылып, тексерілді. 1988 жылғы Авторлық құқық, дизайн және патенттер туралы заң (панорама еркіндігі) бойынша қоғамдық орындарда фотосуретке түсіруге рұқсат етіледі, ал Терроризм туралы заң мұндай әрекетті тыйым салмайды (алайда, 2008 жылғы Терроризмге қарсы заңмен фотосуретке қатысты қосымша шектеулер енгізілді). 44-бапқа қатысты полиция мен үкімет арасында наразылық күшейді; BBC Radio 4-тің iPM бағдарламасында сұхбат берген Метрополитен полиция федерациясының төрағасы Питер Смит заң полиция өкілеттігін анық көрсетпейтінін және полиция қызметкерлерін оқытудың жетіспеуі кейбір қызметкерлердің заңды іске асыруда «шамадан тыс ынталы» болуына әкелгенін айтты. Мемлекеттік министр Вернон Кокер 2009 жылдың 20 сәуірінде «терроризмге қарсы шаралар тек терроризмге қарсы мақсаттар үшін ғана қолданылуы керек» деді. 2009 жылдың желтоқсан айында Бас полиция офицерлерінің қауымдастығы (Acpo) полиция басшыларына 44-баптың өкілеттігін пайдаланып туристер, әуесқойлар немесе кәсіби фотографтарды нысанаға алуды тоқтату туралы ескерту жасады, бұл тәжірибе «қабылдауға болмайтын» екенін мәлімдеді. 2011 жылдан бастап 44-баптың өкілеттігі іс жүзінде жойылды (жоғарыда қараңыз), және полиция қызметкерлері араласу алдында адамның терроризмге қатысы бар екеніне «нақты негіздермен» күдіктенуі керек.

Жалпы

2005 жылдың қазан айында Салли Кэмерон Дундидегі Форт Портқа тиесілі бақыланатын порт аймағындағы велосипед жолымен жүргені үшін осы заң бойынша тұтқындалып, төрт сағатқа ұсталды. Велосипедшілерге порт аймағынан өтуге рұқсат болғанымен, ол жаяу болғандықтан және террорист болу күдігімен тұтқындалып, қамауға алынды. 2008 жылдың шілдесінде терроризмге қарсы полиция 12 жастағы аутизммен және церебральды парезбен ауырған баланы және оның ата-анасын Еуротуннель шаттл пойзымен саяхат етіп бара жатқанда Терроризм туралы заңның 7-бабы бойынша ұстады. Баланың анасы тергеу бөлмесіне алып келініп, бала сату күдігімен сұраққа тартылып, ешқандай айып тағылмастан босатылды. Кейін Кент полициясы осы оқиға үшін өтініш айтты. 2013 жылдың тамызында Германиядан келген сапарынан оралған кезде, АҚШ үкіметінің құпия құжаттарына қатысты жұмыстарды Бразилиядағы Гленн Гринвальдқа жеткізіп бара жатқан 28 жастағы Дэвид Миранда Лондонның Хитроу әуежайында 2000 жылғы Терроризм туралы заңның 7-кестесі бойынша Метрополитен полициясының қызметкерлерімен ұсталды.

7-қосымша

Пол Голдинг 2019 жылдың қазан айында Ресейге сапар жасағаннан кейін тұтқындалды. Пол Голдинг Хитроу әуежайында телефоны мен ноутбугінің ПИН-кодтарын ұсынбай, сол себепті әуежайда тұтқындалды және 2020 жылдың ақпан айында 9 айға шартты жаза алды, сондай-ақ жәбірленушілерге 21 фунт стерлинг көлемінде үстеме төлем және 750 фунт стерлинг процессуалдық шығындар төлеуге міндеттелді. The Grayzone үшін жұмыс істейтін британдық журналист Кит Кларенберг 2023 жылдың 17 мамырында Лутон әуежайында ұсталды. Ол британ үкіметі мен арнайы қызметтері туралы хабарлары, The Grayzone үшін атқарған жұмысы, сондай-ақ британ үкіметі және Ресейдің Украинаға басып кіруі туралы пікірлері туралы бес сағаттан астам сұраққа жауап берді. Полиция оның электрондық құрылғыларын, банк карталарын және жад карталарын тәркіледі, саусақ іздерін алды, ДНК сынамасын жасады және суретке түсірді. Ұлттық журналистер одағы оның тұтқындалуына байланысты үлкен алаңдаушылық білдірді.

Түзетулер

2015 жылғы Терроризмге қарсы күрес және қауіпсіздік туралы заңның 6-тарауы заңға өзгерістер енгізді.