Кіріспе
Адамдарға немесе ұйымдарға рұқсат беру практикасы, әдетте.
Ақ тізім немесе рұқсат тізімі – белгілі бір артықшылық, қызмет, мүмкіндік, қол жетімділік немесе мойындаумен қамтамасыз етілген ұйымдардың тізімі немесе тіркелгісі. Тізімдегі ұйымдар қабылданады, мақұлданады және/немесе мойындалады. Ақ тізім жасау – қара тізім жасаудың керісі, ол құқықтан айырылған, мойындалмаған немесе шеттетуге ұшыраған ұйымдарды анықтау практикасы.
Электрондық поштаның ақ тізімдері
Спам сүзгілері жиі жіберушінің IP-адрестерін, электрондық пошта мекенжайларын немесе домендік атауларын "ақ тізімге" қою мүмкіндігін қамтиды, осылайша электрондық пошталары қабылдаудан бас тартудан немесе спам қалтасына жіберілуден қорғалады. Бұл тізімді пайдаланушы немесе жүйе әкімшісі қолмен күтіп ұстауы мүмкін, сондай-ақ сыртқы ұйымдар ұстап тұратын ақ тізімдерге сілтеме беруі де мүмкін.
Коммерциялық емес ақ тізімдер
Коммерциялық емес ақ тізімдерді түрлі коммерциялық емес ұйымдар, интернет-провайдерлер және спамды тоқтатуға мүдделі басқа да тараптар жүргізеді. Ақы төлеудің орнына жіберуші бірқатар талаптарды орындауы керек; мысалы, олардың электрондық пошта сервері ашық реле болмауы және тұрақты IP-адресі болуы тиіс. Ақ тізімнің операторы шағымдар түскен жағдайда серверді тізімнен шығаруы мүмкін.
Коммерциялық ақ тізімдер
Коммерциялық ақ тізімдер – бұл интернет-провайдердің абоненттеріне электрондық хабарламалар жібергенде спам-фильтрлерді айналып өтуге мүмкіндік беретін жүйе, мұның орнына жылдық немесе хабарлама басына төленетін алдын ала төлем алынады. Осы арқылы жіберуші өзінің хабарламалары спам-фильтрлермен тоқтатылмай немесе сілтемелер мен суреттері жойылмай, алушыларға жеткеніне көз жеткізе алады. Коммерциялық ақ тізімдердің мақсаты – компанияларға электрондық пошта арқылы өз клиенттерімен сенімді байланыс орнатуға мүмкіндік беру.
Жарнамалық ақ тізімдер
Көптеген веб-сайттар кіріс көзі ретінде жарнамаға сүйенеді, бірақ жарнама тоқтатушыларды (ad blocker) қолдану жиілеуде. Жарнама тоқтатушы қолданылып жатқанын анықтаған веб-сайттар көбінесе оны өшіруді немесе өз сайтының "ақ тізімге" қосылуын сұрайды – бұл көптеген жарнама тоқтатушылардың стандартты мүмкіндігі.
LAN ақ тізімдері
Ақ тізімдерді жергілікті желі (LAN) қауіпсіздігі үшін пайдалануға болады. Көптеген желі әкімшілері өз желілеріне кіруге кімге рұқсат етілетінін бақылау үшін MAC-адрестерінің ақ тізімін немесе MAC-адрестерінің сүзгісін орнатады. Бұл шифрлаудың қолданылуы мүмкін болмаған жағдайларда немесе шифрлаумен бірге қолданылады. Дегенмен, MAC-адрестің жалғандануы мүмкін болғандықтан, кейде бұл тиімсіз болуы мүмкін.
IP ақ тізім
Өрт қабырғаларын әдетте белгілі бір IP-адрестерден (немесе IP-адрестер диапазонынан) келетін немесе баратын деректерге ғана рұқсат беру үшін конфигурациялауға болады.
Атау туралы дау
2018 жылы жыртқыш жариялау туралы есепке жасалған журналдық түсініктемеде «ақ» және «қара» терминдері нәсілдік коннотациясы бар және «ақ тізім» және «қара тізім» сияқты жағдайларда олардан аулақ болу қажет деп айтылды. Журнал 2020 жылдың жазында Америкада Джордж Флойдтың өлімінен кейін туған наразылықтардың нәтижесінде кеңінен танымал болды, онда полицей офицері қара нәсілді адамды өлтірді, бұл полицияның зорлық-зомбылығына қарсы наразылықтарға әкелді. Журналдың негізгі идеясы – «қара» және «ақ» сөздерінің тиісінше теріс және оң мән-жайлары бар. Журналдың түсініктемелік сипатына қарамастан, кейбір компаниялар мен жеке тұлғалар «ақ тізім» және «қара тізім» терминдерін «рұқсат тізімі» және «тарту тізімі» сияқты жаңа баламалармен алмастыруға кірісті. Бұл өзгерісті қабылдағандар «ақ тізім»/«қара тізім» атауларын кодтық иіс деп санайды. Бұл өзгеріске қарсылар оның нәсілмен байланысын жоққа шығарып, 2018 жылғы журналда келтірілген этимологиялық түсіндірмеге сілтеме жасайды. Аталған түсіндірмеге сәйкес, «қара тізім» термині шамамен бір ғасыр бұрын «қара кітап» терминінен пайда болған. «Қара кітап» терминінің нәсілдік байланыстарды қолдайтын этимологиясы немесе көздері жоқ, оның орнына ол 1400 жылдарға дейін «қылмыс жасаған немесе басшылардың құрметінен түскен адамдардың тізімі» ретінде пайда болды және король Генрих VIII-нің қара кітапты нақты қолдануы арқасында танымал болды. Басқалар «ақ» және «қара» сөздерінің Киелі кітапта оң және теріс коннотацияларда қолданылғанын, бұл тері түсіне және құлдыққа қатысты айтылғанға дейін пайда болғанын атап көрсетеді. «Қара» сөзі 1960 жылдардағы «Қара күш» қозғалысына дейін Америкада (африкалық американдықтарға балама) өзінің расасын түстес адам ретінде атау үшін кеңінен қолданылатын сөз болып қалыптасты, бұл «қара» және «қара тізім» сөздерінің артындағы теріс коннотациялар нәсілге жатқызылғаннан бұрын пайда болғанын көрсетеді.