Томас Фэрфакс: Англия азамат соғысының генералы және саяхатшысы

Кіріспе

Англиялық саясаткер және генерал (1612–1671)

Томас Фэрфакс, Камеронның 3-ші лорды Фэрфакс (17 қаңтар 1612 – 12 қараша 1671), сонымен қатар сэр Томас Фэрфакс деп те белгілі, ағылшын саясаткері, генерал және Англия азамат соғысы кезінде парламенттік бас қолбасшы болды. Шебер және талантты қолбасшы, Фэрфакс парламентті көптеген жеңістерге жеткізді, оның ішінде шешуші Назеби шайқасы да бар, нәтижесінде Англияның әскери билеушісіне айналды. Бірақ ол ақырында өзінің бағыныштысы Оливер Кромвельдің ықпалына түсті, ол саяси тұрғыдан шебер және Карл I-ге қарсы радикалды әрекеттер жасады. Фэрфакс Кромвельдің саясатына наразы болып, Карлдың көрсетілген сот процесіне қатысудан бас тартты. Соңында ол отставкаға келіп, елді басқаруды Кромвельге қалдырды. Осы себепті, сондай-ақ оның шайқастағы ар-ұжданды мінез-құлқы және Кромвельдің өлімінен кейін монархияны қалпына келтірудегі белсенді рөлі оны революцияның көптеген басшыларына қаратылған жазадан құтқартты.

Ерте өмір

Томас Фэрфакс 1612 жылғы 17 қаңтарда Йоркширдің Батыс Ридингіндегі Илкли мен Отлидің арасында орналасқан Дентон-Холлде Фердинандо Фэрфакстың, Камеронның 2-ші Лорды Фэрфакстың үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. (Оның отбасылық атағы – Камерон Лорды Фэрфакс, ол Шотландия ақсүйектеріне жататын, сол кезде Англиядан тәуелсіз болғандықтан, ол оны мұраға алғаннан кейін Англия парламентіне қатыса алды.) Оның қара шашы, көздері және күңгірт терісі оған «Қара Том» деген лақап ат әкелді. Фэрфакс Кембридж университетінің Сент-Джон колледжінде және Грей Иннде (1626–1628) оқыды, содан кейін сэр Хорас Вэрдің Нидерландтағы протестанттардың мүддесі үшін күресуге аттанған әскеріне қосылды. 1639 жылы ол Йоркшир драгун тобына қолбасшылық етті, олар король Карл I-мен бірге шотландтарға қарсы Бірінші епископ соғысына қатысты, ол Бервик бейбіт келісімімен, ешқандай шайқас болмай аяқталды. Келесі жылы болған Екінші епископ соғысында ағылшын әскері Ньюберн шайқасында жеңіліске ұшырады. Фэрфакс жеңілген әскердің қалған бөлігімен бірге қашып кетті, бірақ оның қызметтері үшін 1641 жылғы қаңтарда рыцарь атағын алды.

Азамат соғысына дейінгі оқиғалар

Фэрфакстар, әкесі мен ұлы, бастапқыда король Карл I-нің қызметінде болғанмен, Корольдің шексіз билігіне қарсы шықты, ал сэр Томас «оның пікірі король мен мемлекеттің ең үлкен және сенімді кеңесі – Парламентке қатысты» деп мәлімдеді. Карл өзінің қауіпсіздігі үшін Йорк қаласында күзет жасағын құруға тырысты, бұл кейіннен армияның ядросы болары белгілі болды. Фэрфаксқа өзінің егеменіне петиция табыстап, парламентінің дауысын тыңдауға және әскер жинауды тоқтатуға шақыру жұмасы берілді. Бұл Йоркширдің еркін иелері мен шаруаларының король шақырған үлкен жиынында, Йорк қаласының жанындағы Хьюворт-Мурда өтті. Карл петицияны қабылдамай, атын жылдыруға тырысты, бірақ Фэрфакс оның соңынан ілесіп, петицияны корольдің ат құлағына қойды.

Азаматтық соғыс

1642 жылы азамат соғысы басталғанда оның әкесі, лорд Фэрфакс, солтүстіктегі парламенттік әскерлердің бас қолбасшысы болып тағайындалды, ал сэр Томас сол кезде оның қол астындағы атты әскердің генерал-лейтенанты болды. Әкесі де, ұлы да Йоркширдегі науқандарда көзге түсті. Кейде ауыр жеңіліске ұшыраса да, көбінесе сәттілікке жетіп, әрқашан күшті, салмақты және тапқыр болғандықтан, әке мен бала 1644 жылғы дағдарысқа дейін күресті жалғастыра алды. Ол кезде Йорк қаласын Ньюкасл графы парламентшілер мен шотландтық келісімшілердің ортақ қоршауынан қорғады, ал принц Руперт барлық қолдағы күштерін қамалдағы гарнизонды құтқаруға жұмылдырды. Бірнеше шаршы шақырым жерде ұлттық күштердің жиналуы шайқасқа әкеп соқты, ал 2 шілдедегі Марстон Мур шайқасы солтүстіктегі күрес үшін шешуші болды. Жас Фэрфакс шайқаста ең үлкен ерлік көрсетті және ауыр жарақат алғанмен, Оливер Кромвель мен жеңімпаз атты әскерге қосыла алды. Оның інісі, полковник Чарльз Фэрфакс, соғыста қаза тапты. Бірақ Ньюкасл графы елден қашып кетті, ал роялистер өз ісін қалпына келтіру үмітін жоғалтты. Йорк қаласы басып алынды, солтүстіктің көп бөлігі парламентке бағынды. Алайда Англияның батысында, оңтүстігінде және оңтүстік-батысында роялистік идеялар күшті болып қалды. Соғыс екі жылға созылды, және ел халық соғысқа жұмсалған қаржы мен әскерилердің зорлық-зомбылықтарына наразылық білдіре бастады. Әскери қолбасшыларға наразылық білдіріліп, реформаның алғашқы қадамы ретінде «Өзін-өзі шектеу туралы» жарлық қабылданды. Бұл Эссекс графының және басқа парламент мүшелерінің жоғары қолбасшылықтан алынуын білдірді. Содан кейін «Жаңа үлгі туралы» жарлық қабылданды, ол жергілікті парламенттік полктерді бірыңғай армиямен алмастырды. Сэр Томас Фэрфакс жаңа бас қолбасшы болып тағайындалды, Кромвель оның генерал-лейтенанты және атты әскердің қолбасшысы болды. Ұзақ алдын ала науқаннан кейін Жаңа үлгідегі армия өзінің құндылығын дәлелдеді, ал король «буырқанғандардың жаңа қатыгез генералы» деп атаған адам бас қолбасшы ретінде өзінің қабілетін шешуші Нэсеби шайқасында (14 маусым 1645 ж.) көрсетті. Король Уэльске қашып кетті. Фэрфакс Лестерді қоршады және Таунтон, Бриджвотер және Бристольде сәттілікке жетті. Көп ұзамай батыстың барлық аймағы басып алынды. Фэрфакс 1645 жылдың 12 қарашасында Лондонға келді. Оның астанаға қарай жорығын халық қолдау көрсетіп қарсы алды. Парламенттің екі палатасы да оған құрметпен сөздер айтып, қымбат бағалы алмазбен әшекейленген зергерлік бұйым мен ақшалай сыйлықтар табыс етті. Король Уэльстен оралып, Оксфордта бекінді, онда мықты гарнизон болды, бірақ ол шешімсіздік танытып, жасырын түрде Ньюаркке кетіп, шотландтық келісімшілер армиясының құшағына тірелді. Оксфорд 1646 жылдың маусым айында соңғы қоршаудан кейін капитуляциялады, ал 1646 жылдың қыркүйегінің соңында Чарльз Англияда әскер мен гарнизонсыз қалды, Фэрфакс жүргізген қоршаудан кейін Уоллингфорд қамалында Томас Блэджтің тапсыруынан кейін. 1647 жылдың қаңтарында корольді келісімшілер Англия парламентінің комиссарларына тапсырды. Фэрфакс корольмен Ноттингемнен тыс жерде кездесті, оны Холденбиге сапар кезінде ертіп жүрді, оған барлық жағынан барынша құрмет көрсетті. «Генерал, - деді Чарльз, - адал адам және маған берген уәдесін орындайды». Роялистік істің құлдырауымен Парламент пен Король арасындағы, Король мен шотландтардың, пресвитериандар мен Парламент ішіндегі және сыртындағы тәуелсіздердің арасындағы келіссөздердің шатастырған кезеңі басталды. Осы келіссөздерге Жаңа үлгідегі армия көп ұзамай белсенді түрде қатыса бастады. Лорд-генерал өзінің офицерлері мен Парламент арасындағы жағымсыз жағдайға түсті. Шілдеде корольдің тұлғасын атты әскердің кіші офицері Корнет Джойс ұстады, бұл армияны соғыс ережелері арқылы бақылау мүмкін еместігін көрсетті. Фэрфакс саяси комитеттерге қарағанда далада көбірек өмір сүретін, оқиғалар өзіне тым күшті екенін және оның офицерлері радикалды және саяси тұрғыдан ақылды Кромвельдің айналасына жиналып жатқанын сезіп, бас қолбасшылықтан кетуге тырысты. Алайда, оны қызметте қалдыруға көндірді. Осылайша ол армия партиясының номиналды басшысы болып қалды және оның мақсаттарының көпшілігімен толық, кейде белсенді түрде келісімде болды. Екінші азамат соғысының басталуына дейін Фэрфакс әкесінен барондық атағы мен Халл губернаторының лауазымын мұраға алды. 1648 жылы Англия роялистеріне қарсы науқанда ол бұрынғы күшін және шеберлігін көрсетті, ал оның әрекеттері Кольчестерді сәтті қоршаумен аяқталды. Осы қала тапсырылғаннан кейін ол роялистік көшбасшылар сэр Чарльз Лукас пен сэр Джордж Лислдің өлім жазасын бекітті, олардың офицерлік сөзін бұзғанын мәлімдеді. Сонымен қатар Кромвельдің Престон шайқасындағы жеңісі корольмен келісім жасаған шотландтық келісімшілердің тобын таң қылып жіберді. Джон Мильтон Кольчестерді қоршау кезінде жазылған сонетте генералдан елді бейбіттендіруді сұрады, бірақ дағдарыс енді жақын болды. Фэрфакс Кромвель мен армия басшыларымен Чарльзды жазалау қажеттігіне келісті және ол әлі де армияның нақты басшысы болды. Ол, мүмкін, белсенді қатыспағанмен, Прайдтің тазалауына (1648 жылдың 6 желтоқсаны) келісім берді, бірақ ең маңызды мәселеде офицерлердің саясатына ашық қарсылық танытты. Ол корольді соттайтын судьялардың төрағасы болып тағайындалды және соттың алдын ала отырысына қатысты, бірақ содан кейін қатыспауды жөн көрді. Ең ықтимал түсіндірме - корольді өлімге кесетінін көргенде ол бұл іске қатысудан бас тартқан. Сотты шақыру кезінде, жазбашы корольдің атын айтқанда, оның әйелі, Анна Фэрфакс, галереядан «ол онда болуға ақылды емес» деп айқайлады. Кейін сот «біз Англияның барлық жақсы халқы үшін әрекет етеміз» деді, ол «жоқ, тіпті олардың жүзден бірі де емес!» деп айғайлады. Бұл тергеуге әкелді және Анна соттан кетуі сұранылды. Кейіннен Анна корольдің өлімін болдырмау үшін араласуға шақырылды.

When the civil war began in 1642, his father, Lord Fairfax, was appointed general of the Parliamentary forces in the north, and Sir Thomas was then made lieutenant general of the horse under him. Both father and son distinguished themselves in the Yorkshire campaigns. Sometimes severely defeated, but more often successful, and always energetic, prudent and resourceful, father and son contrived to keep up the struggle until the crisis of 1644, when York was held by the Marquess of Newcastle against the combined besieging forces of the English Parliamentarians and the Scottish Covenanters, while Prince Rupert hastened with all available forces to the relief of the besieged garrison. A gathering of eager national forces within a few square miles of ground naturally led to a battle, and Marston Moor (2 July 1644) proved decisive for the struggle in the north. The younger Fairfax bore himself with the greatest gallantry in the battle and, though severely wounded, managed to join Oliver Cromwell and the victorious cavalry on the other wing. One of his brothers, Colonel Charles Fairfax, was killed in action. But the Marquess of Newcastle fled the kingdom, and the Royalists abandoned all hope of retrieving their affairs. The city of York was taken, and nearly the whole of the north would submit to the Parliament. In the West, South and South West of England, however, the Royalist cause remained strong. The war had lasted two years, and the nation began to complain of the contributions that were exacted of and the excesses that were committed by the military. Dissatisfaction was expressed with the military commanders and, as a preliminary step to reform, the Self denying Ordinance was passed. This involved the removal of the Earl of Essex from the supreme command, along with other Members of Parliament. This was then followed by the New Model Ordinance, which replaced the locally raised Parliamentary regiments with a unified army. Sir Thomas Fairfax was selected as the new Lord General, with Cromwell as his Lieutenant General and cavalry commander. After a short preliminary campaign, the New Model Army justified its existence, and "the rebels' new brutish general", as the king had called him, proved his capacity as commander in chief in the decisive Battle of Naseby (14 June 1645). The king fled to Wales. Fairfax besieged Leicester, and was successful at Taunton, Bridgwater and Bristol. The whole of the west was soon reduced. Fairfax arrived in London on 12 November 1645. In his progress towards the capital he was accompanied by applauding crowds. Complimentary speeches and thanks were presented to him by both houses of parliament, along with a jewel of great value set with diamonds, and a sum of money. The king had returned from Wales and established himself at Oxford, where there was a strong garrison but, ever vacillating, he withdrew secretly, and proceeded to Newark to throw himself into the arms of the Scots Covenanter army there. Oxford capitulated in June 1646 following the final siege, and by the end of September 1646 Charles had neither army nor garrison in England, following the surrender of Thomas Blagge at Wallingford Castle after a siege conducted by Fairfax. In January 1647, the King was delivered up by the Covenanters to the commissioners of England's parliament. Fairfax met the king beyond Nottingham, accompanying him during the journey to Holdenby, treating him with the utmost consideration in every way. "The general", said Charles, "is a man of honour, and keeps his word which he had pledged to me." With the collapse of the Royalist cause came a confused period of negotiations between the Parliament and the King, between the King and the Scots, and between the Presbyterians and the Independents in and out of Parliament. In these negotiations the New Model Army soon began to take a most active part. The Lord General was placed in the unpleasant position of intermediary between his own officers and Parliament. In July the person of the King was seized by Cornet Joyce, a subaltern of cavalry—an act which sufficiently demonstrated the hopelessness of controlling the army by its Articles of War. Fairfax was more at home in the field than at the head of a political committee, and, finding events too strong for him and that his officers were rallying around the more radical and politically shrewd Cromwell, he sought to resign his commission as commander in chief. He was, however, persuaded to retain it. He thus remained the titular chief of the army party, and with the greater part of its objects he was in complete, sometimes most active, sympathy. Shortly before the outbreak of the Second Civil War, Fairfax succeeded his father in the barony and in the office of governor of Hull. In the field against the English Royalists in 1648 he displayed his former energy and skill, and his operations culminated in the successful siege of Colchester, after the surrender of which place he approved the execution of the Royalist leaders Sir Charles Lucas and Sir George Lisle, holding that these officers had broken their parole. At the same time, Cromwell's great victory of Preston crushed the faction of the Scots Covenanters who had made an engagement with the king, the Engagers. John Milton, in a sonnet written during the siege of Colchester, called upon the Lord General to settle the kingdom, but the crisis was now at hand. Fairfax was in agreement with Cromwell and the army leaders in demanding the punishment of Charles, and he was still the effective head of the army. He approved, if he did not take an active part in, Pride's Purge (6 December 1648), but on the last and gravest of the questions at issue he set himself in deliberate and open opposition to the policy of the officers. He was placed at the head of the judges who were to try the King, and attended the preliminary sitting of the court, but absented himself after this. The most likely explanation is that when he saw that they were serious about intending to execute the king he declined to have anything to do with this. In calling over the court, when the crier pronounced the name of Fairfax, it is said that his wife, Anne Fairfax, shouted from the gallery that "he had more wit than to be there". Later when the court said that they were acting for "all the good people of England", she shouted "No, nor the hundredth part of them!". This resulted in an investigation and Anne was asked or required to leave the court. Anne was later approached to intercede on the King's behalf to prevent his execution.

Отбасы

Фэрфакс 1637 жылғы 20 маусымда Тилберидің 1-ші бароны Вере және Мэри Трейсидің қызы, Хон. Энн де Вереге үйленді. Олардың қызы болды, Хон. Мэри Фэрфакс (30 шілде 1638 – 20 қазан 1704), ол Букингемнің 2-ші герцогы Джордж Виллиерске тұрмысқа шықты. Фэрфакстың Лорд Фэрфакс лауазымына оның туысы Генри Фэрфакс, 4-ші Камерон Лорд Фэрфаксы мұрагерлік етті.

Талдау

Ол әскерде жоспарларын нақты және жүйелі жасады, шайқас қызында "ешкім оған сөз айтуға батыл болмайтын" дәрежеде өте жайлы болды, өз әскерлерімен де, жаумен де әдептілік пен құрметпен қарым-қатынас жасады. Абырой мен ар-ұждан оның жеке және қоғамдық өміріндегі маңызды қасиеттері болды. Бірақ оның қарапайымдылығы мен өзіне сенімсіздігі оны мемлекеттік істе сарбаз ретіндегідей тиімді ете алмады, және ең бастысы, ол соғыста да, бейбіт уақытта да Кромвельдің ықпалында болды. Кромвель саяси қабілетімен және Карлға қарсы халықтың наразылығын оның өліміне жеткізу үшін оны пайдалана білді, ал мұны Фэрфакс қаламаған.

Көркем шығармаларда

Фэрфакс, актер Дугрей Скотт ойнаған, 2003 жылғы «Патшаны өлтіру» фильміндегі, сондай-ақ Розмари Сатклифтің 1953 жылғы тарихи романы «Саймон» да маңызды кейіпкер. Ол Сатклифтің 1959 жылғы «Ақ ат үстіндегі салт атты» романында да орталық тұлға ретінде бейнеленеді, онда Азамат соғысының бастапқы кезеңдері оның әйелінің көзқарасымен баяндалады. Д.Уилмер оны 1970 жылы Кен Хьюздің «Кромвель» фильмінде сомдады. 1975 жылғы тарихи фильмде оны Жером Уиллис ойнады. Ол Майкл Арнольдтың «Марстон Мур» романында да кездеседі, онда осы атаулы шайқастағы Фэрфакстың ерліктері туралы айтылады. Сонымен қатар, 1988 жылы BBC радиосында Дон Тейлордың «God's Revolution» пьесасында Найджел Энтони ойнаған орталық кейіпкер болды.