Кіріспе
Coronaviridae тұқымдасына жататын вирустардың кіші тобы – коронавирустар. Коронавирустар – сүтқоректілер мен құстарда ауруларды қоздыратын РНК вирустарының бір тобы. Адамдар мен құстарда олар тыныс алу жолдарының инфекциясын тудырады, бұл инфекция жеңіл түрден өлімге дейін жетеді. Адамдардағы жеңіл жағдайларға суық тиюдің кейбір түрлері жатады (олардың көп бөлігін риновирустар қоздырады), ал ауыр түрлері SARS, MERS және COVID-19 ауруларын тудыруы мүмкін. Сиырлар мен шошқаларда диарея, ал егеуқұйрықтарда гепатит және энцефаломиелитке әкеледі. Коронавирустар Orthocoronavirinae кіші тұқымдасына, Coronaviridae тұқымдасына, Nidovirales отрядына және Riboviria әлеміне жатады. Коронавирустардың геномдық өлшемі шамамен 26-32 килобазаны құрайды, бұл РНК вирустары арасындағы ең ірі геномдардың бірі. Олардың бетінен шығатын ерекше, буланып тұрған тәрізді тікенектері бар, электрондық микроскопта олар жұлдызды коронаға ұқсас бейне жасайды, осыдан олардың аты шыққан.
the group of viruses
Coronaviruses are a group of related RNA viruses that cause diseases in mammals and birds. In humans and birds, they cause respiratory tract infections that can range from mild to lethal. Mild illnesses in humans include some cases of the common cold (which is also caused by other viruses, predominantly rhinoviruses), while more lethal varieties can cause SARS, MERS and COVID 19. In cows and pigs they cause diarrhea, while in mice they cause hepatitis and encephalomyelitis. Coronaviruses constitute the subfamily Orthocoronavirinae, in the family Coronaviridae, order Nidovirales and realm Riboviria. The genome size of coronaviruses ranges from approximately 26 to 32 kilobases, one of the largest among RNA viruses. They have characteristic club shaped spikes that project from their surface, which in electron micrographs create an image reminiscent of the stellar corona, from which their name derives.
Этимология
"Коронавирус" атауы латын тіліндегі "corona" сөзінен шыққан, яғни "таж" немесе "гүл шошу" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз грек тіліндегі κορώνη (korṓnē) сөзінен алынған, ол "гүлдесте" немесе "сияпаттағыш гүл" дегенді білдіреді. Бұл атауды алғаш рет адам коронавирустарын байқап, зерттеген Джун Алмейда мен Дэвид Тиррелл есімді ғалымдар берген. Мұндай морфология вирустың бетіндегі вирустық түйреуші пепломерлер арқылы қалыптасады, олар – вирустың құрамындағы белоктар. "Коронавирус" ғылыми атауы 1971 жылы Вирустар номенклатурасы жөніндегі халықаралық комитет (кейін Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет деп аталды) тарапынан туыс атауы ретінде қабылданды. Жаңа түрлердің саны арта келе, 2009 жылы туыс төрт топқа бөлінді: Альфакоронавирус, Бетакоронавирус, Дельтакоронавирус және Гаммакоронавирус. "Коронавирус" деген жалпы атау Orthocoronavirinae тұқымдасының кез келген түрін білдіреді. 2020 жылға дейін 45 түр ресми түрде мойындалды.
Жалпы тұмау
Суық тию көбінесе риновирустардан туындайды, бірақ шамамен 15% жағдайда себебі коронавирус болады. Адам коронавирустары HCoV OC43, HCoV HKU1, HCoV 229E және HCoV NL63 бүкіл әлемде ересектер мен балалар арасында үздіксіз таралып, әдетте суық тиюдің жеңіл белгілерін тудырады. Төрт жеңіл коронавирустың маусымдық таралуы орташа белдеу климатында қыс айларында байқалады. Тропиктік климатта кез келген маусымда ерекше басымдық жоқ.
Қатты жедел респираторлық синдром (ҚТРС)
2003 жылы Азияда өткен жылы басталған ауыр тыныс алу синдромы (SARS) және әлемнің басқа аймақтарындағы екіншілік жағдайлардың пайда болуынан кейін, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) бірнеше зертханалар анықтаған жаңа коронавирустың SARS-қа себепші екенін мәлімдеген баспасөз хабарламасын жариялады. Вирус ресми түрде SARS коронавирусы (SARS CoV) деп аталды. 29 ел мен аумақтан 8000-нан астам адам жұқты, кем дегенде 774 адам қайтыс болды. ДДҰ көп ұзамай жаһандық ескерту жасады. ДДҰ-ның 2012 жылғы 28 қыркүйектегі мәліметтерінде вирус адамнан адамға оңай жұқпайтыны айтылды. Бірақ 2013 жылғы 12 мамырда Францияда адамнан адамға жұғудың бір жағдайы Францияның әлеуметтік істер және денсаулық сақтау министрлігімен расталды. Сонымен қатар, Тунис Денсаулық сақтау министрлігі де адамнан адамға жұғу жағдайларын хабарлады. Екі расталған жағдай Катар мен Сауд Арабиясына сапардан оралғаннан кейін ауырып қайтыс болған әкесінен жұқтырған екі адамды қамтыды. Осыған қарамастан, вирустың адамнан адамға таралуы қиын болған сияқты, себебі жұқтырған көптеген адамдар вирус жұқтырмады. 2013 жылғы 30 қазанда Сауд Арабиясында 124 жағдай тіркелді, 52 адам қайтыс болды. Нидерландтың Эразмус медициналық орталығы вирустың генетикалық тізбесін анықтағаннан кейін, вирусқа Human Coronavirus–Erasmus Medical Centre (HCoV EMC) деген жаңа атау берілді. Вирустың соңғы атауы – Таяу Шығыс респираторлық синдромы коронавирусы (MERS CoV) болды. АҚШ-та тіркелген жалғыз екі жағдайдың екеуі де сауығып кетті, бұл жағдайлар 2014 жылдың мамырында тіркелді. 2015 жылдың мамырында Корея Республикасында MERS CoV вирусының таралуы болды, ол Таяу Шығысқа саяхат жасаған адам Сеул аймағындағы төрт ауруханаға емделген. Бұл Таяу Шығыстан тыс жерлерде MERS CoV вирусының ең ірі таралуының біріне әкеп соқты. 2019 жылдың желтоқсанына дейін зертханалық тесттермен 2468 MERS CoV инфекциясы расталды, оның 851-і қайтыс болды, бұл шамамен 34,5% өлім-жітім көрсеткіші.
Коронавирустық ауру 2019 (COVID-19)
2019 жылдың желтоқсан айында Қытайдың Ухань қаласында пневмонияның ошағы тіркелді. 2019 жылдың 31 желтоқсанында ошақтың себебі жаңа коронавирус штаммы екені анықталды, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы оған 2019 nCoV деген уақытша атау берді, ал кейін Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитет SARS CoV 2 деп атады. COVID-19 пандемиясы кезеңінде кем дегенде расталған өлім саны және расталған жағдайлар тіркелді. Ухань штаммы 2B тобына жататын, SARS CoV-пен шамамен 70% генетикалық ұқсастығы бар жаңа Бетакоронавирус штаммы ретінде анықталды. Вирустың жарғанат коронавирусымен 96% ұқсастығы бар, сондықтан оның да жарғанаттардан тарағаны күдікті.
Коронавирус HuPn-2018
Малайзиялық вирустық пневмониямен ауырған науқастардың сақталған үлгілерін зерттеу кезінде вирусологтар 2018 жылы адамдарға жұққан иттің коронавирусының бір түрін анықтады.
Жануарлардағы инфекция
Коронавирустар 1930 жылдардан бері ветеринарияда патологиялық жағдайларды қоздыратын инфекция ретінде белгілі болған. Жануарлармен байланысты коронавирустардың көп бөлігі асқазан-ішек жолын зақымдайды және фекальды-оральды жолмен таралады. Осы жануарлар коронавирустарының вирустық патогенезін анықтауға, әсіресе ветеринариялық және зооноздық аурулармен айналысатын вирусологтар тарапынан үлкен зерттеу жұмыстары жүргізілді.
Шаруашылық жануарлары
Коронавирустар үй құстарын жұқтырады. Жұқпалы бронхит вирусы (ЖБВ/IBV), коронавирустың бір түрі, құстардың жұқпалы бронхитін тудырады. Тауықтарда жұқпалы бронхит вирусы тек тыныс алу жолдарына ғана емес, сонымен қатар зәр-жыныс жолдарына да әсер етеді. Вирус тауықтың әр түрлі мүшелеріне таралуы мүмкін. Вирус аэрозоль және нәжіспен ластанған тамақ арқылы таралады. ЖБВ-ге қарсы әр түрлі вакциналар бар және олар вирустың және оның варианттарының таралуын шектеуге көмектесті. Құс коронавирусының тағы бір түрі – күркі коронавирусы (ТКВ/TCV), ол күркілерде энтерит тудырады. Шошқаның эпидемиялық диарея вирусы (ШЭДВ/PEDV) – жақында пайда болған коронавирус, ол шошқаларда диареяны да тудырады. Альфакоронавирус 1 түріне жататын жұқпалы гастроэнтерит вирусы (ЖГВ/TGEV) жас шошқаларда диареяны тудыратын тағы бір коронавирус болып табылады. Ірі қара мал шаруашылығында 1-Бетакоронавирус түріне жататын және HCoV OC43-ке жақын ірі қара мал коронавирусы (ІҚМК/BCV) жас бұзауларда ауыр, көп мөлшерлі энтерит тудырады. Ferret enteric coronavirus эпизоотиялық катаральды энтерит (ECE) деп аталатын асқазан-ішек синдромын және вирустың (мысықтардағы FIP сияқты) ferret systemic coronavirus (FSC) деп аталатын, одан да қауіпті жүйелік түрін тудырады.
Зертханалық жануарлар
Коронавирустар зертханалық жануарларды жұқтырады. Бұл мысықтар арасында жоғары өлім-жітіммен эпидемиялық ауруға себеп болады, әсіресе зертханалық мысықтардың колонияларында. SARS CoV ашылғанға дейін MHV вирусы тірі организмде (in vivo) және жасушаларда (in vitro), сондай-ақ молекулалық деңгейде ең көп зерттелген коронавирус болды. MHV-ның кейбір штаммдары мысықтарда прогрессивті демиелинизациялық энцефалитке шақырады, ол көп склероздың жануарлар моделі ретінде қолданылады.
Алдын алу және емдеу
Адам коронавирусына қарсы әртүрлі әдістерді пайдалана отырып, SARS CoV 2-ге қарсы бірнеше вакцина әзірленді. Адам коронавирусына қарсы вирусқа қарсы мақсаттар, мысалы, вирустық протеаздар, полимеразалар және ену ақуыздары анықталды. Осы ақуыздарды және вирус көбеюінің әртүрлі кезеңдерін бағыттайтын дәрілер әзірленуде. IBV, TGEV және Canine CoV сияқты жануарлар коронавирустарына қарсы вакциналар бар, бірақ олардың тиімділігі шектеулі. PEDV сияқты жоғары жұқпалы жануарлар коронавирустарының жарылуы болған жағдайда, басқа топтарға таралуын болдырмау үшін шошқалардың бүкіл тобын жою сияқты шаралар қолданылуы мүмкін.