Кіріспе

Сива оазисі (واحة سيوة Wāḥat Sīwah) – Мысырдағы қалалық оазис. Ол Каттара ойысы мен Ұлы құм теңізі арасында, Батыс шөлінде, Египет-Ливия шекарасының шығысында және Египет астанасы Қайырдan алыс орналасқан. Ол ежелгі Египетте Амон пиғылының орны ретінде танымал, оның қираған орындары бүгінде танымал туристік орынға айналған, соның арқасында бұл оазис ежелгі Египеттің маңызды құдайы Амон Раның есімімен аталады.

География

Сива оазисі теңіз деңгейінен төмен жатқан тереңдікте орналасқан, батысында әл-Жағбуб оазисі ұқсас шұңқырда, ал шығысында үлкен Катара шұңқыры да теңіз деңгейінен төмен жатыр. Шұңқыр табиғи артезиандық бұлақтардың ағыны мен суарудың арқасында құнарлы. Мұнда 200-ге жуық табиғи көз бар. Сива Ливия шөлінің үстірт алқаптарына тікелей іргелес орналасқан. Геологиялық құрамы миоцен дәуіріне дейінгі марль мен сазбен кезектескен, көлденең қабатты кеуекті әктастардан тұрады. Оазистің эрозиясынан пайда болған әктас үстірттері мен жалқы таулары құм төбелері бойындағы рельефті құрайды, оларды Исивандықтар таулар (тамизиг тілінде адрар) деп атайды. Екі ірі тұзды көл ауыл шаруашылығы ағынды суларымен толысады. Оазисте мыңдаған құрма және зәйтүн ағаштары өсіріледі.

Атауы

Ежелгі Мысырдың оазистің атауы sḫt jꜣmw, яғни "Ағаштардың алқабы" дегенді білдіреді. Туған Ливия топонимі мысырлық t̠ꜣ(j) n d̠rw "tj on the fringe" түрінде сақталған болуы мүмкін, онда t̠ жергілікті Палео-бербер атауын *Se немесе *Sa деп жазған. Бұл атау мұсылман географтарының еңбектерінде سنترية Сантария ретінде сақталған. Сива – бербер тілінде Сали деп аталатын оазистің арабша атауы. Оазисті қазіргі бербер тілінде Исиван деп те атайды. Сива сөзінің этимологиясы белгісіз. Шампольон оны копт тіліндегі ⲥⲟⲟⲩϩ (soouh) – египет тіліндегі "оазис" сөзінің (ⲟⲩⲁϩ (ouoh)) бұрмалануынан шығарады. Сиваның атының египеттік тегіне қосымша дәлел – Харга оазисіндегі тағы бір жер атауы, ол бірдей этимологияға ие болуы мүмкін (S. t wȝḥ, қазіргі Дейр-эль-Хагар). Басет оны ерте ислам дәуірінде батысқа қарай куәландырылған бербер тайпасының атымен байланыстырады, ал Илахиан, Шафик ізімен, оны Шила бербер тіліндегі асиван сөзімен – жыртқыш құстың бір түрімен және, демек, Амон Рамен байланыстырады, оның символдарының бірі – бүркіт. Кейбір классикалық авторлар бұл жерді "Аммоний" деп атаған.

Тарих

Оазис кем дегенде б.з.д. 10 мың жылдықтан бері қоныстанғандығы мәлім болғанымен, ежелгі Мысырмен байланыстың ең ерте дәлелі – 26-шы династия кезінде некрополь құрылған кез. Киренадағы ежелгі грек қоныстанушылары шамамен сол кезде (б.з.д. 7 ғасыр) оазиспен байланыс жасаған. Геродот күндізгі ыстықта ең суық болатын «Күн қайнар көзі» туралы айтқан. Персия империясын бағындыру жорығында Ұлы Александр құстарды іздеп оазиске жеткені айтылады. Александрдың сарай тарихшылары оны құдайлық тұлға және Мысырдың заңды фараоны деп растаған, алайда Александрдың Александрияны құрғаннан кейін жасаған саяхатының себептері белгілі бір деңгейде түсініксіз және даулы болып қала береді. Птолемей патшалығы кезінде оның ежелгі египеттік атауы sḫ.t ỉm3w, яғни «Ағаштар даласы» деген мағынаны білдірген. 12 ғасырда әл-Идриси оны негізінен берберлердің мекендеген жері деп сипаттаған, арабтар азшылықты құраған; бір ғасыр бұрын әл-Бакри онда тек берберлер ғана өмір сүргенін мәлімдеген. Мысыр тарихшысы әл-Макризи 15 ғасырда Сиваға сапар шегіп, онда сөйленетін тілдің «Зената тіліне ұқсас» екенін айтқан. Рим дәуірінен бері алғаш рет саяхат еткен еуропалық ағылшын саяхатшысы Уильям Джордж Браун 1792 жылы оракулдің ежелгі ғибадатханасын көру үшін келген. Сива 1820 жылы Мұхаммед Әлидің Мысырына қосылған, бірақ 1838 жылы Сивадағы мысырлық өкіл қаза тапқан. Бір кезде Мұхаммед әл-Сануси бірнеше ай Сивада тұрып, сонда жақтастар жинаған. Мысыр билігі алыс Қайырдан басқарылғандықтан, бастапқыда тұрақсыз болды және бірнеше көтерілістерге ұшырады. Мысыр 1928 жылы Оазиске келген Фуад I патшадан кейін, жергілікті тұрғындарды гомосексуалдық әрекеттері үшін айыптағаннан және Сивалық мінез-құлқыны мысырлық моральға сәйкес келтіру үшін жазалар белгілегеннен кейін, бақылауды күшейтті. Сива Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде де шайқас алаңы болған. Британ армиясының Ұзақ қашықтыққа шөлде жүретін тобы (LRDG) осы жерде орналасқан, бірақ Роммельдің Африка корпусы да үш рет иеленген. Неміс сарбаздары оракул көлінде жалаңаш жүзген, бұл жергілікті әдет-ғұрыпқа қайшы болды, себебі онда жалаңаш болуға тыйым салынған. 1942 жылы итальяндық 136-шы жаяу әскер дивизиясы Giovani Fascisti оазисті басып алған кезде, Сивада сүргіндегі шағын мысырлық марионеттік үкімет құрылды. Оазис 1958 жылғы «Алекс» соғыс фильмінде LRDG базасы ретінде қысқаша көрінеді. Сиваның ежелгі бекінісі Шали Гади (шали – қаланың аты, ал Гади – «алыс» деген мағынаны білдіреді) деп аталады. Ол табиғи тасқа (инсельберг) салынған және кершифтен (тұз және саз кірпіш) жасалған. Оны қоршаған жазықтағы ұқсас нығайтылмаған үйлерге қарағанда тастап кеткен, ал кейбір жағдайларда олар заманауи шлак блоктарынан және металл төбелерден жасалған ғимараттармен ауыстырылған. Шали кешеніндегі бір ғана ғимарат жөндеуден өткен және қолданыста, ол мешіт. Аз-кем жаңбырлардың әсерінен бірте-бірте тозып, құлауға бейімделген Шали қазіргі қаладан бес қабатқа биіктеп тұр және түнде шамдармен жарықтандырылған. Оған ең оңай оңтүстік-батыс жағынан, Шалидің солтүстік жағынан бұрылатын асфальт жолдың оңтүстік жағынан жетуге болады. Шалидің оңтүстік-батыс шетінен бірнеше тегіс емес жаяу жүргіншілер көшелері алып келеді, ал жерде терең жарықтар бар. Шали көшелерінің бойындағы көптеген нығайтылмаған кершиф ғимараттары да үлкен жарықтармен жарылған немесе ішінара құлаған. Басқа да жергілікті тарихи орындарға оракул ғибадатханасының қалдықтары; Гебель әл-Мавта (Өлілер тауы), Рим дәуіріне жататын некрополь, ондаған тас қабірлер бар; және Мысырдың қалған бөлігі кіреді.

Мәдениет

Сиваның дәстүрлі мәдениеті көптеген ерекше элементтерді көрсетеді, олардың кейбіреулері оазистің ұзақ жылдар бойы оқшауланған өмірімен және тұрғындарының Сиви берберлері екендігімен байланысты. 1980 жылдарға дейін Жерорта теңізі жағалауына асфальтталған жол салынғанға дейін Сиваның сыртқы әлеммен байланысы тек шөл арқылы қиын түйе жолдары арқылы ғана болды. Бұл жолдар құрма мен зәйтүн экспорттауға, сауда тауарларын әкелуге немесе Мағрибті Каирге, ал одан Меккеге жалғасқан қажылық жолымен қажыларды тасымалдауға пайдаланылды. Осы оқшаулаудың нәтижесінде Сивис ерекше мәдениетін дамытты, ол себет өру, қыштан жасалған ыдыстар, күміс бұйымдары мен кестелеу өнерінде және киім үлгісінде көрінеді. Бұл мәдениеттің ең айқын және танымал мысалдары – қыз жасауындағы күміс әшекейлер, әйелдердің тойларда және басқа да салтанатты шараларда көптеп киетін күміс зергерлік бұйымдары мен мұнықтар. Бұл бұйымдар Сиваның тарихымен, сенімдерімен және көзқарастарымен байланысты символдармен әшекейленген. Бұл бұйымдардың ең танымалдары – «адрим» деп аталатын үлкен күміс дискі және одан төмен ілінген «аграу» деп аталатын дөңгелек мойын алқасы. Қыз үйленген күні көктемде арнайы рәсімде дискіні тастап беретін. Бұл зергерлік бұйымдарды жергілікті күміс шеберлері жасаған, оларға күміс мойын алқалары, сырғалар, білезіктер, шаш әшекейлері, тұмарлар және көптеген сақиналар кірген. Бай әйел үшін бұл әшекейлердің салмағы бес-алты килограммға жете берді. Бұл бұйымдар Солтүстік Африка берберлері арасында кең таралған, денсаулықты жақсартуға, ұрпақ жалғастыруға және киген адамды бақытсыздықтан қорғауға арналған символдармен әшекейленген. Осыған ұқсас белгілер мен өрнектер әйелдердің киімдерін, шалбарларын және шалдарына тігілген кестелерде де кездеседі.

Өнер және жергілікті әдет-ғұрыптар

Жол мен теледидардың келуі оазисті сыртқы әлемнің стильдері мен сәніне ашты, ал дәстүрлі күміс әшекейлер бірте-бірте алтыннан жасалған зергерлік бұйымдармен ауыстырылды. Дегенмен, ескі стильдер мен дәстүрлердің іздері әйелдердің кестелері мен киімдерінде әлі де көрініс береді. Әйелдердің толық жабатын ерекше шалы – "тарфутет" үшін материал оазистен тыс, атап айтқанда, Гиза облысының Кирдаса қаласынан әкелінеді.

Фестивальдар

Сиви халқы өте діндар, сондықтан Рамазан айында олар барлық дүкендерді жауып, бір ай бойы үйде қалады. Басқа мұсылман египеттіктер сияқты, сивилер де Кіші Құрбан айт (lʕid ahakkik) және Үлкен Құрбан айт (lʕid azuwwar) мерекелерін тойлайды. Дегенмен, басқа египеттіктерден өзгеше, Сивилер Құрбан айт күні қойдың терісін (ішкі органдарымен бірге), шашын алып тастағаннан кейін, мерекелік дәмді тағам ретінде пісіреді. Олар сондай-ақ пальма жүрегін (agroz) жейді. Сияха фестивалі (Ид Эль-Солх – Ид Эль-Хасад), қаланың дәстүрлі қасиеттісі Сиди Сулейманның құрметіне Сиваға тән (атауы көбінесе "туризмге" сілтеме деп қате түсініледі, бірақ іс жүзінде туризмге дейін пайда болған). Осы күні Сиви еркектері қала маңындағы Габал әл-Дакрур тауында жиналып, бірге тамақтанады, Аллаға шүкіршілік айтатын әндер орындайды және бір-бірімен келіседі. Барлық Сиви үйлері тамақ дайындау және пісіру ісінде бірігіп жұмыс істейді. Бұл күні Сиви халқы фатта (дәмді күріш, кептірілген нан және еттен жасалған тағам) жейді. Доһр намазынан (сағат 12:00) кейін барлық Сиви жастары дастарқанды дайындау үшін жиналады, шақырушы жеуге бастағанша ешкім тамақ жеуге рұқсат етілмейді, осылайша олардың барлығы бірге тамақтанады. Әйелдер ауылда қалып, билеп, ән айтып, дауылпақтармен мерекелейді. Фестивальға арналған тағамдар оазистің мешіттері жинаған қаражат есебінен ұжымдық түрде сатып алынады, мереке 3 Қамари күні бойы жалғасады. Ал төртінші күні таңертең Сиви еркектері үлкен шеру ұйымдастырып, туларды ұстап, рухани әндер орындайды. Шеру Габал әл-Дакрурдан басталып, Сиваның орталығындағы Сиди Сулейман алаңында аяқталады – фестивальдің аяқталуын және жаңа жылдың, жеккөрушіліксіз, құрмет және келісіммен басталуын жариялайды. Сиви балалары дәстүрлі түрде Ашура мерекесін шамдарды жағып, ән айтып, тәттілермен бөлісу арқылы тойлайды. Ересектердің мерекелеуі үлкен дастарқан дайындаумен шектелген.

Бедуиндермен қарым-қатынас

Сивандар көбінесе өз ішінде некелеседі, сиван емес адамдармен тек сирек үйленеді. Дегенмен, Сивада бедуин қыздарының құны сиван қыздарына қарағанда жоғарырақ. Аулад Али бедуиндерінің егде саялыларының айтуынша, бедуин мен сиван қарым-қатынасы дәстүрлі түрде «достық» жүйесі арқылы жүзеге асырылған, онда белгілі бір сиван (және оның ұрпақтары) белгілі бір бедуиннің (және оның ұрпақтарының) досы болып табысқан. Бедуин Сиваға келгенде сиванның үйінде тұратын және өзінің мал өнімдері мен астықтарын сиванның құрмасы мен зәйтүн майына айырбастайтын. Сива берберлерінің саны шамамен 30 мыңға жуық. Ыстық сулар туристерді қызықтырады.

Әйелдердің рөлі

Сивандықтардың үйлерінде әйелдер дәстүрлі түрде маңызды рөл атқарады, көбінесе үй шаруашылығының қаржылық шешімдеріне жауапты болады. Махмуд Мохаммад Абд Алла 1917 жылы Гарвард Пибоди мұражайына Сиван әдет-ғұрыптары туралы жазғанда, Сиван еркектері төрт әйелге дейін алуға құқылы болғанымен, "Сиван әдет-ғұрыптары еркекке тек бір ұлға рұқсат береді, ол қатаң міндеттемелермен байланысты". 1937 жылы антрополог Уолтер Клайн Сивандардың алғашқы егжей-тегжейлі этнографиясын жазды, онда ол былай деп атап өтті: "Барлық қалыпты Сиван ерлер мен жігіттері бір-бірімен содомия жасайды, жергілікті тұрғындар бұдан ұялмайды; олар бұл туралы әйелдерге деген сезімдері туралы айтқандай ашық сөйлейді, және олардың көптеген даулары гомосексуалдық бәсекелестіктен туындайды. Барлық сивандар шейхтер мен шейхтердің ұлдары арасындағы қарым-қатынастарды біледі. Содомияға қатысты ұлдардың көпшілігі он екі мен он сегіз жас аралығында болады". 1937 жылы Сиваға экспедиция жасаған археолог граф Байрон де Пророк "Содомда да кездеспейтін құлшыныс туралы" хабарлады. Гомосексуализм ғана емес, ол қаһарланып жатты. Әрбір бишінің жігіті болған және басшылардың ұлдардан құралған гаремдері болған. 1940 жылдардың аяғында Сиван саудагері британдық романист Робин Мохамға Сиван әйелдері "назарсыз қалдырылған" екенін, бірақ Сиван еркектері "жігіт үшін бір-бірін өлтіреді. Әйел үшін ешқашан" деді, дегенмен Мохам атап өткендей, сол кезде жігітке үйлену заңсыз болып қалған. Сиуаны үш онжылдық бойы зерттеген египет археологы Ахмед Фахри 1973 жылы былай деп мәлімдеді: "Сиуалар әлі де қабырғалы қалада тұрғанда, ешбір еркекке қалада түндеуге рұқсат етілмеген, олар қақпадан тыс ұйықтауға мәжбүр болған. Мұндай жағдайларда гомосексуализмнің олардың арасында кең таралғаны таңқаларлық емес. 1928 жылға дейін екі еркек арасында неке шарты деп аталатын жазбаша келісім жасалуы қалыпты жағдай болған; бірақ Фуад патшаның осы оазиске сапарынан бастап бұл мүлдем тыйым салынды. Алайда, бұл келісімдер жасырын түрде, жазбасыз түрде Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін жалғасты. Қазір бұл практика тоқтатылды". Осы практикаларға қатысты көптеген дереккөздерге қарамастан, египет билігі және тіпті Сиван тайпасының ақсақалдары тарихи және антропологиялық деректерді жасыруға тырысты. Сивада туған антрополог Фатхи Малим өзінің "Оазис Сива" (2001) кітабында Сиван гомосексуализміне (әсіресе, еркектен жасқа арналған махаббат өлеңіне) сілтеме жасағанда, тайпалық кеңес оның кітаптың қазіргі басылымындағы материалдарды бос қалдырып, болашақ басылымдардан алып тастауын немесе қоғамдықтан қуылғанын талап етті. Малим келіспей-ақ, кітаптың бірінші басылымындағы үзінділерді өшіріп тастады және екінші басылымынан алып тастады. Сиваның ежелгі ескерткіштерінің директоры А. Думайридің "Сиваның өткені мен қазіргісі" (2005) кітабында тұрғындардың танымал тарихи әдет-ғұрыптары туралы еш айтылмаған.

Адамдар

Шамамен 80 км (50 миль) ұзындығы және 20 км (12 миль) ені бар, көбінесе сиви берберлері қоныстанған. Сиви бербер халқы египеттік араб тілінде де еркін сөйлейді, ол "масри" ("египеттік") деп аталады.

Экономика

Сива ежелгі заманнан бері құрмасымен әйгілі, және қазіргі күні құрма пальмаларын өсіру оның экономикасының басым бөлігін құрайды.

Археология

XX ғасырдың ортасында египеттік археолог Ахмед Фахри Сивада (және Батыс Шөлдің басқа жерлерінде) жұмыс істеді. 1995 жылы грек археологы Лиана Сувальци Сива оазисінде Ұлы Александрдың қабірін тапқанын мәлімдеді. Лиана Сувальци грек БАҚ-ына келесідей мәлімдеме жасады: «Бірақ мен әлемдегі барлық гректерге үндемеймін. Сіздердің әрқайсыларыңыздың мақтан тұтуын қалаймын, себебі осы маңызды ескерткішті грек қолы тапты». Бұл мәлімдеме сол кездегі грек премьер-министрі Костас Симитистің археологтарды Египеттегі зерттеулерін тоқтатуға шақырғанына және грек елшілігінің өкілін Египет үкіметінен Сувальци ханымға аймақта қазба жұмыстарын жүргізуге рұқсат бергенін қайтарып алуды сұрап жібергеніне жауап болды. Бұл – бір елдің үкіметінің басқа елдің ішкі ісіне араласып, археологиялық қазба жұмыстарын тоқтатуға тырысқан алғашқы жағдайы еді. Бұл мәселе әлі де грек соттарында қаралып жатыр. 2007 жылы Сива оазисінен өте ертедегі гоминидтің іздері табылды. Египеттік ғалымдар оның жасы 2-3 миллион жылға жететінін болжады, бұл оны ең ерте қазылған гоминид іздеріне айналдырар еді. Алайда, бұл болжамды растайтын ешқандай дәлел ұсынылмады. 2013 жылдың соңында Агурми үйіндісі/Амун оракулының үстінен көктемгі және күзгі күн теңелу кезінде күннің шығысқа қарай дәл бағытталуының табылуы туралы хабарландырылды, бұл Сива көлінен 12 км қашықтықтағы Батыс Шөліндегі Тимасирайн ғибадатханасынан көрінген кезде анықталды. Бұл құбылыстың алғашқы танымал жақындағы байқауы 2014 жылдың 21 наурызында көктемгі күн теңелу кезінде болды.

Танымал мәдениетте

Сива оазисі – «Вольфенштейн: Жау территориясы» ойынының Солтүстік Африка кампаниясына жататын ресми картасы. «Sniper Elite III» ойынының бесінші миссиясы Сива оазисінде өтеді. Сива «Assassin's Creed: Origins» видео ойынында маңызды орын алады және Баек Сиваның туған жері және үйі болып табылады – ойынның басты кейіпкері. Британдық автор Энтони Хоровицтің «Алекс Райдер» сериясындағы тоғызыншы және он бірінші кітаптары – «Скорпияның көтерілуі» мен «Ешқашан өлмеңіз» Сива оазисін көрсетеді. Австралиялық жазушы Мэтью Райлидің «Жеті көне ғажайып» романдарынан басталатын «Джек Уэст» сериясында Сива оракулы маңызды рөлде бейнеленген.