Кіріспе
Кранли – Англияның Суррей графтығындағы Гилдфордтан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 13 шақырым жерде орналасқан ауыл және азаматтық приход. Ол Гилдфордты Хоршаммен байланыстыратын A281 тас жолының шығысында жатыр. Бұл Уэльдтің солтүстік-батыс бұрышында, үлкен қалдық орманның ішінде, ал негізгі жергілікті қалдық – Солтүстік Гринсэнд қырқасының солтүстік-батысында орналасқан Винтерфолд орман паркі. 2011 жылы оның халқы 11 000-нан астам адамды құрады. "Cranleigh" атауы "көшіп жүретін құстар жиналатын ормандық алаң" деген мағына беретін "cran" және "lēah" сөздерінен құралған. Бұл атаудың ағылшын-француз тілінде Vachery Pond деп аталатын, жергілікті жұртшылық Vachery деп білетін, көпіршіктердің үлкен көбею ортасынан шыққан деген сенім бар. Ауылдың ортасындағы "Фонтан алаңында" орналасқан 1874 жылғы ескі су тартқыштың әшекейіне көпіршік суреті бейнеленген. Кранли приход кеңесінің 21-ші ғасырдағы ресми гербінде екі көпіршік бейнеленген.
Ерте тарих
Гринсэнд қырқасының бір бөлігінде, оның биіктігі Винтерфолд төбесінде 700 футқа (213 м) дейін жетеді, бірақ негізінен сазды және құмтасты Төменгі Уилд аймағында орналасқан Кранлиде тарихи және римдік қызығушылықты тудыратын көптеген нәрселер жоқ. Алайда, шығыс шекарасынан өтетін Уайкхерст және Рапли фермаларында римдік ғимараттар мен римдік плитка пештері табылды – бұл Ewhurst қауымының аумағында орналасқан. Лондон мен Чичестер арасындағы римдік жолдың бір тармағы солтүстік-батысқа қарай Гилдфордқа, содан кейін Фарли Гриндегі Фарли Хитке дейін созылады, ол ғибадатхана орны болып табылады. Кранли Домсдей кітабында есімдері тілмеленбеген, сол кезде ол Шир иелігінің бір бөлігі болған. Сент-Николас Англикан шіркеуі алғашқы құрылысты шамамен 1170 жылға, ал ғимараттың қазіргі түрі 14 ғасырдың ортасына дейін салынғанын көрсетеді. 1847 жылы ол кеңінен қайта жаңартылды. Шіркеудің ішіндегі бағанада гаргуль бейнесі бар, ол Гилдфордта тұратын Льюис Кэрроллға Чешир Мысығын жасауға шабыттандырған деседі. Ауылдың дамуымен бірге 1900 жылы ауылдың батыс жағында Сент-Эндрю шіркеуі ашылды, бірақ ол шамамен алпыс жылдан кейін жабылды. Бұл қауым Гилдфорд діни округіне қарасты. Ауылдың сыртындағы Ноул жолында орналасқан 16 ғасырлық "Boy & Donkey" пабы 19 ғасырдың ортасында Кингстонның Ходжсонс компаниясы, кейін "Courage" компаниясы сатып алып, 1990 жылдардың басына дейін жұмыс істеді. Ол Abingdon қаласының Morland компаниясына сатылып, кейін жабылды. Ғимарат жеке тұрғын үйге айналдырылды. Оливер Кромвель 1657 жылы Ноул Хаусқа сапар шекті, оның әскерлері ауылдағы үйлерге орналастырылды.
Индустриялық революциядан кейінгі кезең
Көлік инфрақұрылымының жақсаруының нәтижесінде даму орын алды; 1813 жылы Вей және Арун каналына рұқсат берілді. Үш жылдан кейін ол ауылдың батысына қарай бірнеше шақырым жерде ашылды. Бұл маршрут Лондонды (Темза және Вей арқылы) Литтлхэмптонмен (Арун арқылы) байланыстырды. Дегенмен, 1865 жылы ашылған Хоршам-Гилдфорд темір жолы каналдық трафикті толығымен басып озды және канал пайдаланылмай қалды. Гилдфорд пен Хоршам арасында салынған автокөлік жолына 1818 жылы келісім берілді. Ашылуы Хоршам және Эвхерст жолдарының тоғысында орналасқан обелискпен белестенеді. Принц-регент Виндзор мен Брайтон арасында саяхаттағанда осы маршрутты пайдаланды, ал олардың арақашықтығы обелисктегі тақтада көрсетілген. 19 ғасырда ауылдың дамуына үш адам зор үлес қосты: пастор Джон Генри Сапте, доктор Альберт Наппер және Стивен Роуленд. Сапте 1846 жылы Кранлиге пастор ретінде келді. Ол 1847 жылы Ұлттық мектепті, ал 1865 жылы Кранли мектебін құруда маңызды рөл атқарды. Ол Суррей архиепископы болып тағайындалды және 1906 жылы қайтыс болғанға дейін ауылда тұрды. Сапте, Наппермен бірлесіп, 1859 жылы елдегі алғашқы шағын аурухананы ашты. Жергілікті қоғамның қаржылық көмегімен ол көптеген жабылу әрекеттерінен сақталып қалды. Алайда, 2006 жылдың мамыр айында стационарлық бөлімдері жабылды. Стивен Роуленд ауылдың инфрақұрылымын дамытуға үлкен үлес қосқан тұрғын болды. Ол 1876 жылы Cranleigh Gas Company компаниясын құрды және 1886 жылы орталық сумен жабдықтауды ұйымдастырды. 1894 жылы ол Хоршам және Эвхерст жолдары арасында жаңа ауданды жоспарлап, Нью-Парк, Авеню, Мид, Маунт және Бридж жолдарын салды. Ол сондай-ақ азық-түлік дүкенін ашты. Оның есімі Роуленд жолының атында мәңгіленген. 1843 жылдан бері крикет алаңы осы мақсатта пайдаланылып келеді. Cranleigh Lawn Tennis турнирі 1922 жылдан 1998 жылға дейін тамыз айында өткізілді, содан кейін ол Кранли мектебінің алаңына көшірілді. Дэвид Манннің универмагы 1887 жылы ашылды. Крикет алаңы мен Роуленд жолының қиылысы арасындағы Бас көшенің бойындағы ерекше клен ағаштарының қатары 1890 жылы отырғызылды, көпшілік пікірге қарамастан, оларды бірінші дүниежүзілік соғыстағы канадалық әскерилер отырғызған жоқ. Кранлидің ауылдық үйі 1933 жылы ашылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1939 - 1945)
Кранлидің жанындағы Винтерфолд үйін британ үкіметі реквизициялады және оны SOE арнайы операциялар атқарушы органы оқу мектебі ретінде пайдаланды, кейіннен STS 4, ал одан кейін STS 7 студенттерді бағалау кеңесінің орналасқан жері ретінде белгіленді. Соғыс кезінде оның басты мақсаты – жасырын жұмысқа жарамсыз деп танылғандарды іріктеу және ілгерілегендерді бастапқы дайындыққа дайындау болды. Винтерфолдқа Мюриэль Байк, Андре Боррель, Денис Блох, Нур Иньят Хан (Нора Бейкер) – үнді мұсылман әулетінің ұрпағы және Виолет Сзабо ГК сияқты көптеген жастар қатысты. 1958 жылы Сзабоның SOE-дегі соғыс жылдарындағы өмірі туралы «Оның есімін мақтан тұту» деген фильм түсірілді. 2011 жылдың қараша айында Суррейдегі Винтерфолд үйінде британдық әскери тарихшы, жазушы және автор Пол МакКью және басқалардың бастамасымен SOE-ге арналған ескерткіш ашылды. Салтанатқа Виолет Сзабоның қызы Тания Сзабо, АҚШ, Нидерланд және Франция елшіліктерінің, сондай-ақ Канаданың жоғарғы комиссариатының өкілдері қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде, 1944 жылдың 27 тамызында, балалар мектебіне V-1 ұшатын бомба тиіп, қиратылды, ал жақын жердегі Сент-Николас шіркеуінің әсем әйнек терезесі зардап шекті. Бұл оқиға жексенбі күні таңертең болды, мектеп бос болғандықтан зардап шеккендер болмады. Тек бағбанда болған пастор ғана жарақат алды. Тағы бір ұшатын бомба Коммон аумағындағы газ сақтағышына тиіп, оны және жақын маңдағы коттеджді қиратты, соның салдарынан коттедж тұрғыны қаза тапты.
Соғыстан кейінгі
Кранли теміржол станциясы дәл жүз жыл қызмет еткеннен кейін 1965 жылы доктор Бичинг жапты. 1975 жылы 1900 жылы салынған Әулие Андрей шіркеуі бұзылды.
География
Кранли ауылы Суррей графтығының әкімшілік орталығы Гилдфордтан 12 шақырым оңтүстік-шығысқа қарай, ал Уэверли ауданының әкімшілік орталығы Годалмингтен 10 шақырым оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Кранли сулары, сондай-ақ Кранли суы деп те аталады, ауылдан ағып өтеді, содан кейін Шелфордқа құяды, онда Вей өзенімен қосылады, атап айтқанда, бұрын батпақты болған Писмарш аймағында, оның жағалауында әлі де сулы жайылымдар сақталған.
Роули
Роули – Кранлидің үздіксіз қалалық бөлігінің шетінен 1,3 км (1 км) солтүстік-батысқа қарай орналасқан аудан. Онда архитектуралық тұрғыдан ІІ санаттағы үш ғимарат бар. Айналасындағы үш фермада санатқа енген ферма үйлері бар, олардың бірінде санатқа енген астық сақтау қоймасы бар.
Биіктік, топырақ және геология
Биіктіктер ең жоғары 240 м АОД (орташа жоғары су деңгейі) шамасына жетеді, ол Винтерфолд Хиттегі Рейнольдс төбесіндегі тұрақ орнында (солтүстіктегі ормандық аймақ) байқалады, ал су арнасында және пайдаланылмаған Вей және Арун каналында 41 метрге дейін төмендейді. Бұл ағындар шығыс Уипли Лэйннің соңындағы солтүстік-батыс шекарасындағы екі еншіктің аумағынан шығып кетеді. Ауыл орталығы әдетте АОД-дан 50–70 метр биіктікте орналасқан. Топырақ шағын аумақтарда "табиғи түрде ылғалды сазды топырақтан" тұрады; ал ауыл орталығының және оны қоршаған аймақтардың солтүстігі мен оңтүстігінде "ұқыпты су өткізбейтін, маусымдық ылғалды, сәл қышқыл, бірақ негізге бай сазды және балшықты топырақтар" орналасқан. Галт балшығы және Жоғарғы Гринсэнд кен орындары терең топырақты құрайды, бұл азаматтық округтің тік беткейлерінде эрозия болған жерлерде жақсы көрінеді. Галт балшығында фосфатқа бай түйіршіктер дискретті жолақтарда кездеседі және оның құрамында мол теңіз фаунасы, оның ішінде көптеген аммониттер, екі жақтаулы моллюскалар және ішкі қабықты моллюскалар бар. Жоғарғы Гринсэнд әртүрлі шөгінділерден тұрады, олардың негізінде ұсақ шөгінділер бар, ал жоғары қарай құмтастарға айналады. Палеогенге дейін, құс емес динозаврлардың жаппай қырылуын қамтитын кезеңде, теңіз деңгейі төмендеп, Сассекс пен Кент аймақтары ашыққа шықты; Суррейде теңіздік Upnor Beds шөгінділері қалыптасты. Палеоген кезінде Оңтүстік Англия сәл көтеріліп, теңіздер шегінді, ал Рединг Бедс қызғылт және дақты балшықтары үлкен өзен құмдық дельта жүйесі арқылы жиналды, бұл жүйе Уэльдтің көп бөлігін (Сассекс пен Кенттің көп бөлігін қамтиды) қамтыды. Кейіннен, шамамен 50 миллион жыл бұрын теңіз деңгейінің көтерілуі бүкіл округте Лондон балшығының 2 миллион жыл бұрын кеңінен таралуына себеп болды. Лондон балшығы – бұл көкшіл сұр теңіз балшығы, оқшауланған қазбалар қалталарымен, әсіресе әктасқа жақын жерлерде кездеседі. Лондон балшығының ең жас бөлігі Claygate Beds және Bagshot формациясының құмы мен жұмсақ құмтасы ретінде белгілі, бірақ көптеген аймақтарда, мысалы, бұл жерде, көбінесе эрозияға ұшыраған, содан кейін көбінесе органикалық гумустың өзгермелі қалыңдығы байқалады.
Білім
Кранли мектебі, тәуелсіз пансиондық мектеп, ауылда орналасқан. Ол 1865 жылы ашылды және бастапқыда "Суррей округі мектебі" деп аталды. Мемлекеттік мектептердің қатарында Глебелендс мектебі (орта мектеп), Кранли C of E бастауыш мектебі және Парк Мид бастауыш мектебі бар. Сонымен қатар, Сент-Кутберт-Майн католик бастауыш мектебі де бар. Кранли C of E бастауыш мектебі 2008 жылдың қыркүйегінде Кранли кішкентайлар мектебі мен Сент-Николас кіші мектебінің бірігуі нәтижесінде ашылды. 1847 жылы қазіргі өнер орталығында Ұлттық мектеп ашылды, ол бұрынғы үй шаруашылығы мектептерін алмастырды. ХХ ғасырда жеке бастауыш және орта мектептер құрылып, өз ғимараттарына көшірілді (ал C of E кіші мектебі 1964 жылы жаңа ғимаратқа көшірілді).
Демалыс және ойын-сауық
Кранли өнер орталығы көркем фильмдер көрсетілімдері, тірі музыка, театр қойылымдары, ересектер мен балаларға арналған іс-шаралар, көрмелер мен шеберлік сабақтарын қамтитын толық бағдарламамен жұмыс істейді. Жаңа көрермендерге жету және оларды дамыту үшін жергілікті мектептермен жұмыс және қоғамдық өнер жобалары тұрақты түрде жүзеге асырылады. Орталық тіркелген қайырымдылық ұйымы болып табылады және оны еріктілер тобы басқарады. Ауылда салыстырмалы түрде үлкен мемлекеттік кітапхана бар. Спорт залы мен демалыс орталығы (ішінде бассейн бар) Орталық көшеден жақын жерде орналасқан. Snoxhall Fields Кранли орталығына өте жақын бірнеше далаларды қамтиды, оларға Knowle Lane арқылы көлікпен кіруге болады. Көшеден өтетін жерде Брюс Маккензи ескерткіш алаңы орналасқан, онда әр апта сайын Cranleigh Parkrun ұйымдастырылады. Snoxhall Fields арқылы бұрынғы пайдаланылмаған теміржолдың жолы өтеді, қазір ол велосипед тебуге және жаяу серуендеуге кеңінен қолданылады. Футбол клубы, Cranleigh F.C. қазіргі уақытта Суррей Элиталық Батыс дивизионында ойнайды, ал бұрын Комбинированная округтер лигасының ойыншысы болған. Жыл сайын Cranleigh және Оңтүстік-Шығыс Ауыл шаруашылығы қоғамы дәстүрлі Cranleigh Show ауыл шаруашылығы көрмесін өткізеді. 2023 жылы High Street-тің оңтүстігінде Knowle Park-та 60 акрлық елдік саябақ ашылды. Онда көл, бизнес-киосктар, серуендеу жолдары және балалар ойын алаңы бар.
Дін
Рим-католик шіркеуі, Иса Мәсіх Адамзаттың құтқарушысы (Арундель және Брайтон Рим-католик діоцезінде), методист және баптист тағылымдарының шіркеулері, сондай-ақ жоғарыда айтылған Санкт-Николас англикан шіркеуі бар.
Темір жол
Кранли теміржол станциясы 1865 жылы "Кранли" деп ашылды, ал 1867 жылы Пошта басшысының өтініші бойынша атауы "Кранли" деп өзгертілді, себебі "Кранлиге" жіберілген хаттар көбінесе "Краулиге" және керісінше қате жіберіліп жатты. Кранли желідегі ең жұмысты станция болды, Гилфорд арқылы Лондонға тұрақты жолаушылар тасымалы жүзеге асырылды. Кранлиде үлкен жүк ауласы және ірі жүк тиеу платформасы болды. Келіп түсетін жүктердің басым бөлігі жергілікті газ зауыттарына қажетті көмірден тұрды, ал сыртқа шығарылатын тауарлар негізінен ағаш болды. "Бичинг балтасының" салдарынан желі 1965 жылы жабылды, ал Кранли станциясы көп ұзамай бұзылып, орнына "Стоклунд сквері" тұрғын үй және сауда орталығы салынды. 2004 жылы осы кешеннің бір бөлігі бұзылып, сол жерге Sainsbury супермаркеті салынды. Бүгінде жолдың бір бөлігі Downs Link жолында пайдаланылуда, ал станцияның ескі платформалары дүкендердің артында көрініп тұр. Пойыз қызметін қайта жандандыру мүмкіндігін зерттеу үшін екі зерттеу жүргізілді. Біріншісі, 1990 жылдары, Брамлиден Гилфордқа дейінгі учаскені жолаушылар тасымалы үшін қайта ашудың экономикалық тиімділігін анықтау мақсатында болды. Зерттеулер нақты нәтиже бермесе де, Уэверли округі кеңесі жергілікті жоспарында бұл желіні одан әрі дамытудан қорғады. 2009 жылы Пойыздар операторларының қауымдастығы Кранлиге жаңа желі салу үшін қаржы сұрады.
Жол
Кранли A281 Гилфордтан Хоршамға дейінгі жолдың шығысындағы екі B жолының қиылысында орналасқан. Ауыл бірнеше автобус маршруттарының бойында жатыр, олардың ішінде Гилфорд, Хоршам, Годалминг және Эвхерст қалаларына да қызмет көрсетеді. Басты оператор – "Стеджкоч". Тиллингборн автобус компаниясы 2001 жылы банкротқа дейін осы ауылда орналасқан болатын.
Құбыр
Вей және Арун каналы қалыпқа келтірілуде.
Стоклунд алаңы
Кранлиден өтетін басты жол – Хай-стриттегі ауыл орталығына жақын орналасқан алаң. Ол 1965 жылы теміржол желісі жабылып, теміржол станциясы алысқаннан кейін салынды. 2004 жылдың соңында жаңа Sainsbury супермаркеті ашылды. Алаңдағы басқа дүкендерге Oxfam, Pizza Express және Costa Coffee кіреді. Бұрын алаңда жасыл желек пен фонтан болған, бірақ ол қазір қалалық стильдегі қоғамдық Шырақ тойы мен француз жәрмеңкесі сияқты іс-шаралар мен көңіл көтерулерге ыңғайлы, ашық кеңістікке айналдырылды.
Су бұрқағы алаңы
2006 жылы ауылдың ортасындағы үлкен тас суару бұрқабының (1874) айналасындағы жаяу жүргіншілер алаңы жаңадан жоспарланып, «Фонтан алаңы» деп аталды. Жаңа гранит плитка, кірпіштен жасалған гүлзарлар мен ағаштар қолданылып, жол қозғалысынан қорғаныш болатын және кішкентай қоғамдық шаралар өткізуге қолайлы орын құрылды. Осы аяда Сноксхоллдағы демалыс орталығының артындағы, кейде «Трипенни биттс» деп аталатын автобус аяқшасы да жаңартылды. Бірақ бірнеше аптадан кейін ол тонауға ұшырап, қиратылды. Қаржының көп бөлігі Суррей округі кеңесінен (СКК) және Оңтүстік-Шығыс Англияны дамыту агенттігінен (SEEDA) СКК жобалары үшін түсті.
Қысқы үй
Винтерфолд үйі, ауылдың солтүстік-шығысында Бархэтч-Лейн бойында, 1886 жылы Ричард Вебстер QC, кейіннен Альверстоун виконты үшін салынған. Ол 1900 жылы Лорд-бас судья болды және 1915 жылы қайтыс болды. Үйдің үстіндегі орманды жердегі орындық "Лорд-Жүстіктің орындығы" деп аталады. Кейін үйді Чарльз Армейдж Мур, акциялар брокерлері Бакмастер және Мурдың құрылтайшы серіктесі сатып алды. Ол негізгі фасадын Анн патшайым стилінде қайта жаңартып, бақтарды сирек кездесетін рододендрондармен, камелиялармен, азалиялармен және магнолиялармен безендірді. Бір қызыл гүлді түр (Rhododendron barbatum Wallich ex G. Don 1834) 1934 жылы Винтерфолд үйі көрмесінде көрсетілгенде "Құрмет" сыйлығына ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Винтерфолд үкімет тарапынан алынып, Арнайы операциялар атқарушы (SOE) STS 4 деп аталатын оқу орталығы ретінде пайдаланылды. Винтерфолдқа келген көптеген оқушылардың арасында Виолетта Сабо да болды. Армейдж Мур 1960 жылы қайтыс болды. Үй Румынияның Князь Карольіне сатылды. 1963 жылғы Ұлы пойыз тонауынан кейін үйде іздеу жұмыстары жүргізілді, бірақ ештеңе табылған жоқ. Үй мен меншік 1978 жылы аукционда 18 лотқа бөлініп сатылды.
Танымал мәдениетте
Кранли Дуглас Адамс пен Джон Ллойдтың "Лифтің мағынасы" кітабында айтылады, онда әлі сөзі табылмайтын сезімдерге қазіргі уақытта жер-су атаулары ретінде ғана қолданылатын сөздер беріледі. "Кранли" сөзі "әркімге де, барша нәрсеге де себепсіз ашуланып, ызалану сезімі" деп түсіндіріледі. "Лорд Кранлидің" үйі "Кранли Холл" "Доктор кім" сериалының "Қара орхидея" атты эпизодының басты түсірілім алаңы болды.