Тікелей қол жеткізу және кездейсоқ қол жеткізу: Айырмашылықтары мен қолданылуы

Кіріспе

Кездейсоқ қол жеткізу (дәлірек айтқанда және жалпылама тікелей қол жеткізу деп аталады) – бұл тізбектегі кез келген элементке бірдей уақытта немесе адрестелетін элементтер жиынынан кез келген дерекке, жиынтықта қанша элемент болса да, басқа элементтерге қарағанда оңай және тиімді түрде қол жеткізу мүмкіндігі. Компьютер ғылымында бұл әдетте деректерді сақталған тәртіппен алуды талап ететін реттік қол жеткізуге қарсы қойылады. Мысалы, деректер бір қатардағы қатарлар сияқты бір өлшемде, екі өлшемді қатарлар мен бағандар сияқты екі өлшемде немесе көп өлшемде сақталуы мүмкін. Дегенмен, барлық координаттар берілген жағдайда, бағдарлама әрбір жазбаға басқа жазбалармен бірдей жылдамдықпен және оңайлықпен қол жеткізе алады. Осы тұрғыдан алғанда, деректі таңдау кездейсоқ болып табылады, себебі қандай элемент ізделсе де, оны табу үшін тек оның мекенжайы, яғни орналасқан координаттары (мысалы, қатары мен бағаны немесе магниттік барабандағы жолы мен жазба нөмірі) ғана қажет. Алғашқыда «кездейсоқ қол жеткізу» термині қолданылды, өйткені процесс жазбаларды олардың қажеттілік ретіне қарамастан таба білуге тиіс болды. Бірақ көп ұзамай «тікелей қол жеткізу» термині басымдық алды, себебі кез келген деректі оның орналасуына қарамастан тікелей алуға болады. Бірақ ең маңыздысы – құрылғы кез келген қажетті деректі талап бойынша дереу қол жеткізе алады. Керісінше, реттік қол жеткізуде алыс жатқан элементке қол жеткізу үшін көбірек уақыт қажет. Бұл айырмашылықты көрсету үшін ежелгі парқ (реттік; қажетті дерекке дейін барлық материалды ашу керек) пен кітапты (тікелей: кез келген бетке дереу ашуға болады) салыстыруға болады. Көне мысал – кассеталық таспа (реттік – кейінгі әндерге жету үшін алдыңғы әндерді жылдам орап өту қажет) және CD (тікелей қол жеткізу – ізделінетін трекке тікелей өтуге болады, оның алынатынын біле отырып). Деректер құрылымдарында тікелей қол жеткізу тізімдегі кез келген жазбаға тұрақты уақытта (тізімдегі орнына және тізімнің мөлшеріне қарамастан) қол жеткізу мүмкіндігін білдіреді. Бұл кепілдікті массивтерден (және динамикалық массивтер сияқты байланысты құрылымдардан) басқа өте аз деректер құрылымдары бере алады. Тікелей қол жеткізу көптеген алгоритмдерде, мысалы, екілік іздеу, бүтін сандарды сұрыптау немесе Эратоспен елеуінің кейбір нұсқаларында қажет немесе пайдалы. Басқа деректер құрылымдары, мысалы, тізбекті тізімдер, деректерді тиімді қосуға, жоюға немесе қайта реттеуге мүмкіндік беру үшін тікелей қол жеткізуден бас тартады. Өзін-өзі теңгерілген екілік іздеу ағаштары қабылданушы компромисті ұсынуы мүмкін, онда қол жеткізу уақыты жиынтықтың барлық мүшелері үшін бірдей болмайды, бірақ берілген мүшені алудың ең ұзақ уақыты оның мөлшерімен ғана логарифмдік түрде өседі.

Random access (more precisely and more generally called direct access) is the ability to access an arbitrary element of a sequence in equal time or any datum from a population of addressable elements roughly as easily and efficiently as any other, no matter how many elements may be in the set. In computer science it is typically contrasted to sequential access which requires data to be retrieved in the order it was stored. For example, data might be stored notionally in a single sequence like a row, in two dimensions like rows and columns on a surface, or in multiple dimensions. However, given all the coordinates, a program can access each record about as quickly and easily as any other. In this sense, the choice of datum is arbitrary in the sense that no matter which item is sought, all that is needed to find it is its address, i. e. the coordinates at which it is located, such as its row and column (or its track and record number on a magnetic drum). At first, the term "random access" was used because the process had to be capable of finding records no matter in which sequence they were required. However, soon the term "direct access" gained favour because one could directly retrieve a record, no matter what its position might be. The operative attribute, however, is that the device can access any required record immediately on demand. The opposite is sequential access, where a remote element takes longer time to access. A typical illustration of this distinction is to compare an ancient scroll (sequential; all material prior to the data needed must be unrolled) and the book (direct: can be immediately flipped open to any arbitrary page). A more modern example is a cassette tape (sequential — one must fast forward through earlier songs to get to later ones) and a CD (direct access — one can skip to the track wanted, knowing that it would be the one retrieved). In data structures, direct access implies the ability to access any entry in a list in constant time (independent of its position in the list and of the list's size). Very few data structures can make this guarantee other than arrays (and related structures like dynamic arrays). Direct access is required, or at least valuable, in many algorithms such as binary search, integer sorting, or certain versions of sieve of Eratosthenes. Other data structures, such as linked lists, sacrifice direct access to permit efficient inserts, deletes, or re ordering of data. Self balancing binary search trees may provide an acceptable compromise, where access time is not equal for all members of a collection, but the maximum time to retrieve a given member grows only logarithmically with its size.