Кіріспе

Британдық тәждің мұрагері Ротесей герцогының династиялық атағы (/audio=Rothesay.ogg/'/r/ɒ/θ/s//i/ ROTHsee; Diùc Baile Bhòid;) – дәстүрлі түрде Шотландия және кейіннен Ұлыбритания тәждерінің мұрагері еркектерге берілетін негізгі династиялық атақ. Герцогтық 1398 жылы Шотландия королі Роберт III өзінің үлкен ұлы үшін құрды. Ротесей герцогы – мұрагердің Шотландияда пайдалануы міндетті атақ, ол Ұлыбританияның қалған бөлігінде және шетелде қолданылатын Уэльс принці және Корнуолл герцогы атақтарынан басым. Атау Бьют аралындағы Ротесей қаласының атымен аталған, бірақ ол ешқандай заңды тұлғамен немесе жермен байланысты емес. Ротесей герцогы басқа да шотландтық атақтарға ие, оның ішінде Карик графы, Ренфрю бароны, Аралдар лорды және Шотландияның принці мен Ұлы стюарды. Атақтың қазіргі иесі Уэльс принці Уильям, ал оның әйелі Кэтрин – қазіргі Ротесей герцогинясы.

Тарих

Дэвид Стюарт, Шотландияның Роберт III-нің ұлы, Ротесей герцогі, 1398 жылы герцогтық құрылған кезде алғаш рет герцогтыққа ие болды. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның інісі Джеймс, кейіннен король Джеймс I герцогтыққа ие болды. Одан кейін Шотландия тағына мұрагерлік еткендер герцогтықтың иесі болды; 1469 жылы Шотландия Парламенті қабылдаған заң осы мұрагерлік үлгісін бекітті. Карик графы 12 ғасырдың басында пайда болған. 1306 жылы Роберт Брюс, Карик графы, Шотландия королі Роберт I болды, графтық тәжбен біріктірілді. Келесі жылдары Шотландияның бірнеше патшалары мұрагерлік ретінде Карик графы лауазымын құрды. 1469 жылғы заң Шотландия монархының үлкен ұлына граф атағын берді. Шотландияның Ұлы Стюарды (сондай-ақ Жоғары Стюард немесе Лорд Жоғары Стюард деп те аталады) лауазымы алғашқы иесі Уолтер Фиц Аланмен 12 ғасырда пайда болды. Жетінші Ұлы Стюард Роберт 1371 жылы Шотландия тағына Роберт II ретінде отырды. Одан кейін бұл лауазымға тек тәждің мұрагерлері ғана ие болды. 1469 жылғы заң да осы мәселеге қатысты. 1603 жылғы тәждердің бірігуі мен Эдуард VII мұрагер ретінде пайда болған аралықта "Ротесей герцогы" атауы "Уэльс принці" атауының пайдасына қолданыстан шығып қалған сияқты. Виктория патшайымы Шотландияда болғанда, ең үлкен ұлы мен мұрагерін атау үшін осы атауды қолдануды міндеттеді, және осы уақыттан бері ол қолданылып келеді. Бұл 1822 жылы король Георг IV-нің Шотландияға жасаған сапарының тікелей немесе жанама нәтижесі болуы мүмкін.

Аралдардың иелері

Мұрагерге тиесілі тағы бір атақ, Аралдардың иесі атағы, ерекше назар қажет етеді. Макдональд әулетінен шыққан Аралдардың иелері бастапқыда Батыс аралдарын билеген шотланд немесе норвегиялық патшалардың қарауындағы вассалдар болып табысты. Амбициялы Джон Макдональд II, Аралдардың төртінші лорды, 1462 жылы Англия королі Эдуард IV-пен құпия шарт жасады, осы арқылы ол өзін тәуелсіз билеуші етпекке тырысты. 1475 жылы Джеймс III Аралдардың иесінің әрекеттерін ашты, және иелік тәркілеуге ұшырады. Макдональд кейін қызметін қайта иеленді, бірақ Джеймс IV 1493 жылы оның немере інісі бүлік көтергеннен кейін оны тағы да атақтарынан айырды. 1540 жылы Шотландия королі Джеймс V иелікті таққа мұрагерлерге берді.

Құқықтық негіз

Шотландия парламенті 1469 жылы қабылдаған акт осы атақтардың көпшілігінің мұрагерлігін реттейді. Ол "Шотландия корольінің тұңғыш туылған ханзадасы мәңгілік" герцогтыққа ие болуы керектігін белгілейді. Егер тұңғыш ханзада корольден бұрын қайтыс болса, титул оның мұрагеріне өтпейді – ол тек тұңғыш ұлға, Корнуолл герцогтығы сияқты, арналады. Сондай-ақ, қайтыс болған герцогтың келесі ағасы да мұрагерлікке ие болмайды, егер ол ағасы мұрагер болып табылмайынша. Заңда "король" деп көрсетілгенімен, кейіннен патшайымдардың үлкен ұлдары да герцогтыққа ие болды. Алайда, "ханзада" сөзінің мағынасына әйелдер кірмейді. Сондықтан, болашақта Таққа мұрагерлік туралы 2013 жылғы заң қабылданғаннан кейін мұрагер немесе болашақ мұрагер (бұл айқын және тіпті ықтимал мүмкіндік) болған жағдайда, ол Ротсей герцогинясы бола алмайды. Британдық монархтың үлкен ұлы, Ротсей герцогы ретінде, 1707 жылдан бастап шотланд өкілдік теңдерін сайлауда дауыс беру құқығына ие болды. (Шотландия және Англия парламенттері арасындағы 1707 жылғы одақ актісі екі корольдікті біріктіріп, Ұлыбритания корольдігін құрды.) Бұл құқық 1963 жылға дейін сақталды, содан кейін Ұлыбритания Парламенті өкілдік теңдер сайлауын жойды.

Қазіргі иесі

2022 жылдан бері Уэльс ханзадасы Уильям Ротсей герцогы атағын алып, Шотландияда болғанда осы атақты қолданады. Оның ресми шотланд стилі – «Его Корольдік Шаһлығы, Ротсей герцогы, Принц Уильям». Бұрынғы герцогтың жеке қару-жарағы 1974 жылы Королева тарапынан оған табыс етілді. Эскюшеонның 1-ші және 4-ші бөлімдерінде Шотландияның Ұлы Стюардының қарулары, ал 2-ші және 3-ші бөлімдерінде Аралдардың Лордының қарулары бейнеленген. Қазіргі герцогтың қарулары Аппин кланы Стюарттарының қаруларынан шотланд королінің мұрагерінің қаруларын көрсететін кішкентай қалқанша (inescutcheon) қосылуымен ерекшеленеді, атап айтқанда үш ұшты белгісі бар Шотландияның Корольдік қарулары. Қазіргі герцогтың толық қару-жарағы – 1603 жылғы Таждар одағына дейін қолданылған Шотландия Корольдік гербінің бір түрі.