Кіріспе

Радиобайланыс электрмеханикалық байланыс жүйесі. Радиотелетип (RTTY) – бастапқыда әртүрлі орналасқан екі немесе одан көп электрмеханикалық телепринтерлерді сымдық байланыс емес, радиоарқылы қосатын телекоммуникациялық жүйе. Радиотелетип 1800 жылдардың ортасында басталған құрлықтағы телепринтерлік операциялардан пайда болды. 1922 жылы АҚШ Әскери-теңіз департаменті ұшақ пен жер үсті радиостанциясы арасында телеграфты басып шығаруды сәтті сынақтан өткізді. Сол жылы Америка радио корпорациясы өздерінің Чатем, Массачусетс радиостанциясы арқылы RMS Majestic кемесіне телеграфты басып шығаруды сәтті сынады. Коммерциялық RTTY жүйелері 1932 жылдың сәуірінде Сан-Франциско мен Гонолулу арасында, ал 1934 жылы Сан-Франциско мен Нью-Йорк арасында қолданысқа енді. АҚШ әскерлері радиотелетипті 1930 жылдары қолданды және оны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен пайдаланды. 1980 жылдан бастап телепринтерлерді телепринтерді эмуляциялайтын бағдарламалық қамтамасыз ету іске қосылған дербес компьютерлер (ДК) алмастырды. Радиотелетип термині бастапқы радиотелетип жүйесін, кейде «Баудот» деп аталатынын, сондай-ақ екі немесе одан көп телепринтерді немесе компьютерді радиоарқылы, әліпбиге, байланыс жүйесіне немесе модуляцияға қарамастан, телепринтерді эмуляциялайтын бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдаланатын жүйелердің барлық отбасын сипаттау үшін қолданылады. Кейбір қолданыстарда, әсіресе әскери және үкіметтік салаларда, радиотелетип RATT (Радио Автоматты Телетип) аббревиатурасымен белгілі.

Тарих

1849 жылы Филадельфия мен Нью-Йорк арасында байланыс желісі іске қосылғанда құрлық желілік телепринтерлер пайда бола бастады. Эмиль Бодо 1874 жылы бес бірлік кодты қолданатын жүйені жасады, ол бүгінге дейін қолданылып келеді. Телепринтер жүйесінің дизайны біртіндеп жетілдіріліп, Екінші дүниежүзілік соғыстың басында жаңалықтар агенттіктерінің негізгі тарату әдісіне айналды. Радиотелетип осы бұрынғы құрлық желілік телепринтер операцияларынан дамыды. 1922 жылдың тамызында АҚШ Әскери-теңіз күштері ұшақ пен жер үсті радиостанциясы арасында телеграфты басып шығаруды сәтті сынақтан өткізді. Кейін сол жылы Америка радиокорпорациясы Чатэм, штат Массачусетс радиостанциясы арқылы RMS Majestic кемесіне телеграфты басып шығаруды сәтті сынады. Радиотелетиптің алғашқы нұсқасы – 1931 жылдың наурыз айында Детройттен шыққан өнертапқыш Гленн Уотсонның құрметіне аталған Уотсон графы. 1932 жылдың сәуірінде Сан-Франциско мен Гонолулу арасында, ал 1934 жылы Сан-Франциско мен Нью-Йорк арасында коммерциялық RTTY жүйелері белсенді түрде қолданыла бастады. АҚШ әскері 1930 жылдары радиотелетипті пайдаланды және оны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңейтті. Әскери-теңіз күштері радиотелетипті RATT (Радио Автоматты Телетип) деп атады, ал Армияның сигнал корпусы радиотелетипті SCRT деп атады, бұл Single Channel Radio Teletype сөздерінің аббревиатурасы. Әскерилер жиілік модуляциялау технологиясын қолданды, және бұл технология ұзақ қашықтықта да өте сенімді екенін дәлелдеді. 1980 жылдардан бастап телепринтерлер телепринтер эмуляциялық бағдарламалық жасақтаманы іске қосатын компьютерлермен алмастырылды.

Техникалық сипаттама

Радиотелетип станциясы үш бөлек бөліктен тұрады: телетип немесе телепринтер, модем және радио. Телетип – электромеханикалық немесе электрондық құрылғы. Телетип сөзі Телетип корпорациясының сауда белгісі болғандықтан, «TTY», «RTTY», «RATT» және «телепринтер» терминдері әдетте нақты бір өндірушіге сілтеме жасамай, жалпы құрылғыны сипаттау үшін қолданылады. Электромеханикалық телепринтерлер ауыр, күрделі және шулы, олар негізінен электрондық құрылғылармен ауыстырылды. Телепринтерде мәтін енгізудің негізгі құралы болып табылатын пернетақта және принтер немесе визуалды дисплей бірлігі (VDU) бар. Бастапқыда перфорациялық таспаны оқып шығаратын құрылғылар, ал соңғы уақытта компьютерлік сақтау құралдары (мысалы, дискеталар) қолданылды. Альтернативті шығыс құрылғылары – таспа перфораторлары және компьютерлік сақтау құралдары. Телепринтердің желілік шығысы сандық логикалық деңгейлерде болуы мүмкін (+5 В логикалық «1» немесе белгіге және 0 В логикалық «0» немесе кеңістікке) немесе желілік деңгейлерде (−80 В «1» және +80 В «0» дегенді білдіреді). Жол қозғалысы өтпеген кезде желі «белгі» күйінде бос тұрады. Телепринтердің пернетақтасының пернесі басылғанда 5 биттік таңба пайда болады. Телепринтер оны сериялық форматқа айналдырады және бастапқы бит (логикалық 0 немесе бос орын) реттілігін, содан кейін бірінен кейін бірі 5 дерек битін, аяқтау битін (логикалық 1 немесе 1, 1.5 немесе 2 битке созылатын белгі) жібереді. Телепринтердің кірісіне бастау биті, 5 дерек биті және тоқтату биті тізбегі келгенде, ол 5 бит сөзге айналады және принтерге немесе бейнедисплейге беріледі. Электромеханикалық телепринтерлер үшін бұл функцияларға күрделі электромеханикалық құрылғылар қажет, бірақ олар ауысу регистрлерін пайдалана отырып, стандартты цифрлық электроникамен оңай жүзеге асырылады. Бұл функция үшін арнайы интегралды схемалар әзірленді, мысалы, Intersil 6402 және 6403. Бұл компьютерлік сериялық порт перифериялық құрылғыларына ұқсас, дербес UART құрылғылары. 5 биттік деректер 32 әр түрлі кодты ғана қамтиды, онда 26 әріп, 10 цифр, бос орын, бірнеше тыныш белгілері және қажетті басқару кодтары, мысалы, тасымалдауды қайтару, жаңа жол, қоңырау және т.б. Бұл шектеуді жеңу үшін телепринтерде екі күй бар, ауыспалы немесе әріптер күйі және ауысқан немесе сандар немесе цифрлар күйі. Бір күйден екіншісіне ауысу арнайы басқару кодтары КАРТАЛАР мен КӨРЕКТЕР пернетақтадан жіберілгенде немесе сызықтан алынғанда жүзеге асырылады. Хаттар күйінде телепринтер әріптер мен бос орындарды басып шығарады, ал ауысқан күйде сандар мен үтір белгілерін басып шығарады. Басқа әліпбилерді қолданатын тілдердегі телепринтерлер қосымша үшінші ауысу күйін қолданады, онда олар әріптерді баламалы әліпбиде басып шығарады. Модемді кейде терминал бірлігі деп атайды және ол телепринтер мен радиоқабылдағыш арасында қосылған электрондық құрылғы. Модемнің таратушы бөлігі телепринтер немесе таспаны оқушы арқылы жіберілетін цифрлық сигналды аудио жиілік тондарының бір немесе екінші жұптарына, дәстүрлі түрде 2295/2125 Гц (АҚШ) немесе 2125/1955 Гц (Еуропа) түрлендіреді. Түстердің бірі белгі жағдайына, ал екіншісі кеңістіктік жағдайға сәйкес келеді. Бұл аудио тондар SSB таратушысын модуляциялап, соңғы аудио жиілік ауысу (AFSK) радио жиілік сигналын шығарады. Кейбір таратушылар тікелей жиілік ауысу кілттерін (FSK) пайдалана алады, өйткені олар цифрлық сигналды тікелей қабылдай алады және олардың тарату жиілігін белгіге немесе кеңістіктегі кіру жағдайына сәйкес өзгерте алады. Бұл жағдайда модемнің таратушы бөлігі айналып өтеді. Қабылдау кезінде FSK сигналы жергілікті осциллятормен (BFO немесе соққы жиілігі осцилляторы) араластыру арқылы бастапқы тондарға айналады. Бұл тондар модемнің демодулятор бөлігіне беріледі, ол оларды бастапқы цифрлық сигналды қайта құру үшін бірнеше сүзгілер мен детекторлар арқылы өңдейді. FSK сигналдары BFO жабдықталған байланыс радиоқабылдағышында естіледі және ерекше «beedle eeeedle eedle eee» дыбысы бар, әдетте екі тонның бірінен басталады және аяқталады («белгі бойынша бос»). Тарату жылдамдығы телепринтердің ерекшелігі, ал ауысу (белгі мен кеңістікті білдіретін тондардың арасындағы айырмашылық) модемнің ерекшелігі болып табылады. Осылайша, бұл екі параметр, егер олар берілген берілу жылдамдығы үшін ең аз ауысу өлшемін қанағаттандырса, тәуелсіз. Электрондық телепринтерлер әр түрлі жылдамдықта жұмыс істей алады, бірақ механикалық телепринтерлер әртүрлі жылдамдықтарда жұмыс істеу үшін тісті дөңгелектерді ауыстыруды қажет етеді. Бүгінде бұл екі функцияны цифрлық сигналды өңдеу процессорлары немесе дыбыс карталары бар қазіргі заманғы компьютерлермен орындауға болады. Дыбыс картасы модемнің функцияларын орындайды, ал процессор цифрлық биттерді өңдейді. Бұл тәсіл әуесқой радиода, fldigi, MMTTY немесе MixW сияқты арнайы компьютерлік бағдарламаларды пайдалану арқылы кеңінен таралған. Компьютерлік жад кеңістігінің пайда болуына дейін көптеген RTTY станциялары мәтінді қағаз таспаға перфорациялау құрылғыларын пайдаланып сақтады. Оператор TTY пернетақтасында хабарды теріп, кодты таспаға перфорациялайтын. Таспаны тұрақты, жоғары жылдамдықпен жіберуге болады, теру қателіктері болмайды. Таспаны қайта пайдалануға болады, және кейбір жағдайларда – әсіресе ASCII-ді NC машиналарымен пайдалану үшін – оны пластиктен немесе тіпті өте жұқа металлдан жасауға болады, осылайша оны көп рет пайдалануға болады. Ең көп қолданылатын сынақ сигналы – «RYRYRY» әріптерінің тізбегі, өйткені олар барлық биттерді сынап көретін және оңай танылатын ауыспалы тон үлгісін құрайды. RTTY тізбектерінде сынақ хабарлары ретінде панграммалар да жіберіледі, ең көп қолданылатыны – «The quick brown fox jumps over the lazy dog», ал француз тізбектерінде – «Voyez le brick géant que j'examine près du wharf».

Басқа режимдермен салыстыру

RTTY-де әуесқойлар үшін типтік бад жылдамдығы 45,45 бад (шамамен минутына 60 сөз) құрайды. Ол әуесқой радиода "пернетақтадан пернетақтаға" режим ретінде танымал болып қала береді. RTTY коммерциялық танымалдылығы төмендеді, себебі спутниктік немесе басқа да байланыстарды пайдалана отырып, жылдам және сенімдірек деректерді беру режимдері қолжетімді болды. Оның тарату жылдамдығына қарай, RTTY спектрлік тиімділігі төмен. Типик RTTY сигналы 170 Гц жиілік ауытқымымен және 45,45 бад жылдамдығында шамамен 250 Гц қабылдағыш еніне ие, бұл PSK31 үшін қажетті еннен екі еседен астам. Теориялық тұрғыдан алғанда, осы бад жылдамдығында жиілік ауытқымын 22,725 Гц-ке дейін азайтуға болады, бұл жалпы жолақтың көлемін айтарлықтай кішірейтеді. RTTY, AFSK немесе FSK модуляциясын пайдалана отырып, тұрақты қуатпен толқынды жасайды, сондықтан таратушыға көптеген цифрлық режимдерде қажет болатын сызықтық күшейткіш қажет емес. Оның орнына тиімді С класындағы күшейткішті қолдануға болады. RTTY, AFSK немесе FSK модуляциясын пайдалана отырып, ЖЖ таралуы мен кедергілерге орташа деңгейде төзімді, бірақ MFSK сияқты қазіргі заманғы цифрлық режимдер деректердің сенімділігін арттыру үшін алдын ала қателерді түзетуді қолданады.