Кіріспе

Сейсмометр – жер қозғалыстарын өлшеу арқылы сейсмик толқындарды тіркейтетін құрал. Сейсмометр жердегі шу мен дірілдерге, мысалы жер сілкінісі, жанартау жарылысы және жарылыстарға жауап береді. Олар көбінесе уақыт өлшегіш және жазу құрылғысымен біріктіріліп, сейсмограф құрайды. Мұндай құрылғының нәтижесі – бұрын қағазға (суретте) немесе пленкаға жазылып, қазір цифрлық түрде тіркеліп, өңделеді – сейсмограмма деп аталады. Бұл деректер жер сілкінісін табу және оның сипаттамасын беру үшін, сондай-ақ Жердің ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдаланылады.

Негізгі қағидалар

Жердің жоғары-төмен қозғалысына сезімтал қарапайым сейсмометр – серпімнен ілінген салмақ сияқты, екеуі де қозғалыс анықталғанда қозғалатын рамадан ілінеді. Салмақ пен рама арасындағы салыстырмалы қозғалыс жердің тік қозғалысын өлшеуге мүмкіндік береді. Бұл қозғалыс сейсмограммада тіркеледі. Жерден кез келген қозғалыс раманы қозғалтады. Салмақ инерциясының әсерінен қозғалмайды, ал рама мен салмақ арасындағы қозғалысты өлшеу арқылы жердің қозғалысын анықтауға болады. Ертедегі сейсмометрлер кішкентай қозғалыстарды күшейту үшін оптикалық тетіктер немесе механикалық байланыстарды қолданды, олар күйдірілген қағазға немесе фотоқағазға жазылды. Қазіргі заманғы аспаптар электрониканы пайдаланады. Кейбір жүйелерде салмақ электрондық теріс кері байланыс арқылы рамаға қатысты дерлік қозғалмайды. Салмақтың рамаға қатысты қозғалысы өлшенеді, ал кері байланыс тізбегі салмақты қозғалмайтын етіп ұстау үшін магниттік немесе электростатикалық күш қолданады. Бұл күшті тудыруға қажетті кернеу сейсмометрдің шығысы болып табылады және ол цифрлық түрде жазылады. Басқа жүйелерде салмақтың қозғалуына рұқсат етіледі, ал оның қозғалысы салмаққа бекітілген катушкада электр зарядын тудырады, бұл кернеу рамаға бекітілген магниттің магниттік өрісі арқылы өтеді. Бұл конструкция мұнай мен газды іздеуде қолданылатын геофондарда жиі қолданылады. Сейсмикалық обсерваторияларда әдетте үш осьті өлшейтін құралдар болады: солтүстік-оңтүстік (y ось), шығыс-батыс (x ось) және тік (z ось). Егер тек бір ось өлшенсе, ол әдетте тік ось болады, себебі ол аз шулы және кейбір сейсмикалық толқындардың жақсы жазбаларын береді. Сейсмикалық станцияның негізі өте маңызды. Кәсіби станция кейде тасқа орнатылады. Ең жақсы орнатулар терең ұңғымаларда болуы мүмкін, олар жылу әсерінен, жер шуынан және ауа райы мен су тасқынынан туындаған еңіс әсерінен сақтайды. Басқа құралдар көбінесе темірбетоннан жасалған кішкентай тұғырларға орнатылады. Арматура және іріктелген материалдар температура өзгергенде тұғырды бұрмалайды. Жер асты шуын тексеру үшін, тұғыр құю және құбыр төсеу алдында уақытша орнату орнатылады. Бастапқыда еуропалық сейсмографтар апатты жер сілкінісінен кейін белгілі бір аймаққа орналастырылды. Бүгінде олар тиісті жабуды қамтамасыз ету үшін (әлсіз сейсмология жағдайында) немесе жоғары тәуекел аймақтарында шоғырландырылған (күшті сейсмология). Сейсмограф – грек тіліндегі «seismós» және «γράφω, gráphō» сөздерінен алынған термин. Ол көбінесе сейсмометрді білдіреді, бірақ бұл функциялар бөлінген қазіргі заманғы жүйелерге қарағанда, жер қозғалысын өлшеу мен жазуды біріктірген ескі құралдарға көбірек қатысты, ал қазіргі жүйелерде бұл функциялар бөлек. Екі тип те жер қозғалысының үздіксіз жазбасын ұсынады; бұл жазба оларды сейсмоскоптардан ерекшелендіреді, олар тек қозғалыс болғанын көрсетеді, мүмкін оның шамасын қарапайым өлшеуішпен көрсетеді. Мұндай құрылғыларды зерттейтін техникалық сала сейсмометрия деп аталады, ол сейсмологияның бір бөлімі. Бір нәрсенің «қалқыуын» өлшеу концепциясы «сейсмограф» сөзінің жалпы мағынада қолданылуы мүмкін екенін білдіреді. Мысалы, әуесқой радио толқындарына әсер ететін электромагниттік шудың өзгерістерін қадағалайтын бақылау станциясы рф сейсмографы болып табылады. Ал гелиосейсмология Күндегі «жер сілкіністерін» зерттейді.

Тарих

Бірінші сейсмометр Қытайда 2-ші ғасырда жасалған. Қазіргі заманғы сейсмометр 19-шы ғасырда дамытылды.

Ежелгі дәуір

Ежелгі Египетте Хапу ұлы Аменхотеп сейсмометрдің алдын ала жасалуын ойлап тапты. Ол – тік ағаш бағаналар, орталық осіндегі ағаш шұңқырлармен байланысқан, жер сілкінісін анықтау үшін ыдысқа су толғанша су толтыруға арналған құрылғы еді. 132 жылы Қытайдың Хан әулетінің Чжан Хенг тұңғыш сейсмоскопты (жоғарыда берілген анықтама бойынша) ойлап тапты, оны Хоуфэнг Дидонг И деп атады (аударылмалы мағынасы – "маусымдық желдер мен Жердің қозғалысын өлшейтін құрал"). Бізге белгілі сипаттама, Кейінгі Хан әулетінің тарихынан алынған, ол диаметрі шамамен 2 метр болатын үлкен қола ыдыс екенін көрсетеді. Оның жоғарғы жағында сегіз нүктеде қола доптарды ұстап тұрған айдаһар бастары орналасқан. Жер сілкінісі болғанда, бір айдаһардың аузы ашылып, қола допты төмендегі қола бақаға түсіретін, соның салдарынан дыбыс шығып, жер сілкінісінің бағытын көрсететін еді. Кем дегенде бір рет, шамамен 143 жылы Гансуда болған күшті жер сілкінісі кезінде, сейсмоскоп жер сілкінісі сезілмесе де оны тіркеген. Қолда бар мәтінде ыдыстың ішінде сегіз жолмен қозғалатын орталық бағана болғаны айтылады; бұл маятник болған деген болжам бар, бірақ оның бір айдаһардың аузын ғана ашатын механизммен қалай байланысқандығы әлі белгісіз. Бұл сейсмоскоп тіркеген алғашқы жер сілкінісі "шығыс жақта бір жерде" болған деп есептеледі. Бірнеше күннен кейін шығыстан келген атты жігіт осы жер сілкінісі туралы хабарлады.

Ертедегі үлгілері (12591839)

13 ғасырда Персиядағы Мараге обсерваториясында (1259 жылы салынған) сейсмографиялық құрылғылар болған, бірақ олардың дербес құрылғандығы немесе алғашқы сейсмоскопқа негізделгендігі белгісіз. Француз физигі және дін қызметкері Жан де Гаутфеуилль 1703 жылы сейсмоскопты сипаттады. 1784 немесе 1785 жылы Атанасио Кавалли сынап сейсмоскопын жасады, оның көшірмесі Болонья университетінің кітапханасында сақталған. 1818 жылы Николо Каччаторе тағы бір сынап сейсмоскопын құрастырды. Осы кезеңде маятник тәрізді құрылғылар да дамып жатты. Неаполитандық табиғатты зерттеуші Никола Сирилло 1731 жылғы Пулья жер сілкінісінен кейін маятниктерді пайдаланатын жер сілкінісін анықтаушылар желісін құрды, онда амплитуда тербеліс қозғалысын өлшеуге арналған транспортир арқылы анықталды. Бенедикт монахы Андреа Бина 1751 жылы осы идеяны одан әрі дамытты, маятник механизм астындағы құмда із қалдырып, қозғалыстың күші мен бағытын көрсетті. Неаполитан сағатшысы Доменико Салсано 1783 жылы ұқсас маятник жасады, ол бояу щеткасымен жазды және оны «геосейсмометр» деп атады, бұл сейсмометр сөзінің алғашқы қолданылуы болуы мүмкін. Табиғатты зерттеуші Николо Зупо 1784 жылы электрлік өзгерістер мен жер сілкінісін анықтауға арналған құрал ойлап тапты. Карл Крейль 1848 және 1850 жылдар аралығында Прагада сейсмометр құрастырды, ол қағазға оралған, қарындашпен сызылатын тұрақты цилиндрлі маятниктерді пайдаланды. Цилиндр тәулігіне бір рет айналдырылып, жер сілкінісінің шамамен уақытын анықтады. 1872 жылы Джеймс Брайс басқарған Ұлыбритания комитеті қазіргі сейсмометрлерге қанағаттанбады және әлі де Комри шіркеуінде орналасқан 1842 жылғы Форбс құрылғысын пайдаланды. Олар ықшам, орнатуға оңай және оқуға ыңғайлы сейсмометрді сұрады. 1875 жылы олар Mallet құрылғысының үлкен үлгісін таңдады, ол құмға орнатылған әртүрлі өлшемдегі цилиндрлі штырғыштардан тұрды, үлкен жер сілкінісінде үлкен штырғыштар құлап түсетін. Бұл құрылғы Комри маңындағы «Жер сілкінісі үйінде» салынды, ол әлемдегі алғашқы мақсатты сейсмологиялық обсерватория саналады. 1880 жылы алғашқы көлденең маятникті сейсмометрді Джон Милн, Джеймс Альфред Юинг және Томас Грей жасады, олар 1880 жылдан 1895 жылға дейін Жапонияда шетелдік үкімет кеңесшілері болып жұмыс істеді. Милн, Юинг және Грей, Мэйдзи үкіметімен соңғы бес жылда Жапонияны жаңғыртуға көмектесу үшін шақырылып, 1880 жылдың 22 ақпанында Йокогамада болған жер сілкінісіне жауап ретінде Жапонияның сейсмологиялық қоғамын құрды. Юинг келесі жылы екі құрал жасады, біреуі – әдеттегі маятникті сейсмометр, екіншісі – алғаш рет маятник пайдаланған сейсмометр. Инновациялық жазу жүйесі үздіксіз жазуға мүмкіндік берді, бұл алғашқы рет болды. Юингтің екі құралында да 1880 жылдың 3 қарашасында алғашқы сейсмограмма тіркелді. Оның сейсмограф дизайны алғашқы заманауи сейсмометр деп аталды. Бұл горизонталь қозғалысты тиімді өлшеуді қамтамасыз етті. Грей тік қозғалысты жазудың сенімді әдісін жасады, ол алғашқы үш осьті жазбаларды жасады. Кейбір заманауи құралдар «үшаксиалды» немесе «Гальперин» дизайнын қолданады, онда үш бірдей қозғалыс сенсорлары тікке қатысты бірдей бұрышта орналасқан, бірақ көлденеңде 120 градусқа бөлінген. Үш сенсордың нәтижелерінен тік және көлденең қозғалыстарды есептеуге болады. Сейсмометрлер өлшеген сигналдарға кейбір бұрмалаулар енгізеді, бірақ кәсіби деңгейде жасалған жүйелер жиілік трансформацияларын мұқият сипаттайды. Қазіргі заманғы сезімталдық үш негізгі диапазонда келеді: геофондар, 50-750 В/м; жергілікті геологиялық сейсмографтар, шамамен 1500 В/м; және телесейсмографтар, әлемді зерттеу үшін, шамамен 20 000 В/м. Құралдар үш негізгі түрі бар: қысқа мерзімді, ұзақ мерзімді және кең жолақты. Қысқа және ұзақ мерзімді құралдар жылдамдықты өлшейді және өте сезімтал, бірақ олар сигналды «қиып тастайды» немесе адамдар сезінетіндей күшті жер сілкінісі үшін масштабтан шығып кетеді. 24 биттік аналогты-цифрлық түрлендіру каналы кең таралған. Нақты құрылғылар шамамен миллионға бір бөліктен тура келеді. Жеткізілген сейсмометрлер екі түрде шығарылады: аналогты және цифрлық. Аналогты сейсмографтар аналогты жазу құрылғысын қажет етеді, мүмкін аналогты-цифрлық түрлендіргішпен бірге. Цифрлық сейсмографтың нәтижесін компьютерге тікелей енгізуге болады. Ол деректерді стандартты цифрлық форматта ұсынады (көбінесе Ethernet арқылы «SE2»).

Телесейсмометрлер

Қазіргі заманғы кең жолақты сейсмограф өте кең жиіліктер диапазонын тіркеуге қабілді. Ол күрделі электроникамен басқарылатын, электрлік күштермен шектелген шағын "дәлелдеу массасынан" тұрады. Жер қозғалғанда, электроника кері байланыс тізбегі арқылы массаны тұрақты ұстауға тырысады. Мұны іске асыру үшін қажетті күш мөлшері тіркеледі. Көптеген конструкцияларда электроника массаны каркасқа қатысты қозғалмайтын күйде ұстайды. Бұл құрылғы "күш бойынша тепе-теңдік акселерометрі" деп аталады. Ол жер қозғалысының жылдамдығын емес, үдеуін өлшейді. Негізінде, масса мен каркастың кейбір бөліктерінің арасындағы қашықтық сызықтық өзгеретін дифференциалдық трансформациятормен өте дәл өлшенеді. Кейбір құралдар сызықтық өзгеретін дифференциалдық конденсаторды қолданады. Бұл өлшеу электрондық кері байланыс тізбегінің бөліктеріне қосылған электрондық күшейткіштер арқылы күшейтіледі. Теріс кері байланыс тізбегінен келетін күшейтілген тоқтардың бірі динамик катушкасына ұқсас катушканы қозғалтады. Нәтижесінде масса дерлік қозғалмайды. Көптеген құралдар қашықтық сенсорларын пайдалана отырып, жер қозғалысын тікелей өлшейді. Магнит массадағы сенсорлық катушкада туындаған кернеу жердің мигеттік жылдамдығын тікелей өлшейді. Жетекші катушкаға берілетін ток масса мен каркас арасындағы күштің сезімтал және дәл өлшемін қамтамасыз етеді, осылайша жердің үдеуін тікелей өлшейді (f = ma формуласын қолданып, мұнда f = күш, m = масса, a = үдеу). Сейсмографтардағы тұрақты проблемалардың бірі – олардың массасының қалықтау қабілеті. Ашық терезеден соққан желдің тудырған қысымның біркелкі емес өзгеруі бөлмедегі ауа тығыздығын оңай өзгерте алады, сондықтан тік сейсмограф жалған сигналдарды көрсетуі мүмкін. Сондықтан көптеген кәсіби сейсмографтар газ өткізбейтін, жабық корпусқа орналастырылады. Мысалы, осы себепті, көптеген Streckeisen модельдері ауа өткізбейтін, қалың шыны негізге ие, оны жапсырмадағы көпіршіктерсіз жабыстыру қажет. Ауыр магнитті масса ретінде пайдалану логикалық көрінуі мүмкін, бірақ бұл сейсмографты Жердің магнит өрісі өзгерген кезде қателерге ұшыратады. Сондықтан сейсмографтың қозғалмалы бөліктері магнит өрістерімен минималды әрекеттесетін материалдан жасалады. Сейсмограф температура өзгерісіне де сезімтал, сондықтан көптеген құралдар магниттік емес инвар сияқты төмен кеңейтімді материалдардан жасалады. Сейсмографтың білігі әдетте патенттелген, ал патент мерзімі біткен соң оның дизайны жақсартылады. Ең табысты ашық қолданыстағы дизайнды үлгілер қысқышта жұқа фольга біліктерін қолданады. Тағы бір мәселе – сейсмографтың беру функциясы оның жиілік жауабы белгілі болуы үшін дәл сипатталуы керек. Бұл көбінесе кәсіби және әуесқой құралдардың арасындағы маңызды айырмашылық. Көбінесе олар өзгермелі жиілікті тербеліс үстелінде сипатталады.

Қатты қозғалыс сейсмометрлері

Сейсмометрдің тағы бір түрі – цифрлық күшті қозғалыс сейсмометрі немесе акселерограф. Мұндай құралдан алынған деректер жер сілкінісінің адам жасаған құрылыстарға қалай әсер ететінін түсіну үшін маңызды, бұл жер сілкінісі инженерлігі арқылы жүзеге асырылады. Мұндай құралдардың тіркелген мәліметтері инженерлік сейсмология арқылы сейсмикалық қауіпті бағалау үшін өте құнды. Күшті қозғалыс сейсмометрі үдеуді өлшейді. Бұл математикалық жолмен кейін жылдамдық пен орынды анықтау үшін интегралдануы мүмкін. Күшті қозғалыс сейсмометрлері телесейсмикалық құралдарға қарағанда жер қозғалысына аз сезімтал, бірақ ең күшті сейсмикалық діріл кезінде өлшемдерін сақтайды. Күшті қозғалыс сенсорлары интенсивтілік өлшеуге арналған қолданбаларда қолданылады.

Басқа нысандар

Акселерографтар мен геофондар көбінесе ішінде серіппелі катушкасы бар ауыр цилиндрлі магниттер болып табылады. Корпус қозғалғанда, катушка өз орнында қалуға бейімделгендіктен, магнит өрісі сымдарды кесіп өтеді, нәтижесінде шығыс сымдарында ток туындайды. Олар бірнеше жүз герцтен бастап 1 Гц-ке дейінгі жиіліктерді қабылдайды. Кейбіреулерінде электрондық демпферлеу қарастырылған, бұл жабық циклды кең жолақты геологиялық сейсмографтардың мүмкіндіктерінің бір бөлігін алудың бюджеттік жолы. Интегралды схемалар түрінде құрастырылған деформациялық сәулелі акселерометрлер геологиялық сейсмографтар үшін (2002) тым сезімтал емес, бірақ геофондарда кеңінен қолданылады. Тағы да бірнеше сезімтал конструкциялар коррозияға төзімді иондық сұйықтықтың электрет губка арқылы немесе өткізгіш сұйықтықты магнит өрісі арқылы ағызу арқылы туындаған токты өлшейді.

Бір-бірімен байланысқан сейсмометрлер

Сейсмометрлер сейсмикалық массивте орналастырылған, сейсмикалық толқындардың гипоцентрден, жарықшақтың басталу нүктесінен таралуына кеткен уақытты пайдаланып, жер сілкінісінің көзін үш өлшемде дәл анықтау үшін қолданылуы мүмкін (Жер сілкінісінің орналасуын да қараңыз). Бір-бірімен байланысты сейсмометрлер Халықаралық мониторинг жүйесінің бөлігі ретінде жер асты ядролық сынақ жарылыстарын анықтауға, сондай-ақ жер сілкінісін ерте ескерту жүйелері үшін де пайдаланылады. Бұл сейсмометрлер көбінесе үкіметтік немесе ғылыми жобалардың бір бөлігі ретінде қолданылады, бірақ Quake Catcher Network сияқты кейбір ұйымдар жер сілкінісін анықтау үшін компьютерлерге орнатылған тұрғын үй өлшемдерін де пайдалана алады. Кері сейсмологияда сейсмометрлер массиві жер астындағы ерекшеліктерді бейнелейді. Деректер томографияға ұқсас алгоритмдерді қолдана отырып, суреттерге дейін айналдырылады. Деректерді өңдеу әдістері компьютерлік томографиялық медициналық суреттеуге арналған рентген аппаратларына (CAT сканерлері) немесе бейнелеу сонарларына ұқсас. Дүниежүзілік сейсмометрлер желісі толқын жылдамдығы және өткізгіштігі бойынша Жердің ішкі құрылымын бейнелей алады. Бұл жүйеде толқын көздері ретінде жер сілкінісі, соқтығысу немесе ядролық жарылыс сияқты оқиғалар қолданылады. Бұл әдістің алғашқы қадамдары қағаз сейсмограммалардан қолмен деректерді өңдеуді қамтыды. Қазіргі заманғы цифрлық сейсмограммалар тікелей компьютерде пайдалануға ыңғайлы. Арзан сейсмометрлердің дизайны мен интернетке қол жеткізудің арқасында, әуесқойлар мен шағын мекемелер «жалпыхалықтық сейсмограф желісін» құрды. Мұнай немесе басқа да минералдарды іздеу үшін қолданылатын сейсмографиялық жүйелер бұрын жарылғыш заттарды және жүк көлігінің артынан оралған геофондардың сымдарын пайдаланған. Қазір көптеген жақын қашықтықтағы жүйелер жерге соққы беретін «бұғаларды» қолданады, ал кейбір шағын коммерциялық жүйелерде цифрлық сигналды өңдеу соншалықты жақсы, бірнеше балға соққысы жақын қашықтықтағы рефракциялық зерттеулер үшін жеткілікті сигнал береді. Жер астындағы ерекшеліктердің үш өлшемді бейнесін алу үшін кейде геофондардың экзотикалық крест тәрізді немесе екі өлшемді массивтері қолданылады. Негізгі сызықтық рефракциялық геокарталау бағдарламалық жасақтамасы (бұрынғыда қиын өнер еді) енді ноутбуктерде жұмыс істейді және үш геофон сияқты кішкентай тізбектерді қолданады. Кейбір жүйелер қазір 18 дюймдік (0,5 м) пластикалық корпуспен бірге компьютер, дисплей және принтермен бірге келеді. Шағын сейсмикалық жүйелер енді құрылыс инженерлеріне іргетастың жерін зерттеу, тау жыныстарының түпкі жатын орындарын анықтау және жер асты суын табу үшін жеткілікті арзан.

Сейсмометр ретінде оптикалық талшықты кабельдер

Жер сілкінісін анықтаудың жаңа әдісі табылды, ол оптикалық талшықты кабельдерді пайдалану арқылы жүзеге асырылады. 2016 жылы Англияда жиілік метрологиясымен айналысатын метрологтар тобы, жер сілкінісінен туындаған сейсмикалық толқындарға ұқсас толқын пішініндегі шуды байқады. Бұл, Италияда болған жер сілкінісінің сейсмологиялық деректерімен, шамамен 1400 км қашықтықта сәйкес келді. Англияда, Италияда және Мальтаға дейінгі су асты оптикалық кабель арқылы жүргізілген қосымша тәжірибелер, тағы да жер сілкінісін анықтады, оның ішінде 4100 км қашықтықтағы және кабельден 89 км қашықтықтағы жер сілкінісі де болды. Сейсмикалық толқындарды кабель ұзындығында микрометрлік деңгейдегі өзгерістер тудыру арқылы анықтауға болады. Ұзындық өзгерер кезде, жарық шоғы кабельдің екінші ұшына және кері (екінші талшықты пайдалана отырып) жеткенге кеткен уақыт та өзгереді. Өте тұрақты метрологиялық лазерлерді қолдану арқылы, мұндай өте шағын уақыт өзгерістері (фемтосекундтар шамасында) фазалық өзгерістер ретінде көрінеді. Жер сілкінісінің p толқыны (тау жынысындағы дыбыс толқыны сияқты) алғаш рет бұзған кабельдің нүктесін, оптикалық талшықтар жұбының екі бағытына пакеттерді жіберу арқылы анықтауға болады; бұзылған пакеттердің бірінші жұбының келу уақытындағы айырмашылық кабель бойымен арақашықтықты көрсетеді. Бұл нүкте сондай-ақ жер сілкінісінің эпицентріне ең жақын нүкте болып табылады, ол кабельге перпендикуляр жазықтықта орналасуы керек. P толқыны мен s толқынының келу уақыты арасындағы айырмашылық қашықтықты (идеалды жағдайда) анықтайды және эпицентрді шеңбермен шектейді. Алынған шешімнің дұрыстығын жоғарылату үшін, параллель емес кабельде екінші анықтама қажет. Қосымша бақылаулар жер сілкінісінің эпицентрінің орналасқан жерін нақтылайды және тереңдігін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс, әсіресе кіші жер сілкіністерін, сейсмометрлердің жоқ ғаламдық мұхиттың кең аумақтарында бақылауда үлкен көмек болады деп күтілуде, және мұхит түбіндегі сейсмометрлерге қарағанда әлдеқайда арзанға түседі.

Терең оқыту

Стэнфорд университетінің зерттеушілері UrbanDenoiser деп аталатын терең оқыту алгоритмін жасады, ол жер сілкінісін, әсіресе қалаларда анықтай алады. Алгоритм қалалық аймақтардағы көгілдір қалалардан алынған сейсмикалық шудан жер сілкінісін анықтау үшін күйбүршік шуды сүзіп тастайды.