Кіріспе
Радиотелефон (немесе радиофон), қысқартылған RT – дауыспен сөйлесу үшін арналған радиобайланыс жүйесі; радиотелефония – радио арқылы дауыстық байланыс. Ол радиотелеграфиядан (радио арқылы телеграммалардың – хабарламалардың берілуінен) және теледидардан (қозғалыс суреттері мен дыбыстың берілуінен) өзгеше. Бұл термин радиохабар таратумен байланысты, ол тыңдаушыларға бір бағытта аудио сигналды жібереді. Радиотелефония – екі бағытты радио жүйелері, олар екі пайдаланушы арасында дауыстық байланысты қамтамасыз етеді, мысалы, CB радиосы немесе теңіз радиосы. Атауына қарамастан, радиотелефония жүйелері міндетті түрде телефон желісіне қосылмайды немесе онымен байланысты болмайды, ал кейбір радио қызметтерінде, соның ішінде GMRS, өзара байланысқа тыйым салынған.
A radiotelephone (or radiophone), abbreviated RT, is a radio communication system for conducting a conversation; radiotelephony means telephony by radio. It is in contrast to radiotelegraphy, which is radio transmission of telegrams (messages), or television, transmission of moving pictures and sound. The term is related to radio broadcasting, which transmit audio one way to listeners. Radiotelephony refers specifically to two way radio systems for bidirectional person to person voice communication between separated users, such as CB radio or marine radio. In spite of the name, radiotelephony systems are not necessarily connected to or have anything to do with the telephone network, and in some radio services, including GMRS, interconnection is prohibited.
Шығару түрі
Телефон сөзінің тамыры АҚШ-тың алғашқы сымды дауыс жүйелерімен байланысты, ол ұзақ тарихқа ие. Бұл термин телеграф немесе Морзе әліпбисінен өзгеше, дауыспен байланысты білдіреді. Мұнда екі тараптан дауыс алмасатын радио жүйелері немесе бір тараптан дауыс тарату, мысалы, жағалаудағы теңіздік ауа райы хабарламалары да кіреді. Бұл термин әлі де әуесқой радио қауымдастығында және АҚШ Федералды байланыс комиссиясының регламенттерінде қолданылады.
Жұмыс істеу тәсілдері
Стандартты стационарлық телефон пайдаланушыларға бір уақытта сөйлеуге және тыңдауға мүмкіндік береді; жүйедегі екі қолданушы арасында екі ашық байланыс арнасы болады. Радиотелефон жүйесінде, толық дуплекс деп аталатын осы жұмыс режимі радио жүйенің бір уақытта екі бөлек жиілікте хабар таратуын және қабылдауын қажет етеді, бұл жиіліктерді зейінсіз жұмсауға және техникалық қиындықтарға әкеледі. Дегенмен, бұл пайдаланушылар үшін дауыстық байланыстың ең қолайлы тәсілі болып табылады және қазіргі ұялы телефондарда, сондай-ақ бұрынғы IMTS жүйесінде қолданылды. Радиотелефондар үшін ең көп таралған жұмыс режимі – жартылай дуплекс режимі, ол бір адамға сөйлеуге, ал екіншісіне кезекпен тыңдауға мүмкіндік береді. Егер бір жиілік қолданылса, екі тарап та кезекпен оны хабар тарату үшін пайдаланады, бұл симплекс деп аталады. Екі жиілікпен жұмыс істеу немесе дуплекс байланысты екі бөлек жиілікке бөледі, бірақ бір уақытта тек біреуі хабар тарату үшін, ал екіншісі – қабылдау үшін қолданылады. Пайдаланушы сөйлегісі келгенде, хабар тарату құралындағы арнайы батырманы басады – бұл "сөйлеу үшін батырма" немесе PTT деп аталады. Ол әдетте микрофонның жанына немесе көзге түсетін басқа жерге орнатылады. Пайдаланушылар хабар беруді аяқтағанын көрсету үшін "овер" сияқты процедуралық кодты сөзді қолдана алады.
Ерекшеліктері
Радиотелефондар лицензиясы бар кез келген жиілікте жұмыс істей алады, бірақ көбінесе олар 60 мен 900 МГц аралығындағы түрлі жолақтарда қолданылады (АҚШ-та 25 мен 960 МГц). Олар AM немесе FM сияқты қарапайым модуляция схемаларын, немесе цифрлық кодтау, кең спектр сияқты күрделі техникаларды қолдануы мүмкін. Белгілі бір жолақтың лицензиялық талаптары әдетте қолданылатын модуляция түрін анықтайды. Мысалы, ұшқыштар мен диспетчерлер арасындағы әуеден жерге байланыс үшін қолданылатын әуе жолағы радиотелефондары 118,0-136,975 МГц жиілік диапазонында амплитудалық модуляцияны пайдаланады. Радиотелефон қабылдағыштары әдетте өте жоғары стандартта жасалады және көбінесе екі рет түрлендірулі супергетеродиндік схеманы қолданады. Сол сияқты, таратушылар да қажетсіз кедергілерді болдырмау үшін мұқият жобаланады және мобильді құрылғы үшін бірнеше он милливаттан, шамамен 50 ваттқа дейін, ал базалық станция үшін бірнеше жүз ваттқа дейін қуат бере алады. Көптеген арналар жиілік синтезаторы арқылы ұсынылады. Қабылдағыштарда әдетте сквальш схемасы болады, ол сигнал болмағанда дыбыстық шығысты тоқтатады. Бұл, көбінесе мұндай схемадан бас тартатын хабар тарату қабылдағыштарынан өзгеше.
Құпиялылық және таңдамалы қоңыраулар
Көбінесе шағын желілік жүйеде көптеген мобильді құрылғылар мен бір негізгі базалық станция болады. Мысалы, бұл полиция немесе такси қызметтері үшін тән жағдай. Хабарламаларды дұрыс алушыларға бағыттау және желідегі маңызсыз трафик басқа құрылғыларға бөгет болмас үшін, адрестеу жүйелерін құру үшін түрлі тәсілдер ойлап табылды. Олардың ең қарапайымы және ескісі – CTCSS, яки Үздіксіз Тонмен Басқарылатын Шуды Басу Жүйесі. Бұл дыбыс сигналына нақты, өте төмен жиілікті тонды қосудан тұрады. Тек осы нақты тонға реттелген қабылдағыш ғана сигналды дыбысқа айналдырады: тон болмағанда немесе жиілігі басқа болса, қабылдағыш дыбысты өшіреді. Әрбір мобильді құрылғыға бірегей жиілікті тағайындау арқылы, қоғамдық желіде жеке арналарды құруға болады. Бірақ бұл тек қолайлы мүмкіндік – ол құпиялылыққа кепілдік бермейді. Көбірек қолданылатын жүйе – селективті шақыру немесе Selcall. Бұл да дыбыс тондарын пайдаланады, бірақ олар тек суб-дыбыс тондарымен ғана шектелмейді және тізбек бойынша қысқа импульстар түрінде жіберіледі. Қабылдағыш тек нақты тізбекпен ерекше тон жиынтығына ғана жауап беруге бағдарламаланады, және тек содан кейін ғана базалық станциямен ашық арнада сөйлесу үшін дыбыс тізбектерін ашады. Бұл жүйе CTCSS-ке қарағанда әлдеқайда әмбебап, себебі салыстырмалы түрде аз тонмен «адрестердің» көптеген санына қол жеткізуге болады. Сонымен қатар, арнайы мүмкіндіктер (мысалы, хабар тарату режимдері және төтенше жағдайлардағы басқару) мақсатқа бөлінген арнайы мекенжайларды пайдаланып жобалануы мүмкін. Мобильді құрылғы өзінің бірегей мекенжайымен Selcall тізбегін базаға жіберуі мүмкін, сонда пайдаланушы шақыруды қабылдамас бұрын қай құрылғы шақырып жатқанын біледі. Іс жүзінде көптеген Selcall жүйелерінде автоматты жауап беру функциясы бар, ол оператор болмағанда да базалық станцияға мобильді құрылғыны «сұраққа тартуға» мүмкіндік береді. Мұндай жауап беру жүйелерінде әдетте пайдаланушының ағымдағы жағдайын көрсету үшін орнатылатын мәртебе коды болады. Осындай қарапайым мүмкіндіктердің болуы, көптеген қашықтан басқарылатын мобильді құрылғыларды басқару қажеттігі туған ұйымдар үшін олардың танымал болуының бір себебі. Selcall кеңінен қолданылады, бірақ оны күрделі цифрлық жүйелер ығыстырып шығаруда.
Кәдімгі телефонды пайдалану
Мобильді телефон қызметі және Мобильді телефон қызметінің жақсартылған нұсқасы сияқты мобильді радиотелефон жүйелері, мобильді құрылғыға жалпы телефон желісінен қосылуға мүмкіндік беретін телефон нөмірін алуға рұқсат берді. Бірақ, кейбір жүйелерде мобильді операторлар мобильді станцияға қоңырау шалуды жүзеге асыру қажет болды. Ұялы телефон қызметтері енгізілгенге дейін, мобильді радиотелефон жүйелері қолданыстағы аз каналдардан, үлкен кептелістерден және өте жоғары операциялық шығындардан қиындықтар көріп келді.
Теңізде пайдалану
Теңіз радиотелефон қызметі немесе ЖЖ (HF) кемеден жағалауға қысқа толқын радиожиіліктерінде жұмыс істейді, бір жақты жолақты модуляция қолданады. Әдетте кеме жағалау станциясына қоңырау шалады, ал жағалау станциясы операторы шалушыны жалпыға ортақ телефон желісіне қосып береді. Бұл қызмет қауіпсіздік мақсатында сақталып келеді, бірақ іс жүзінде спутниктік телефондар (әсіресе INMARSAT) және спутниктік интернет арқылы VoIP телефон мен электрондық пошта пайдалану арқасында қолданыстан шығып қалған. Қысқа толқын радиосы қолданылу себебі – ол ионосфера мен жер беті арасында секіріп, стандартты 1000 ватттық қуатты (қуаты) таратушыға бүкіл әлемдік таралу мүмкіндігін береді. Көптеген жағалау станциялары бірнеше жиілікті қадағалайды. Ең ұзақ қашықтықтағы жиіліктер әдетте 20 МГц-қа жуық, бірақ ионосфералық ауа-райы (таралу жағдайы) қай жиіліктердің тиімді жұмыс істейтінін күрт өзгерте алады. Бір жақты жолақты (SSB) қолдану себебі – қысқа толқын жолақтарында көптеген пайдаланушылар болады, ал SSB бір дауыстық арнаға радиожиіліктердің тар диапазонын (жолақ енін) пайдалануға мүмкіндік береді. SSB шамамен 3,5 кГц, ал AM радиосы шамамен 8 кГц, ал тар жолақты (дауыс немесе байланыс сапасы) FM 9 кГц пайдаланады. Теңіз радиотелефониясы алғаш рет 1930 жылдары кеңінен таралды және су үстіндегі кемелер мен ұшақтармен байланыс үшін жиі қолданылды. Сол кезде көптеген ұшақтарда қоңырау шалу кезінде сыртқа шығарылатын, ал соңынан қайта оралатын ұзын сымды антенналар болды. Теңіз радиотелефониясы бастапқыда 2-3 МГц аймағында AM режимін қолданды, ал кейін SSB-ге көшіп, 2 МГц жиіліктерімен қатар әртүрлі жоғары жиілікті жолақтарды пайдалануға көшті. Теңіз радиотелефониясының маңызды қолданыстарының бірі – кемелердің бағыттарын өзгерту және теңіздегі басқа да іс-шараларды жүзеге асыру болды.
Ережелер
Құрама Штаттарда 1934 жылғы Коммуникациялар туралы заңнан бері Федералдық байланыс комиссиясы (FCC) білікті үміткерлерге әртүрлі коммерциялық "радиооператор" лицензияларын және рұқсаттарын беріп келеді. Бұл оларға кемелер мен ұшақтарда пайдалану үшін тек дауыспен хабар беретін радио хабар тарату жүйелерін орнатуға, қызмет көрсетуге және күтіп ұстауға мүмкіндік береді. (1990-шы жылдардағы дерегуляцияға дейін олар коммерциялық ішкі радио және теледидар хабар тарату жүйелері үшін де қажет болды. Келісімшарт міндеттемелеріне байланысты олар халықаралық қысқа толқынды хабар тарату станцияларының инженерлері үшін де қажет болып табылады.) Қазіргі таңда берілетін сертификат – жалпы радиооператор лицензиясы.