Кіріспе

Лакростың жабық нұсқасы

Бокс лакросы, сондай-ақ боксла, бокс немесе жабық лакрос деп те аталады, бұл лакростың жабық алаңда ойналатын нұсқасы, көбінесе Солтүстік Америкада таралған. Бұл ойын 1930 жылдары Канадада пайда болды, онда ол дала лакросынан да танымал. Лакросс Канаданың ресми ұлттық жазғы спорты болып табылады. Бокс лакросы екі команда арасында бес ойыншыдан және әр командада бір қақпашыдан тұрады. Әдетте, мұз кетірілген немесе жабылып қалған мұз хоккей алаңында ойналады. Ойын алаңы "қорап" деп аталады, бұл дала лакросының ашық алаңынан өзгеше. Ойынның мақсаты – лакросс таяғын қолданып, допты ұстап, алып жүру және пас беру арқылы қарсыластың қақпасына резеңке допты тигізіп гол соғу. Бокс лакросының ең жоғары деңгейі – Ұлттық лакрос лигасы. Дүниежүзілік лакроссқа 62 ел мүше болса, оның ішінде тек он бес ел ғана халықаралық бокс лакросы жарыстарында бақ сынаған. Әлемдік жабық лакрос чемпионатында Канада, Хауденосауне Ұлттық құрамасы және АҚШ ғана үздік үштікке кірген.

Тарих

Лакросс – дәстүрлі түркі халықтарының ойыны және еуропалықтар оны алғаш рет 1630 жылдары Сен-Лоран аңғарындағы француз иезуит миссионерлері ойынды көрген кезде кездестірді. Лакросс ғасырлар бойы Арал тұрғындарының мәдени сәйкестігінің және рухани жазылудың маңызды бөлігі болып саналды. Ол бастапқыда далалық ойын ретінде пайда болды және алдымен канадалық, американдық және ағылшын спортшылары тарапынан далалық ойын ретінде қабылданып, ақырында 10-қа қарсы 10 форматқа бекітілді. Бокс-лакросс – бұл ойынның қазіргі нұсқасы, ол 1920-1930 жылдары Канадада ойлап табылды. Үй ішіндегі лакростың тамыры белгісіз, бірақ оның тууы Пэдди Бреннанға, Монреальдегі далалық лакросс ойыншысы және төрешісіне байланысты, ол 1920 жылдардың басында Маунт Роял аренасында үй ішіндегі ойындармен тәжірибе жасады. 1920 жылдары Ұлттық хоккей лигасының «Монреаль Канадиенс» командасының иелері Джозеф Каттариних және Лео Дандуранд жаңа спорт түрін енгізу үшін қатысқан хоккей ареналарының иелерін жетектеді. Бұл формат сондай-ақ Ирокездер мен басқа да түркі халықтары АҚШ және Канададағы түркі американдық резервацияларында ойнаған ойынның басты нұсқасы ретінде қабылданды. Бұл – американдық түркі халықтарына халықаралық жарыстарда қатысуға рұқсат етілген жалғыз спорт түрі, олар Ирокездер ұлттық құрамасы ретінде қатысады. Дегенмен, лакросс жанкүйерлерінің көпшілігі спорттың жаңа нұсқасына теріс қарады. Алғашқы кәсіби бокс-лакросс ойындары 1931 жылы өтті. Сол жазда арена иелері Халықаралық лакросс лигасының құрды, онда төрт команда болды: «Монреаль Канадиенс», «Монреаль Марунс», «Торонто Мейпл Лифс» және «Корнуолл Колтс». Лига екі маусым ғана өтті. Алғашқы Халықаралық лакросс лигасының нәтижесінде алты командадан тұратын Америкалық бокс-лакросс лигасы ашылды: екеуі Нью-Йоркте, ал біреуі Бруклинде, Торонтода, Бостонда және Балтиморде. Лига алғашқы маусымының ортасында жабылып, «Янки стадион» және «Фенуэй парк» сияқты ашық алаңдарда аз көрермендерге ойнады. Лакросс 1994 жылғы 12 мамырда Ұлттық спорт заңының (C 212 заң жобасы) қабылдануымен Канаданың ұлттық жазғы спорты деп ресми түрде жарияланды. Австралияда алғашқы бокс-лакросс матчы Мельбурн қаласындағы Королева Виктория ауруханасына арналған қайырымдылық шарасының бөлігі ретінде өтті. Викториялық лакросс қауымдастығына апелляциялық комитет 1931 жылғы 1 шілдеде Сент-Килдадағы Плаза (Уоттл Патх Палас) би залында көп спорттық фестивальдің бөлігі ретінде лакросс матчын өткізу туралы өтініш жасады. Бірнеше апта бұрын жарыстың алты ойыншыдан тұратын (ашық алаңдағы) турнирі сәтті өткізілгеннен кейін, МКК және басқа клубтардың құрама командасы арасындағы осы көрсету ойыны үшін алты ойыншыдан тұратын форматта ойнауға шешім қабылданды. Ойыншылар резеңке табанды аяқ киім киіп, матч үшін жұмсақ допты пайдаланды. Сол кездегі газеттерде спорттың тіпті Австралияда туған болуы мүмкін екені айтылды, атақты канадалық лакросс таяқтарын өндіретін компанияның П. Дж. Лалли VLA хатшысынан ойын ережелерінің көшірмесін сұрады. 1933 жылы Аделаида, Брисбен және Перт қалаларында бокс-лакросс матчтары өткізілді. Алайда, ойынның бұл жаңа нұсқасы Канадада болғандай Австралиядағы лакростың дәстүрлі нұсқасын басып өткен жоқ. Канадалық лакросс қауымдастығы бокс-лакросқа демеушілік көрсетуді бастады. 1932 жылы Канададағы ең беделді лакросс кубогы – Манн кубогы алғаш рет бокс ережелері бойынша күресті. Бұрын, 1901 жылдан бері табыс етіліп келе жатқан ұлттық ағалар лакросы чемпионаты далалық лакросс ережелері бойынша өткізілді. Манн кубогы – жыл сайынғы турнир, ол Батыс лакросс қауымдастығының және Major Series Lacrosse-тің ең жақсы командалары арасында ұлттық чемпионатта жеңімпазды анықтайды. Бірнеше жылдан кейін, 1937 жылы, Минто кубогы бокс ережелері бойынша жасөсперімдер арасындағы чемпионатқа беріле бастады. Қазіргі уақытта Канадалық лакросс қауымдастығы Манн кубогы, Минто кубогы, Президенттер кубогы (Аға B ұлттық чемпионаты) және Құрылтайшылар кубогы (Жас B ұлттық чемпионаты) бокс лакросс ережелері бойынша бақылайды. 1939 жылы Калифорнияда кәсіби бокс-лакросс лигасы құрылды, оны Тынық мұхиты жағалауы лакросс қауымдастығы деп атады. Бұл төрт командалық лига да ашылғаннан кейін көп ұзамай жабылып қалды. Кәсіби бокс-лакросс 1968 жылға дейін Америка Құрама Штаттарына қайта оралған жоқ, онда Портленд Аданакс және Детройт Олимпиадасы франшизалары Ұлттық лакросс қауымдастығында ойнады, бұл бір жазғы маусымнан кейін таратылған схема. 1970 жылдары алғашқы Ұлттық лакросс лигасы құрылды. Лига 1974 жылы Монреаль, Торонто, Рочестер, Сиракуза, Филадельфия және Мэриленд командаларымен ашылды. 1975 жылғы маусымға Рочестер Бостонға, Сиракуза Квебек қаласына, ал Торонто Лонг-Айлендке көшті. Осылайша, екінші жылында алғашқы NLL барлық ірі лига ареналарында ойнады: Квебек Колизе, Монреаль форумы, Бостон Гарден, Нассау Колизеум, Спектрум және Капитал Центр. Екі бай «75» NLL франшизасы, Филадельфия және Мэриленд плей-оффқа ілікпегеннен және Монреаль алдағы маусымда 1976 жылғы Монреаль Олимпиадасының себебінен атақты Монреаль форумына қол жеткізе алмағандықтан, лига қаржылық белгісіздікке байланысты екі маусымнан кейін таратылды. Кәсіби бокс-лакростың АҚШ-та қайта жандануы 1986 жылғы 13 наурызда Расс Клайн мен Крис Фрицтің құрған Eagle Pro Box Lacrosse League құрылуымен болды. Лига төрт командамен басталды: Филадельфия Вингс, Нью-Джерси Сэйнтс, Вашингтон Вейв және Балтимор Тандер, және әдеттегі бокс-лакросқа қарағанда қыс мезгілінде ойналды. 2022 жылғы 29 маусымда лакросс жанкүйерлерінің тобы Professional Box Lacrosse Association жаңа лигасының құрылғанын жариялады. Лиганың өкілі АҚШ қалаларындағы тоғыз команда болады деп мәлімдеді.

Ойыншылар, жабдықтар және төрешілер

Ойын кезінде команда алты ойыншыдан тұрады: қақпашы және бес "жұмыскер". Жұмыскер – қақпашы емес, кез келген алаң ойыншысы, оның ішінде шабуылшылар, көшкін ойыншылар және қорғаушылар. Жұмыскерлер көбінесе осы рөлдердің бірінде маманданған және доп бір жақтан екінші жаққа өткеңде алаңнан шығып, ауысым жасайды. Спорттың бастапқы кезінде командалар алты жұмыскермен ойнайтын. Бірақ 1953 жылы алтыншы жұмыскердің, "ровер" деп аталатын позициясы алынып тасталды. Қақпашыны басқа жұмыскер ауыстыра алады, әсіресе қарсы командаға кешіктірілген пенальти берілгенде немесе ойын соңында егер команда ұтылып жатса, гол соғуға көмектесу үшін. NLL-де ағаш лакросс таяқтарына рұқсат етілмейді. Кейбір бокс лигаларында, әсіресе NLL-де, бес "жұмыскер" бокс лакроссына арналған ерекше шлемдер киеді. Бұл шлемдер хоккей шлемінен және хоккей тордың орнына бекітілген бокс лакросс бет маскасынан тұрады. Әдеттегі ойында төрешілердің саны лига мен ойын деңгейіне қарай бірден үшке дейін болуы мүмкін. Көптеген ойындарда кем дегенде екі төреші болады: бас төреші және көмекші төреші. NLL ойындарында әр ойынға үш төреші тағайындалады. АҚШ-та бокс лакроссы дамып келе жатқанмен, американдық қақпашылар сирек кездеседі. Дала лакроссының табысты қақпашысы болу үшін қажетті дағдылар мен бокс лакроссының табысты қақпашысы болу үшін қажетті дағдылар мүлдем өзгеше және бірін-біріне үйлесімді емес.

Қорғаушылар

Қорғаушы – қарсылас команданың гол соғуына кедергі келтіруді негізгі міндетімен атқаратын ойыншы. Далалық лакроста кейбір қорғаушылар ұзын таяқтарды қолданса, қораптық лакростағы барлық қорғаушылар ең ұзын таяқпен ойнайды.

Өтпелі кезең

Өтпелі ойыншы – қорғаныс кезінде шабуылдық ой-шағылыспен ойнауға басты міндетті ойыншы. Оның мақсаты – қарсы шабуылдар мен гол соғу мүмкіндіктерін жасау.

Шабуыл

Шабуыл – алаңдағы ойыншының позициясы, оның негізгі міндеті шабуылдық әрекеттерді жүзеге асыру. Әдетте, шабуылшы оң немесе сол қолымен допты лақтыруда шебер болады және алаңның сол жағында ойнайды. Бірақ, кейбір ойыншылар, "кризмендер" деп аталатындар, ешқандай бір жаққа басымдық бермейді. Олардың назары қақпашының алдындағы қисық аймақта шоғырланады. NLL мұз үстіне төселген жасанды жабынмен ойнайды.

Ұзақтығы және теңгерімді шешу әдістері

Канаддық лакросс қауымдастығының ережелері бойынша ойналатын дәстүрлі ойын үш 20 минуттық кезеңнен тұрады (мұз хоккесіне ұқсас), және командалар әр кезеңде жақтарын ауыстырады. NLL үш кезеңнің орнына төрт 15 минуттық ширек ойнайды.

Топ ойынға кіреді және ойыннан шығады

Әр кезеңде және әр голдан кейін ойын бетке тиістірумен (буллитпен) қайта басталады. Егер доп борттан шығып, ойын алаңынан тысқа шығып кетсе, ойын допты соңғы рет тигізген команданың қарсыласына допты беру арқылы қайта басталады.

Жазалар

Көптеген жазалар үшін құқық бұзған ойыншы жазалау орнына жіберіледі және оның командасы қысқа мерзімге бір ойыншы кем ойнауға мәжбүр болады. Көптеген жазалар екі минутқа созылады, егер ірі жаза тағайындалмаса. Жаза алған команданың ойыншыларының саны кем, ал қарсы команда күшті ойнайды. Екі минуттық жеңіл жаза көбінесе кесу, сүріну, шынтақтау, қатыстыру, көп ойыншылар, заңсыз жабдық, ұстау немесе араласу сияқты ұсақ бұзушылықтар үшін беріледі. Бес минуттық ірі жазалар қарсыласына қасақана зиян келтіретін, сондай-ақ төбелес тудыратын, ең ұсақ құқық бұзушылықтардың аса зорлық-зомбылық жағдайлары үшін тағайындалады. Ойыншылар жаза мерзімі біткенде немесе қарсы команда гол соққанда (немесе ірі жаза болған жағдайда үш гол соққанда) жазалау орнынан босатылады.

Халықаралық бәсекелестік

Бокс-лакросс Чехиядағы спорттың ең танымал түрі болып табылады. Австралияда да маргиналды деңгейде ойналады, көбінесе бұрын дала лакроссымен айналысқан ойыншылардың арасында. АҚШ-тағы клубтық деңгейдегі бокс-лакросс лигалары спортқа қатысушылардың санын арттырды, оның ішінде: Балтимор жабық лакросс лигасы, Филадельфия бокс-лакросс қауымдастығы және Метро аймағы бокс-лакросс лигасы. 1980 жылдың шілде айында Британдық Колумбияның бірнеше аренасында "Ұлттар" атты бокс-лакросс бойынша алғашқы әлем чемпионаты өтті, онда АҚШ, Австралия, Канада Шығысы, Канада Батысы және Ирокез ұлттық құрамалары қатысты. Канада Батысы (Кокитлам Аданакс).

2015 жылғы WILC АҚШ-тағы Онондага ұлтында өткізілді, бұл халықаралық спорттық іс-шараның тұңғыш рет жергілікті халықтың жерінде ұйымдастырылуы болды. Чемпионатта он үш команда бақ сынасты: Австралия, Канада, Чехия, Англия, Финляндия, Германия, Ирокез ұлттық құрамасы, Ирландия, Израиль, Сербия, Швейцария, Түркия және АҚШ. Канада, Ирокез ұлттық құрамасы және АҚШ әлемдік жабық лакросс чемпионаттарында тиісінше алтын, күміс және қола жүлделерін жеңіп алды. Канада бокс-лакросста халықаралық ойында әлі жеңіліске ұшырамады. Басқа да халықаралық турнирлер өткізілді. Жыл сайын Еуропалық лакросс федерациясы Прагада Алеш Хребескидің естелігіне арналған турнир өткізеді. Бұл Еуропадағы ең ірі бокс-лакросс турнирі.