Кіріспе

Түссіз газ, формуласы NO, бір азот атомы мен бір оттегі атомынан тұратын молекула. Chembox Verifiedfields = өзгертілген Watchedfields = өзгертілген verifiedrevid = 477001381 Name = ImageFile = Nitric oxide 2D.svg ImageFile Ref = ImageSize = 121 ImageName = Бонд ұзындығы бар азот оксидінің қаңқа формуласы ImageFileL1 = Nitric oxide.svg ImageNameL1 = Екі жалғыз электрондық жұп және бір үш электронды байланысты көрсететін қаңқа формуласы ImageFileR1 = Nitric oxide 3D vdW.png ImageFileR1 Ref = ImageNameR1 = Азот оксидінің кеңістіктік моделі IUPACName = Азот монооксиді (қосымша) Басқа атаулар = Азот оксиді, Азот(II) оксиді, Оксонитроген, Азот монооксиді Бөлім1 = Бөлім2 = Бөлім3 = Бөлім4 = Бөлім5 = Бөлім6 = Бөлім7 = Chembox Қауіптер ExternalSDS = External SDS Негізгі қауіптер = GHSPictograms = LCLo = 320 ppm (ешкі) – формуласы бар түссіз газ. Бұл азот оксидтерінің негізгі түрлерінің бірі. Азот оксиді – еркін радикал: оның жұптаспаған электроны бар, оны химиялық формуласында нүктемен белгілейді (•N=O немесе •NO). Азот оксиді – гетероядролық диатомдық молекула, оның зерттелуі химиялық байланыс туралы алғашқы қазіргі заманғы теорияларды тудырды. 1992 жылы ол «Жыл молекуласы» деп жарияланды. 1998 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы азот оксидінің жүрек-қан тамырларына сигнал берудегі рөлін ашқандығы үшін берілді. Азот оксидін азот диоксидімен (NO2) – қоңыр газ және ауаның негізгі ластаушысы, немесе анестезиялық газ – азот тотығымен (N2O) шатастырмау керек. Бірінші екі орбиталь шын мәнінде, тиісінше оттегі мен азоттан таза атомдық 1sO және 1sN, сондықтан олар әдетте біріккен атомдық нотацияда көрсетілмейді. Жұлдызшамен белгіленген орбитальдар антибайланысты болып табылады. 5σ және 1π орбитальдерінің байланыс энергиясына сәйкес реттелуі талқылауға ашық. 1π электронын жою 5σ электронынан төменгі деңгейден басталып, жоғары деңгейге дейін созылатын 6 күйге әкеледі. Бұл 1π және 2π электрондары арасындағы орбитальдық импульс байланысының әртүрлі болуына байланысты. 2π орбиталындағы жалғыз электрон NO-ны негізгі күйде дублетке (X ²Π) айналдырады, оның дегенерациясы спин-орбитальдық байланыс арқасында ұсақ құрылымда J = 3/2 немесе J = 1/2 жалпы импульсімен бөлінеді.

Дипол

NO диполі 0,15740 D шамасына эксперименттік жолмен өлшенді және оттегіден азотқа теріс электрондық зарядтың ауысуына байланысты O-дан N-ге (−NO⁺) қарай бағытталған.

Үйлестіру кешендері

Азот оксиді өтпелі металдармен реакцияға түсіп, металл нитрозильдер деп аталатын кешендерді құрайды. Азот оксидінің ең көп кездесетін байланысу түрі – терминал сызықтық түрі (M−NO). Балама ретінде, азот оксиді бір электронды псевдогалоген ретінде де танылуы мүмкін. Мұндай кешендерде M−N−O тобы 120° мен 140° аралығындағы бұрышпен сипатталады. NO тобы әртүрлі геометрияларда азот атомы арқылы металл орталықтары арасында көпірше құрауы мүмкін.

NO2 прекурсоры

Қышқыл жауын тарауында көрсетілгендей, азот оксиді азот диоксидіне айналуы мүмкін (мұны гидроперокси радикал HO2• немесе диатомдық оттегі O2 арқылы тудыруға болады). Азот диоксидіне қысқа мерзімді тосудың белгілеріне құлайғандық, демқынның қиындауы және бас ауруы жатады. Ұзақ мерзімді салдары иммундық және тыныс алу функциясының нашарлауына әкелуі мүмкін.

Биологиялық функциялары

NO – газ тәрізді сигналдық молекула. Ол омыртқалы жануарлардың маңызды биологиялық хабаршысы болып табылады және түрлі биологиялық процестерде қатысады. Бактериялар, өсімдіктер, саңырауқұлақтар және жануарлар жасушалары сияқты барлық дерлік организмдерде биоөнім ретінде пайда болады. Эндотелийден шығатын релаксациялық фактор (EDRF) – азот оксиді, әртүрлі азот оксиді синтетазасы (NOS) ферменттері арқылы L-аргинин, оттегі және NADPH-дан іштен туындап биосинтезделеді. Көмірсутек емес нитраттың тотығуы да азот оксидін құрай алады. Азот оксиді ферменттің гем аймағына байланысы темірдің қатысуымен белсендіруге алып келеді. Азот оксиді оттегі мен су арқылы нитраттар мен нитриттерге айналғаннан кейін жасушалық сигнал беру тоқтатылады. Мұрынмен тыныс алу денеде азот оксидін өндіреді, ал ауызбен тыныс алу оны өндірмейді.

Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау

АҚШ-та Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау басқармасы (OSHA) жұмыс орнында азот оксидінің әсер етуінің заңды шегін (рұқсат етілген шекті мөлшерін) 8 сағаттық жұмыс күні ішінде 25 ppm (30 мг/м3) деп белгілеген. Ұлттық еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау институты (NIOSH) 8 сағаттық жұмыс күніне 25 ppm (30 мг/м3) ұсынылатын шекті мөлшерді белгіледі. 100 ppm деңгейінде азот оксиді адам өмірі мен денсаулығы үшін дереу қауіпті.

Жарылыс қаупі

Сұйық азот оксиді отынның болмауына қарамастан, жарылысқа өте сезімтал және нитроглицериндей оңай басталуы мүмкін. Оның қайнау температурасына (152°C) жақын эндотермиялық сұйық оксидтің детонациясы 100 кбар импульсын тудырып, сынақ жабдығын қиратты. Бұл – барлық үш күйде детонацияға қабілетті ең қарапайым молекула. Сұйық оксид сезімтал және дистилляция кезінде жарылуы мүмкін, бұл өнеркәсіптік апаттарға себеп болған. Газ тәрізді азот оксиді шамамен 2300 м/с жылдамдықпен детонацияланады, бірақ қатты күйде 6100 м/с детонация жылдамдығына жете алады.