Кіріспе
Ваукеша қаласы (Waukesha) – АҚШ-тың Висконсин штатындағы Уокеша округінің орталығы, Фокс өзенінің жағасында орналасқан. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 71 158 адамды құрайды, бұл оны Висконсин штатындағы халық саны бойынша жетінші қалаға айналдырады. Ол Милуоки қалалық агломерациясының құрамына кіреді. Қала Ваукеша ауылымен іргелес жатыр.
Waukesha ('/w//ɔː//k//ɪ//ʃ//ɔː/ WAWkishaw) is the county seat of Waukesha County, Wisconsin, United States, along the Fox River. Its population was 71,158 at the 2020 census, making it the seventh most populous city in Wisconsin. It is part of the Milwaukee metropolitan area. The city is adjacent to the Village of Waukesha.
Тарих
Уокеша қазір қамтитын аймақты алғаш рет 1834 жылы еуропалық американдықтар қоныстанды, алғашқы қоныстанушысы Моррис Д. Катлер болды. Алғашқы қоныс аударушылар келгенде, онда тек қалың, тым білінбеген орман мен жабайы дала болды. Қоныс аударушылар фермалар салған, жолдар тұрғызған, мемлекеттік ғимараттар салып, пошта байланысын орнатқан. Ваукешаның алғашқы негізін қалаушылардың барлығы Жаңа Англиядан, әсіресе Коннектикут, ауылдық Массачусетс, Вермонт, Нью-Гэмпшир және Мэн штаттарынан келгендер еді, сондай-ақ Американ революциясынан кейін қысқа уақыттан соң Жаңа Англиядан осы аймаққа көшіп келген ата-аналарының балалары – Нью-Йорк штатының солтүстігінен келгендер де болды. Бұл адамдар «янки» қоныс аударушылары еді. Яғни, олар 1600 жылдары Жаңа Англияға қоныс аударған ағылшын пуритандарының ұрпақтары. Олар 1800 жылдардың басында солтүстік-батыс аймағының сол кездегі жабайы жерлеріне батысқа қарай бет алған Жаңа Англия фермерлерінің бір тобы еді. Олардың көпшілігі Эри каналының салынысы аяқталғаннан кейін және «Блэк Хоук» соғысының бітуіне байланысты келді. Олар қазіргі Уокеша округіне келгенде, Жаңа Англия үлгісінде фермалар салған, жолдар тұрғызған, мемлекеттік ғимараттар салып, пошта байланысын орнатқан. Олар өздерімен бірге «янки» Жаңа Англиялық құндылықтарының көп бөлігін, мысалы, білімге құштарлық, көптеген мектептер ашу және аболиционизмді қатты қолдау сияқты құндылықтарды әкелді. Олардың көпшілігі Конгрегационалистік шіркеудің мүшелері болған, бірақ кейбіреулері епископальдық шіркеуге жатқан. Екінші Ұлы оянудың нәтижесінде олардың кейбіреулері методизмге, ал кейбіреулері баптистерге ауысты, содан кейін қазіргі Ваукеша округіне көшіп келді. Ваукеша, Висконсин штатының көп бөлігі сияқты, өзінің ерте тарихының көп бөлігінде Жаңа Англияның ерте мәдениетімен мәдени жағынан тығыз байланысты болды. 1846 жылы бұл аймақ Прери ауылы ретінде тіркелді (кейіннен Преривилл деп өзгертілді). 1847 жылдың 8 ақпанында ауыл өзінің атын «Ваукеша» деп өзгертті. 1852 жылдың 10 қаңтарында бір кезде Преривилл деп аталған қоныстанған аймақ Ваукеша қаласынан бөлініп, ауыл ретінде құрылды, ал 1896 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1896 жылдың қаңтар-сәуір айларында қызмет атқарды. Уэльс иммигранттары 1840 жылдары Ваукешаға қоныс аударған, ал 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында олардың көпшілігі Ваукешадағы ең ірі этникалық топтардың біріне айналды. 1800 жылдардың соңында Ваукешаға көптеген бельгиялық отбасылар келді. Сол кезде Ваукешаға серб иммигранттарының да саны көп болды, олардың көп бөлігі 1990 жылдары Югославия соғыстарынан кейін келді.
Атауы
"Ваукеша" атауының оджибве тіліндегі Waagoshag сөзінен, яғни түлкінің (waagosh) көпше түрінен немесе потаватоми тіліндегі Wau tsha атауынан шыққан деп саналады. Уау-тса (кейде Ваук-тса немесе Вауке-тса деп те жазылады) – аймаққа алғаш еуропалықтар қоныстанған кездегі жергілікті тайпаның басшысы болған. Бұл туралы аймақтың ертедегі қоныстанушысы және тарихшысы Инкресс А. Лапхам куәлік етеді. Лапхамның сөзіне қарағанда, алгонкиан тілінде "түлкі" деген сөз – pishtaka. Катлер де қонақтарға Уау-тса туралы айтқан, оны "ұзын бойлы, денелі, осалсыз, қадірлі және мейірімді" деп сипаттаған. Жазушы Кристин Адамс Вендттың мәліметінше, 1868 жылы қант диабетімен ауырған полковник Ричард Данбар, әпкесі жақында сатып алған жерді көріп тұрғанда, кейіннен Бефесда бұлағы деп аталатын, емдік қасиеттері бар суға тап болған. 1873 жылғы Данбардың брошюрасында оның керемет пайдалары жарияланған. Вендт 1872 жылы "аймақтық газеттерде жапа шеккен көпшілік арасында жаңа танымал орынға айналған қаланың қиын жағдайы туралы хабарлар жарияланғанын" хабарлайды. 1872 жылғы 31 шілдеде шыққан "Висконсин" (Милуоки) газетінде "жақсы суды іздеп, мұнда 500-ге жуық адам қонақүйлерге және жеке үйлерге орналасқан" делінген. "Емдік сулар" соншалықты бағалы болғандықтан, 1893 жылғы Колумбия көрмесіне келгендерге де осы судан дәмі тату үшін, қала мен Чикаго арасында құбыр салуға тырысылған, бірақ бұл әрекетке қарсылық болған. "Time" журналының хабарлауынша, "бұл жобаны ағасы сыйлаған Чарльз Уэлш ойлап тапқан, бірақ бірнеше шақырым құбыр салынғаннан кейін, шығынның тым жоғары екені анықталған". Sears and Roebuck компаниясының негізін қалаушы Ричард Уоррен Сирс, судың қасиеттеріне қызығып Ваукешаға келген болуы мүмкін. Денсаулығы нашарлағандықтан, Сирс 1908 жылы бизнестен зейнеткерлікке шығып, "The New York Times" газетінің мәліметінше, "Ваукеша маңындағы үлкен шаруашылығында уақытын өткізген". 1914 жылы Сирс Ваукешада Брайт ауруынан қайтыс болды, оның мүлігі 20 миллион долларға бағаланған. Жылдар өте келе табиғи бұлақтар ластанудан зардап шегіп, көптегені құрғап қалды. Судағы радийдің мөлшері федералды стандарттардан асып кеткен. 2013 жылы Ваукеша Мичиган көлінен су алуға рұқсат сұрады. Ваукеша көлдің бассейніне кірмегендіктен, 2008 жылғы Ұлы көлдер келісімі қалаға Иллинойс, Индиана, Мичиган, Миннесота, Нью-Йорк, Огайо, Пенсильвания және Висконсин штаттарының губернаторларының рұқсатынсыз көлден су алуға тыйым салады. 2016 жылдың маусым айында губернаторлар Ваукешаның өтінішін мақұлдады.
The "healing waters" were so valued that a controversial attempt was made to build a pipeline between the city and Chicago so that they could be enjoyed by visitors to the 1893 Columbian Exposition. According to Time magazine, "[t]he scheme had been conceived by one Charles Welsh who had been given the springs by his uncle, but after several miles of pipe were laid, it was discovered that the cost was too great." Richard Warren Sears, founder of Sears and Roebuck, may have been attracted to Waukesha by the waters. In failing health, Sears retired from business in 1908 and, according to The New York Times, "spent his time on his great farm near Waukesha." In 1914, Sears died in Waukesha of Bright's disease, leaving an estate estimated at $20 million. Over the years, the natural springs have been spoiled by pollution and a number have gone dry. Water drawn from an aquifer reached radium levels exceeding federal standards. In 2013, Waukesha applied for permission to withdraw water from Lake Michigan. Because Waukesha is outside the lake's basin, the 2008 Great Lakes Compact makes the city ineligible to withdraw water from the lake without approval from the governors of Illinois, Indiana, Michigan, Minnesota, New York, Ohio, Pennsylvania, and Wisconsin. In June, 2016, the governors approved Waukesha's application.
Футбол тарихы
Америка спорт тарихындағы маңызды "алғашқы" оқиғалардың бірі 1906 жылдың 5 қыркүйегінде Ваукеша қаласында болды, онда Кэрролл колледжі (қазіргі Кэрролл университеті) Сент-Луис университетінің футбол командасын қабылдады. SLU жартылай қорғаушысы Брэдбери Робинсон сол ойында футбол тарихындағы алғашқы ресми алға бағытталған пас берді. Кэрролл ойыншылары мен жергілікті жанкүйерлер әңгімеге тоқтады. Қонақтар 22:0 есебімен жеңіске жетті.
Nike жобасы
Салқын соғыс кезінде Ваукеша округі Ваукеша қаласында және жақын маңдағы Мускего мен Ланнон қалаларында үш Nike зымыран батареясы орналасқан. Ваукеша қаласында АҚШ армиясы, кейін Висконсин Ұлттық гвардиясы 1956 жылдан 1970 жылға дейін қазіргі Хиллкрест паркінде, Дэвидсон жолындағы басқару және бақылау орталығын басқарды. Зымыран орналасқан жерлер Кливленд даңғылы мен 164 тас жолының қиылысында болды – бастапқыда конвенциялық оқ-дәрілермен жабдықталған Ajax зымырандары, содан кейін ядролық Hercules зымырандары орналастырылды. Hercules зымырандарының ядролық қуаты Екінші дүниежүзілік соғыста Нагасакиге тасталған атом бомбасымен шамалас болды. "Қысты соғыс" мұражайының Орта Батыс бөлімі Хиллкрест паркінің жергілікті "Қысты соғыс" мұражайы ретінде сақталуын, соғыс ардагерлерін құрметтеуді және Американың ең ұзақ және ең қымбат соғысын еске алуды қолдап келеді.
Жақында болған тарих
2014 жылдың 31 мамырында 12 жасар екі қыз досын орманға сүйкімдеп алып, 19 рет пышақтап жарақаттады. Олар бұл қылмысты «Slender Man» деп аталатын ойдан туған онлайн кейіпкерді ынақты ету үшін жасады. Жәбірленуші бір велосипедшінің кездейсоқ тауып алуының арқасында тірі қалды. Екі қылмыскер психикалық ауру немесе ақауларға байланысты кінәлі емес деп танылды және ұзақ мерзімге психиатриялық емдеу орындарына жіберілді. 2021 жылдың 21 қарашасында Даррелл Э. Брукс-младший есімді қызыл түсті SUV көлігінің жүргізушісі, Уокеша қаласының ортасымен өтіп бара жатқан Рождество шеруіне кіріп, алты адамды қаза қылды және 62 адамды жарақаттады. Сот процесі кезінде ол бірнеше рет сот залынан шығарылды, ал кейіннен өмір бойына шартсыз түрде бас бостандығынан айырылды, сонымен қатар қосымша 763 жыл мен 3 айға сотталды.
География
АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 25,07 шаршы миль (65 км²), оның ішінде 24,81 шаршы миль (64 км²) құрлық және 0,26 шаршы миль (1 км²) су алабын құрайды.
2020 жылғы халық санағы
2020 жылғы санақ бойынша халық саны 71 158 адамды құрады. Халық тығыздығы 31 280 тұрғын үй бірлігінен тұрды. Этностық құрамы бойынша, халықтың 14,0% -ы кез келген нәсілдегі испаниялық немесе латиноамерикандықтарды құрады. Испандық және испаниялық емес тұрғындарды нәсіл бойынша біріктіргенде, қалада 78,6% ақ нәсілді, 3,5% қара немесе африкалық американдықтар, 3,4% азиялықтар, 0,5% американдық индейлер, 0,1% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 4,4% басқа нәсілдер және 9,6% екі немесе одан көп нәсілді адамдар тұрды. Қаланың 2020 жылғы санақ бойынша 351 адамы ересектердің түзеу мекемелерінде, ал 793 адамы студенттік жатақтарда тұрды. Американдық қоғамдық сауалнаманың 2016–2020 жылдарға жасаған бағалауларына сәйкес, қаладағы үй шаруашылығының орташа табысы 65 688 доллар, ал отбасының орташа табысы 84 972 долларды құрады. Толық жұмыспен қамтылған еркектердің орташа табысы 59 800 доллар, ал әйелдердің табысы 43 168 долларға тең. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 34 785 долларды құрады. Халықтың шамамен 7,5% және отбасылардың 11,1% кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 18,1% және 65 жастан асқандардың 6,8% -ы. 25 жастан асқан халықтың 92,3% орта мектепті немесе одан жоғары бітірген, ал 38,7% бакалавр дәрежесі немесе одан жоғары білім алған.
2000 жылғы халық санағы
2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 64 825 адам, 25 663 үй шаруашылығы және 16 296 отбасы тұрды. Халық тығыздығы құрады. 26 856 тұрғын үй болды. Қаланың нәсілдік құрамы: 91,22% ақ нәсілді, 1,28% афроамерикандық, 0,33% американдық үндістер, 2,17% азиялық, 0,04% Тынық мұхиты аралдарынан шыққандар, 3,31% басқа нәсілдерден және 1,65% екі немесе одан көп нәсілділер. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 8,58% құрады. 25 663 үй шаруашылығының 32,5%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 50,2%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 9,8%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқарды, ал 36,5%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 29%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 9,2%-ы 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз тұратын адамдардан құралды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,43 адам, ал отбасының орташа мөлшері 3,04 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас бойынша таралуы: 18 жасқа дейінгілер – 24,7%, 18-24 жас аралығындағылар – 10,8%, 25-44 жас аралығындағылар – 33,6%, 45-64 жас аралығындағылар – 20,2% және 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендер – 10,6%. Орташа жас 33 жас болды. Әр 100 әйелге 95,6 еркек шақ келді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 93,8 еркек шақ келді. Үй шаруашылығының орташа жылдық табысы 50 084 доллар, ал отбасының орташа жылдық табысы 60 841 долларды құрады. Ер адамдардың орташа жылдық табысы 40 743 доллар, ал әйелдердің орташа жылдық табысы 29 279 доллар болды. Қаланың жан басына шаққандағы орташа жылдық табысы 23 242 долларға тең. Халықтың 5,4%-ы және отбасылардың 3,0%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 6,0%-ы және 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендердің 5,9%-ы.
Білім
Жеке мектептерге Ваукеша католик мектептер жүйесі, Католик Мемориал жоғары мектебі, Mt. Calvary лютерандық мектебі (Pre K–8) және WELS-ке қарасты Trinity лютерандық мектебі (Pre K–8) кіреді. Қаланың солтүстік-батыс жағында орналасқан Висконсин университеті – Ваукеша, UW жүйесінің бөлігі болып табылады және екі жылдық мамандық бағдарламаларын ұсынады. Студенттер бакалавриат білімін аяқтау үшін төрт жылдық оқу орындарына ауысуға мүмкіндік алады. Ваукеша округінің техникалық колледжінің кампусы қала орталығында орналасқан. Ваукешада жеке пресвитериан университеті – Каролл университеті орналасқан. 1846 жылы ашылған бұл университет штаттағы ең көне жоғары оқу орны болып табылады. АҚШ-тағы New Tribes Bible Institute-тің екі кампусының бірі Ваукешаның орталық бөлігіндегі үлкен төбеде орналасқан. New Tribes Mission ұйымы басқаратын бұл мектеп, төрт жылдық миссионерлік оқу бағдарламасының бастапқы кезеңі болып табылады, соның ішінде АҚШ-тағы тәжірибелік оқу да қарастырылған.
Көлік
Ваукеша қалалық көлік жүйесі қала ішінде белгілі бір маршруттар бойынша және шақыру арқылы көлік қызметтерін ұсынады. Қалааралық автобус тасымалын Badger Bus, Flixbus, Lamers Bus Lines және Wisconsin Coach Lines компаниялары жүзеге асырады.
Су
2023 жылы қала қауіпті радий деңгейі бар жер асты суларынан Мичиган көлінен құбыр желілері арқылы суға көшті.