Кіріспе

Күнделікті өмірдің іс-әрекеттері (КӨІ) – денсаулық сақтау саласында адамның күнделікті өзін-өзі күту қызметіне қатысты қолданылатын термин. Денсаулық сақтау мамандары адамның КӨІ-ді орындау қабілетін немесе қабілетсіздігін олардың функционалдық жағдайын бағалау өлшемі ретінде жиі пайдаланады. КӨІ тұжырымдамасы алғаш рет 1950 жылдары Сидни Кац және оның командасы Кливлендтегі Бенджамин Роуз ауруханасында ұсынған. Содан бері көптеген зерттеушілер КӨІ тұжырымдамасын кеңейтті. Мысалы, көптеген индекстерде қазіргі уақытта қозғалыс көрсеткіштері бар. 1969 жылы Лоутон мен Броуди тәуелсіз өмір сүруді қолдайтын қызметтердің ауқымын қамтитын Күнделікті өмірдің құралдық іс-әрекеттері (ҚКӨІ) деген түсінікті жасады. Бұл құралдар көбінесе мүгедектерге, жарақат алғандарға және қарт адамдарға көмек көрсетуде қолданылады. Кішкентай балаларға КӨІ-ді орындау үшін ересектердің көмегі қажет, өйткені олар оларды өздігінен орындау үшін қажетті дағдыларды әлі дамыта алмаған. Әр түрлі жас топтарына әсер ететін қартаю және мүгедектік адамның күнделікті өмірін айтарлықтай өзгерте алады. Мұндай өзгерістерді денсаулығы мен әл-ауқатын сақтау үшін мұқият басқару қажет. Күнделікті өмірдің жалпы іс-әрекеттеріне (ЖІӘ) өзіне-өзі тамақтану, жуыну, киіну, күтім жасау, жұмыс істеу, үй шаруасын жүргізу және дәретханадан кейін жеке гигиенаны сақтау жатады. Бірқатар ұлттық зерттеулер АҚШ халқының КӨІ жағдайы туралы деректерді жинады. КӨІ-дің негізгі анықтамасы белгіленгенімен, нақты бір КӨІ-ді құрайтын нәрсе әр адам үшін өзгеше болуы мүмкін. Мәдени орта және білім деңгейі адамның өз функционалдық қабілеттерін қабылдауына әсер ететін факторлардың бірі болып табылады. КӨІ негізгі өзін-өзі күту тапсырмаларына (әдетте нәресте кезінде үйреніледі) немесе жасөспірім шақта үйренілетін құралдық тапсырмаларға жіктеледі. Егер адам негізгі ЖІӘ-ны орындай алмаса, өмір сүру сапасы нашарлауы немесе қазіргі тұру жағдайында қауіпсіз болмауы мүмкін; сондықтан оларға басқа адамдардың және/немесе механикалық құрылғылардың көмегі қажет болуы мүмкін. КӨІ-ге көмектесетін механикалық құрылғыларға электрлік көтергіш креслолар, ваннаға ауысуға арналған төсектер және баспалдақтардың орнына пандустар жатады.

Емдеу

Кәсіби терапевтер адамның күнделікті өмірдің барлық іс-әрекеттеріндегі тәуелсіздігін сақтауға, қалпына келтіруге немесе арттыруға қажетті дағдыларды қайта жаңарту үшін емдік шараларды бағалайды және қолданады. Бұл дағдылар физикалық немесе психикалық денсаулықтың нашарлауы, жарақаттар немесе жасқа байланысты кемістіктер салдарынан төмендеуі мүмкін. Физиотерапевтер пациенттерге күнделікті өмірлік іс-әрекеттерде (АДЛ) тәуелсіздікті сақтауға және жақсартуға көмектесу үшін жаттығулар қолданады. Жаттығу бағдарламасы пациенттің нақты кемшіліктеріне сәйкес жасалады, олар жүру жылдамдығы, күш, тепе-теңдік және координацияны қамтуы мүмкін. Жүру жылдамдығының төмендеуі құлау қаупінің артуымен байланысты; сондықтан жүру жылдамдығын арттыратын жаттығулар қауіпсіз және функционалды жүру үшін маңызды. Жаттығу бағдарламасын бастағаннан кейін, оны тұрақты түрде жалғастыру қажет. Әйтпесе, нәтижелер жоғалады. Денсаулығы нашарлаған пациенттер үшін, функционалды тәуелсіздікті сақтау және сыртқы көмекке немесе ұзақ мерзімді күтімге жатпау үшін үнемі жаттығулар жасау өте маңызды.

Көмек

Емдеу және басқа да мамандықтарда, мысалы, ауруханалардағы, қарттар үйлеріндегі, көмекші тұрғын үйлердегі және басқа да ұзақ мерзімді күтім көрсететін мекемелерде күндерді күтуге көмектесу дағдылары қажет. Бұл науқастың қимыл-қозғалысына көмек көрсетуді, мысалы, белсенділікке төзбейтін науқасты төсекке жатқызуды қамтиды. Гигиеналық күтімге төсек ваннасы жасау және зәр шығару мен ішек қызметіне көмектесу кіруі мүмкін. Жеке күтім көмекшілері күтімнің белгіленген стандарттарын сақтауға міндетті. Жеке көмек – мүгедектерге аптасына 20 сағаттан астам уақыт көмек көрсету. 2008 жылғы шолу көрсеткендей, жеке көмек кейбір қарт адамдарға және олардың туыстарына көмектесуі мүмкін. Науқастарға шыдамдылықпен, сыпайылықпен, назармен, тәртіппен және мейіріммен күтім жасау, олардың сенімін ұстау, емделуі мен жазылуына қолдау көрсету өте маңызды. Моральдық жағдайдан басқа, сыртқы түріне де көңіл бөлу қажет. Киімдерің таза, темірленген, әдемі болуы керек; шашың таза, қолың таза, тырнақтарың қиылып, тегіс болуы керек. Косметиканы, парфюмерияны және әшекейлерді орташа мөлшерде қолдану да ұсынылады. Көптеген денсаулық сақтау мекемелері арнайы форма киюді енгізді. Медбикелік күтім көп назар және күш-жігерді қажет ететіндіктен, медбикелер көбінесе NCLEX сияқты қосымша курстарға қатысады. Медбикелік күтім әдетте жалпы және мамандандырылған күтімге бөлінеді. Ауыр науқастарға күтім жасауда қиындықтар туындайды. Егер күтімшілер дұрыс күтім көрмесе немесе шаршап қалса, бұл тұрғындарға немқұрайлылықпен қарауға және оларды жаман күйінде қалдыруға әкелуі мүмкін.

Қозғалысты

Қозғалмайтын науқастарды, әдетте төсек жарасы деп аталатын қысым жарасының пайда болуын болдырмау үшін, кем дегенде екі сағат сайын жағдайын өзгерту керек. Ауруханаға жатқан науқастарды қайта орналастырудың қосымша пайдалары бар, мысалы терең вена тромбозының қаупін азайту, қысым жараларының санын кеміту және функционалдық қабілеттің нашарлауын баяулату. Науқастың басын жарақаттан қорғау үшін, орынды ауыстырғанда төсек басына жастық қойылады. Төсекке жатқан науқасты жоғары көтеру үшін күтушілер үйкелісті азайтатын мата немесе тартымды мата қолданады.

Жуынатын орын

Төсекке жуыну – науқасты жууға арналған жамылғыны пайдалану, осылайша кез келген уақытта тек жуылып жатқан жері ғана ашық болады. Бұл науқастың жеке өмірін сақтап, оны жылы ұстауға көмектеседі. Әдетте, көздерді алдымен сабынсыз сумен тазалайды, тітіркенуді болдырмау үшін. Көздің әрбір бұрышын мұрынға жақын ішкі бұрыштан сыртқа қарай тазалау керек, бұл жас жолдарына қоқыс түсуін болдырмайды. Екінші көзді тазалар алдында матаның таза бөлігін қолдану керек немесе матаны шайып тастау керек, бұл кез келген микроорганизмнің таралуын тоқтату үшін жасалады. Жуғаннан кейін әрбір бөлік келесі бөлікке өту алдында кептіріледі. Перинеумды күтуге арналған белгілі бір хаттама бар, ол микроорганизмдердің таралуын азайтуға көмектеседі. Перинеум ең аз ластанған жерден ең көп ластанған жерге қарай жуылу керек. Әйелдерде бұл кіндік еріндерін жайып, кіндік ерінінен анусқа қарай жууды білдіреді, ешқашан кері бағытта емес. Еркектерде алдымен қапты тазалау керек, зәр шығару тесігінен (меатустан) алысқа қарай. Егер еркек сүндеттелмеген болса, қапты абайлап кері тартып, жуып, содан кейін дереу бастапқы орнына қайтару керек, қан айналымын шектемеу үшін. Балаларға қатысты, жарақаттанудан сақтану үшін қапты кері тартпау керек.

Дәретхана

Төсекке жатқан науқастардың ішек қызметін және әйелдердің зәр шығаруын қамтамасыз ету үшін төсекке арналған ыдыс қолданылады. Зәр шығару немесе дефекацияға көмектесу үшін төсектің басы көтеріледі.

Киім кию

Бір жағы әлсіз (мысалы, инсульт салдарынан) адамдарға, әлсіз жағын кию үшін күшті қолын пайдалану ұсынылады. Ал киімін шешіп жатқанда, керісінше, күшті жағын бірінші шешу керек. Төсекті жинағанда, мысалы, төсектен өздігінен тұруға не қиналуға шалдыққан науқастар үшін, төсек бір жағынан бастап жиналады. Дегенмен, жамбас ауыстыру операциясынан кейін жазылып жатқандар сияқты, жанына бұрылуға рұқсат етілмеген науқастар үшін процедура өзгертіледі. Мұндай науқастарға күтімші төсектің жоғарғы жағын жинағанда отыруға көмектеседі. Жоғарғы жағы жиналғаннан кейін, науқасқа арқасына жатуға көмектесіп, төсектің төменгі жағы жиналады.

Тамақтандыру

Өзін-өзі бағалауды сақтау мақсатында, науқастар өз күтіміне барынша қатыстырылады. Олардың тамақ заттарын тұтыну тәртібіне қатысты пікірлері ескеріледі. Дәмдеуіштер ұсынылады және тағам әр науқастың тілегіне сәйкес дайындалады. Тамақпен бірге жеткілікті мөлшерде сұйықтық беріледі. Тамақтану алдында қажетті жасанды тіс, есту аппараты және көзілдірік орналастырылады. Тамақтанғаннан кейін ауыз гигиенасы маңызды, оған тіс тазалау, жасанды тісті тазалау және ауыз шаю кіреді. Жұтыну қиындықтары бар науқастар үшін, аспирацияға қарсы шаралар қолданылуы тиіс. Тамақтандыру жылдамдығы мен тістеу көлемі әр науқастың қабылдауына байланысты реттеледі. Диетолог кеңесі бойынша тамақтануды өзгертуге ұсақтау, майдалап кесу, пюре жасау немесе жұтуды жеңілдету үшін қоюлату кіруі мүмкін.

Төсек жасау

Аурухана төсегінің төсенішіне жақсы жабысатын жайма салынады. Көбінесе, науқастың дененің ортаңғы бөлігінің астына, осы жайманың үстіне шырықтыру жаймасы (көтеру жаймасы деп те аталады) төселеді. Шырықтыру жаймасы науқасты көтеруге немесе оның орнын өзгертуге көмектеседі. Науқастың астына төселген жаймалар терінің зақымдануына себеп болатын бүктемелердің пайда болуын болдырмау үшін мұқият бекітіледі. Содан кейін төсекке үстіңгі жайма мен жамылғы жабылады, бұрыштары аккуратты түрде жиектеледі.

Жараны күту

Жараға жану материалдарын бірнеше түрге бөлуге болады, оның ішінде гидроколоидты, гидрогельді, альгинатты, коллагенді, көбікті, мөлдір және матадан жасалған жану материалдары.

Бағалау

Күнделікті өмірдің іс-әрекеттерін (ADL) және күнделікті өмірдің құралдық іс-әрекеттерін (IADL) бағалау үшін бірнеше бағалау құралдары бар, соның ішінде Кац ADL шкаласы, Қарттардың ресурстары мен қызметтері (OARS) ADL/IADL шкаласы, Лоутон IADL шкаласы және Бристольдің күнделікті өмірдің іс-әрекеттері шкаласы. Мүгедектік саласында күнделікті өмірдің негізгі іс-әрекеттерін орындаудағы функционалдық жақсартуды бағалауға арналған шаралар әзірленді. Олардың ішінде функционалдық тәуелсіздік өлшемі сияқты кейбір шаралар, кең ауқымдағы мүгедектігі бар адамдарды бағау үшін жасалған. Ал, омыртқа миының тәуелсіздік өлшемі сияқты басқалары, нақты бір мүгедектігі бар адамдарды бағауға арналған. Көптеген денсаулық сақтау қызметтерінің модельдері өз практикасында ADL бағалауын қолданады, оның ішінде медициналық (немесе институционалдық) модельдер, мысалы, медбикелік қызметтің Ропер–Логан–Тирни моделі, сондай-ақ резидентке бағытталған модельдер, мысалы, қарттарға арналған кешенді күтім бағдарламасы (PACE). Өз үйлерінде дербес тұратын қарттардың денсаулығын анықтау үшін кең таралған есептеу технологиясы қарастырылды. Ақылды жүйенің құрылымы күнделікті қолданылатын заттарды бақылау арқылы маңызды күнделікті іс-әрекеттерді мониторингтеуден тұрады. Денсаулық жағдайын жақсарту, қарттардың күнделікті өміріне қатысты жалған ескертулерді азайтуға көмектесті.