Кіріспе
Маори мен Жаңа Зеландия үкіметі арасындағы жаушылық кезеңі. Екінші Таранаки соғысы – кейбір тарихшылардың 1863 және 1866 жылдар аралығында Жаңа Зеландияның Таранаки ауданында маори мен Жаңа Зеландия үкіметі арасындағы жаушылық кезеңін атау үшін қолданатын термин. Кейбір тарихшылар бұл терминді қолдамайды, олар осы қақтығыстарды Таранаки соғысы (1860–1861) мен Титоковару соғысы (1868–69) арасында өткен Батыс жағалаудағы науқандар сериясы ретінде немесе Бірінші Таранаки соғысының жалғасы ретінде сипаттайды. Уайкато мен Таурангадағы соғыстармен қатар жүрген бұл қақтығыстың себептері: 1860 жылы Уайтарадағы жерді сатуға байланысты маорилердің наразылығы және мәселені шешудегі үкіметтің кешігуі; үкіметтің 1863 жылдың соңында бастаған кең ауқымды жерді тартып алу саясаты; және Пай Марире синкретикалық дінінің радикалды бағыты – Хаухау қозғалысының күшеуі. Хаухау қозғалысы маори жерін бөтендеуге қарсы күресті және маори ұлттық санасын нығайтуға ұмтылды. Жеке маори қолбасшыларының болмауынан Хаухау қозғалысы Таранаки маорилерін біріктіруші күшке айналды. 1863 жылдан кейін соғыс жүргізу стилі 1860–1861 жылдардағы қақтығыстан едәуір өзгеше болды. Бұрын маорилер белгілі бір бекіністерде тұрып, армияны ашық шайқасқа шақыратын. 1863 жылдан бастап армия, көбірек әскер мен ауыр артиллерияны пайдалана отырып, маори жерін жүйелі түрде басып алып, тұрғындарын қуды, маори ауылдарын және егістіктерін жою арқылы «көкке айналдыру» стратегиясын қолданды, соның ішінде соғыс жағдайында болсын, болмасын ауылдарға шабуылдар жасады. Әскерлердің ілгерілеуімен бірге үкімет редуттардың желісін салды, олардың артында қоныс аударушылар үйлер салып, шаруашылықтар құрды. Бұл нәтижесінде, адал немесе қарсыласы маори иелерінің жеріне қарамастан, шамамен миллион акр (4000 км²) жер тартып алынды. Үкіметтің соғыс саясатына британдық қолбасшы генерал Дункан Кэмерон қарсылық көрсетті, ол губернатор сэр Джордж Греймен келіспей, 1865 жылдың ақпанында отставкаға кететінін мәлімдеді. Ол алты айдан кейін Жаңа Зеландияны қалдырды. Соғысты жерді тонаудың бір түрі деп қараған Кэмерон, Колониялық кеңседен британдық әскерлерді Жаңа Зеландиядан шығаруды сұрады және 1865 жылдың соңында Империялық күштер кеңейіп келе жатқан Жаңа Зеландия әскери күштерімен ауыстырылды. Жаңа отарлық күштердің арасында ұзақ іздеу және жою операцияларын жүргізетін арнайы орман рейнджерлері де болды. Уайтанги трибуналы 1864 жылдың сәуірінде Сентри-Хиллге жасалған шабуылдан басқа, Екінші соғыс кезеңінде маорилердің агрессиялық әрекеттері болмағанын, демек, маорилер соғыс жағдайында болмағанын мәлімдеді. Трибунал былай деді: «Маорилер ешқандай жағдайда соғысқа қатысқан болса да, олар өздерінің қауіпсіздігін, егістіктерін және жерлерін әскери шабуылдардан қорғады».
The Second Taranaki War is a term used by some historians for the period of hostilities between Māori and the New Zealand Government in the Taranaki district of New Zealand between 1863 and 1866. The term is avoided by some historians, who either describe the conflicts as merely a series of West Coast campaigns that took place between the Taranaki War (1860–1861) and Titokowaru's War (1868–69), or an extension of the First Taranaki War. The conflict, which overlapped the wars in Waikato and Tauranga, was fuelled by a combination of factors: lingering Māori resentment over the sale of land at Waitara in 1860 and government delays in resolving the issue; a large scale land confiscation policy launched by the government in late 1863; and the rise of the so called Hauhau movement, an extremist part of the Pai Marire syncretic religion, which was strongly opposed to the alienation of Māori land and eager to strengthen Māori identity. The Hauhau movement became a unifying factor for Taranaki Māori in the absence of individual Māori commanders. The style of warfare after 1863 differed markedly from that of the 1860 61 conflict, in which Māori had taken set positions and challenged the army to an open contest. From 1863 the army, working with greater numbers of troops and heavy artillery, systematically took possession of Māori land by driving off the inhabitants, adopting a "scorched earth" strategy of laying waste to Māori villages and cultivations, with attacks on villages, whether warlike or otherwise. As the troops advanced, the Government built an expanding line of redoubts, behind which settlers built homes and developed farms. The effect was a creeping confiscation of almost a million acres (4,000 km2) of land, with little distinction between the land of loyal or rebel Māori owners. The Government's war policy was opposed by the British commander, General Duncan Cameron, who clashed with Governor Sir George Grey and offered his resignation in February 1865. He left New Zealand six months later. Cameron, who viewed the war as a form of land plunder, had urged the Colonial Office to withdraw British troops from New Zealand and from the end of 1865 the Imperial forces began to leave, replaced by an expanding New Zealand military force. Among the new colonial forces were specialist Forest Ranger units, which embarked on lengthy search and destroy missions deep into the bush. The Waitangi Tribunal has argued that apart from the attack on Sentry Hill in April 1864, there was an absence of Māori aggression throughout the entire Second War, and that therefore Māori were never actually at war. It concluded: "In so far as Māori fought at all – and few did – they were merely defending their kainga, crops and land against military advance and occupation."
Соғыстың тарихы мен себептері
Таранакидегі қақтығыстың тамыры Бірінші Таранаки соғысына дейін жетеді, ол 1861 жылғы наурыз айында шаршаңқы бітіммен аяқталды. Екі тарап та бітім шарттарын орындамады, көптеген мәселелер шешілмей қалды. Осы мәселелердің ең бастысы – 1) бірінші соғыстың себебі болған Вайтарадағы жер учаскесінің сатылуының заңдылығы еді, бірақ маори наразылығы 2) Үкімет тарапынан қолға алынған жаңа жерлерді тартып алу саясатымен және 3) ұлттық сезімге толы діни қозғалыстың пайда болуымен күшейді.
Даулы Уайтара жері
1861 жылы губернатор Томас Гор Браун Вайтара жерін сатудың заңдылығын тексеруге уәде берді, бірақ кешігулер жалғасып, Таранаки және Нгати Руануи маорилері күшейе түсті. Алдыңғы соғыс кезінде олар Омата мен Татараимакадағы егістік жерлерден қоныс аударушыларды қуды, оны басып алып, жаулап алу құқығымен талап етті және Вайтара жерлері оларға қайтарылғанға дейін ұстауға ант берді. 1863 жылдың 12 наурызында полковник сэр Генри Джеймс Уорр басшылығымен 57-ші полктің 300 адамы жерді қайтарып алу үшін Оматаға аттанды. Бір айдан кейін, 4 сәуірде Браунның ізбасары, губернатор сэр Джордж Грей әскерлерімен Татараймакаға аттанды, редут салғызып, жерді қайтадан басып алды. Уайтанги трибуналы бұл әрекетті жауырынкеттік деп сипаттады. Бір айдан кейін Грей Вайтараны маорилерге қайтаруды жоспарлай бастады және 11 мамырда үкіметтің жерге деген барлық талаптарынан бас тартатын жарлық шығарды. Бірақ ол ниеті туралы ештеңе хабарламады, ал 4 мамырда, ол әрекет етуге бір апта қалғанда, маорилер өз жерлерінен өтетін британдық әскерлерді өлтіре бастады. Үкімет бұл өлтірулерді жаңа Таранаки соғысының басталуы деп жариялады және Грей дереу Лондондағы отарлық кеңсеге хат жолдап, Жаңа Зеландияға үш қосымша полк жіберуді сұрады. "Қозғалыс жасағандардың" және үкіметке адал маорилердің жерлері арасында айырмашылық аз болды.
Жаулық әрекеттер қайта басталды
Екі жиын Таранаки, Нгати Руануи, Нга Рауру және Ухангануи івилері тарапынан өткізілді. Біріншісі 1861 жылғы 3 шілдеде Манайя, Таранаки маңындағы Виривириде болды, нәтижесінде қатысушылардың көп бөлігі, шамамен 1000 адам, Кингитанга қозғалысына қолдау көрсетуге ант берді. Екінші жиын 1862 жылғы шілдеде Кеп Эгмонт маңындағы Капоаиаяда 600 мүшемен өтті, онда Татараимака, Каипопо, Вайвакайхо, Вайтаха және Вайтара маори жерлері екендігі және еуропалық қоныс салушылардың Омата маңындағы Вайрекадан оңтүстікке қарай жол салу әрекеті соғыс актісі болып есептелетіні туралы шешім қабылданды. Үш аптадан кейін маорилер Нью-Плимуттен Путоко бекінісі маңында тағы бір шабуыл жасап, 57-ші полктің атты офицерін жарақаттады.
Хаухау қозғалысы араласады
1863 жылдың соңында Таранаки маорилері Каитакеде, Оакураға қарап тұрған тік жотаның биігінде, мықты бекініс орнатты. Па-ны 57-ші полк желтоқсанда бомбалады, ал 1864 жылдың 20-25 наурызы аралығында па-ны және Те-Туту мен Ауахудағы жақын маңдағы бекіністерді шабуылдап, 4 Армстронг зеңбірегі бар 57-ші, 70-ші және еріктілер мен милициядан құралған 420 сарбаз басып алды. Сонымен қатар, бұталар арасында 2,5 гектардан астам жерге жүгері, картоп, темекі және басқа да дақылдар егілгені анықталды және олар жойылды. Каитакеде 57-ші полктің ротасы мен Отаго еріктілерінің ротасы орналасты. Екі аптадан кейін, 6 сәуірде 57-ші полк пен жаңадан құрылған Таранаки әскери қоныстанушылары, барлығы 101 адам, Каитакеден Оакураның оңтүстігіндегі тығыз бұталардың арасында орналасқан Ауаху ауылының жанындағы жергілікті егіндерді жою үшін аттанды. Бір отряд 19 адамнан зардап шекті – 7-еуі қаза тауып, 12-сі жараланды – командирдің бұйрығымен қарусыз демалып жатқанда маорилердің шабуылына ұшырады. Маорилердің жоғалтулары аз болды. Кейінірек жеті қаза тапқан сарбаздың, оның ішінде Ллойдтың да денелері табылды; барлығы Хаухау ритуалының бір бөлігі ретінде басы кесілген еді. Бұл 1864-1873 жылдар аралығында Хаухау жақтастарының британдық және жаңазеландиялық сарбаздарға жасаған бірнеше мүжілістердің алғашқысы болды. Ллойд Жаңа Зеландияға Англиядан жақында ғана келген еді, ал оның сақ болмауы маорилердің соғыс тактикасымен таныс болмауына байланысты деп есептелді. Маорилердің сандық артықшылыққа ие британдық күштерге қараты жеңісі Хаухау қозғалысына күшті серпін берді. Кейіннен табылған мәліметтерге сәйкес, қаза тапқан сарбаздардың бастары Пай Марире жақтастарының әскери топтарын тарту мақсатында шығыс жағалауға әкелінген. 1920 жылы тарихшы Джеймс Коуанмен сұхбаттасқан Те Каху Пукоро шабуылға қатысқан екенін айтып, былай түсіндірді: "Пай Марире діні сол кезде жаңа болды, біздің бәріміз оның ықпалында болдық және Те Уа мен оның елшілерінің ілімдеріне берік сендік. Хепания Капевити соғыс отрядының басшысы болды. Ол біздің пайғамбарымыз еді. Ол бізге Пай Марире қаракыясын (әндерін) үйретті және біз соғысқа бара жатқанда оны қайталасақ, пакеханың оқтары бізге тимейді деді. Біз де соған сендік". Үстіңгі және төменгі Вангануи iwi арасындағы ара-тұра шайқастар 1865 жылға дейін жалғасты. 1865 жылдың сәуір айында Жаңа Зеландия милициясының майоры Виллоуби Брасси басқаруымен 200 Таранаки әскери қоныстанушысы мен Патеа рейнджерлерінің біріккен күші Пипирикиге, Вангануиден 90 шақырым жоғары қарай, әскери бекет құру үшін жіберілді. Өзеннің үстінде үш редут салынды, бұл жергілікті маорилер үшін қиындық тудырды. 19 шілдеде 1000-нан астам маори күштері редуттарды қоршауға кірісті, ол 30 шілдеге дейін созылды, көптеген күндері қарқынды атыс жүрді. 300 орман рейнджері, Вангануи рейнджері және жергілікті контингенттен тұратын көмекші күш, сондай-ақ бірнеше жүз төменгі Вангануи маорилері азық-түлік пен оқ-дәрімен келді, бірақ Хаухау позициялары тастап кетілгенін тапты. Маорилер 13-20 адамнан қаза тапты; отаршылдар төрт адамды жараланды. Камерон 7 ақпанда Грейге отставкаға кетуді ұсынды және тамыз айында Жаңа Зеландиядан кетті. Кемежайсыз жағалауға азық-түлік жеткізу қиындықтары, сондай-ақ Нью-Плимутқа дейінгі құрлық жолы қиын және жауыз екендігін мойындау, Камеронды өзінің ілгерілеуін тоқтатудың дұрыс екеніне сендірді және ол Патеаға оралды, 57-ші полк сарбаздарымен бірнеше редуттарды қалдырды. Камерон, сондай-ақ, Верароа паға шабуыл жасаудан бас тартты, ол бекіністі қоршауға және байланыс желілерін ашық ұстауға жеткіліксіз күш бар деп мәлімдеді. Сондай-ақ, ол осындай көзге көрінетін күшті позицияға шабуыл жасап, сарбаздардың өмірін ысырап етуден бас тартты. Беличтің келтірген деректеріне сүйенсек, тарихшы Б.Д. Далтонның айтуынша, ол па-ны жаулап алып, оның стратегиялық маңыздылығын бейтараптандырды. Шілде айына қарай, ренжіген Грей өз бетімен әрекет етуге шешім қабылдады, бұл оның айтуынша Батыс жағалауды басып алудың кілті болды. 20 шілдеде Камеронның білмеуінен ол капитан Томас МакДоннеллмен бірге Паға жақын бірнеше Хаухау ауылдарына шабуыл жасап, 60 тұтқынға алды. Па келесі күні оқ атылып, Грей оны тастап кеткенін білгеннен кейін ұстап алды. Грейдің Батыс жағалауындағы тайпаларға қарсы науқан бастау туралы бұйрығына сәйкес, 30 желтоқсанда Чут Вангануиден 33 Корольдік артиллерия, 280 14-ші полк, майор Густав фон Темпский басқаруымен 45 орман рейнджері, 300 Вангануи тума контингенті және басқа маорилермен, әрқайсысы екі жылқыға тіркелген 45 адамнан тұратын көлік корпусымен аттанды. Чуттың күштері 3 қаңтарда 1866 жылы Уэверлиден ішкі жағындағы Окутуку ауылын өртеді және келесі күні паға шабуыл жасап, найзамен алды, 6 маориді өлтіріп, 7 сарбазды жаралады. 7 қаңтарда олар Whenuakura өзенінің үстіндегі Те Путахиде де осы стратегияны қайталады, 14 маориді өлтіріп, екі императорлық сарбазды жоғалтты. Чут Хаухау маорилері ішкі жаққа қашқандарын және оларды қуғандарын хабарлады. 14 қаңтарда ол Hāwera-дан шамамен 8 шақырым солтүстікке орналасқан, мықты бекітілген Отапава паға шабуыл жасады. Па-ны Tangahoe, Ngati Ruanui және Pakakohi тайпалары басып алған, ол Оңтүстік Таранаки Хаухауларының басты бекінісі саналды. Чут 30 маоридің өлтірілгенін мәлімдеді, бірақ өлімдер жоғары құнмен келді: оның күштерінен 11 сарбаз қаза тауып, 20-сы жараланды, бұл паға шабуыл жасағанда дұрыс емес деп сипатталды.
МакДоннеллдің науқаны
1866 жылдың басында әскери қоныс жайлаушылар Таранаки маорилерінен тартып алынған жерлерді иеленуге кірісті, соның нәтижесінде Какарамэа, Те Пакахохи және Нгарауру сияқты жаңа қалалар құрылды. Жерді зерттеушілер жұмысын бастағанда, үкімет шығыс жағалаудағы Опотикиден әскер шақырып, Патеада қосымша қауіпсіздік үшін лагерь құрды. Бұл әскер құрамына Патеа және Вангануи рейнджерлері, Таранаки әскери қоныс жайлаушылары, Вангануи емендік атты әскері және купапа маорилері кірді. Оған қабілетті, бірақ қатал майор Томас МакДоннелл басшылық етті. 23 қыркүйекте маорилер конвойға шабуыл жасады, оның салдарынан бір әскер тамагавкпен кесіліп өлтірілді.