Кіріспе

Тасымалдамалы қолға ұсталатын электр шам

Фонарь (АҚШ) немесе электр шам (Еуропа), көбінесе шам деп қысқартылады, – қолмен ұсталатын электр лампасы. Бұрын жарық көзі әдетте шағын қыздырылатын шам болған, бірақ 2000 жылдардың басынан бері олар жарықдиодтармен (LED) алмастырылды. Типикалық фонарь жарық көзінен, жарық көзін және фонарьды қорғау үшін рефлекторға орнатылған, жарық көзін және рефлекторды қорғайтын мөлдір қаптамадан (кейде линзамен біріктіріледі), батареядан және қосқыштан тұрады, бәрі бір корпусқа орналасқан. Құрғақ элементтің және шағын қыздырылатын электр шамдарының ойлап табуы 1899 жыл шамасында батареямен жұмыс істейтін алғашқы фонарьларды жасауға мүмкіндік берді. Бүгінде фонарьлар көбінесе жарықдиодтарды пайдаланады және қайта пайдаланатын немесе зарядталатын батареялармен жұмыс істейді. Кейбіреулері пайдаланушы дөңгелекті айналдырғанда, шамды шайқағанда немесе қысқанда қосылады. Ал кейбіреулерінде батареяны зарядтау үшін күн панелі бар. Фонарьлар сыртта, тұрақты жарық орнатылмаған жерлерде, тоқ кесілгенде немесе тасымалданатын жарық көзі қажет болғанда қолданылады. Жалпы мақсаттағы қолға ұсталатын фонарьдан басқа, көптеген түрлері арнайы қолданулар үшін бейімделген. Шахташылар мен кемпингке шығушыларға арналған басқа немесе каскаға орнатылатын фонарьлар екі қолды бос қалдырады. Кейбір фонарьларды су астында немесе жанғыш атмосферада пайдалануға болады.

Этимология

Алғашқы фонарьлар мырыш-көміртек батареяларымен жұмыс істеді, олар тұрақты электр тоғын қамтамасыз ете алмады және жұмыс істеуді жалғастыру үшін мерзімді "тоқтауды" қажет етті. Осы алғашқы фонарьлар энергияны тиімсіз пайдаланатын көміртегі жіп шамдарын қолданғандықтан, "тоқтау" жиі кездесетін. Сондықтан оларды тек қысқа сәттерге ғана қолдануға болады, осыдан Солтүстік Америкада оларға "қалташам" деген ат берілді. Мизельдің бұл "электр құрылғысы" қағаз түтігіне алдыңғы жағынан артқы жағына қарай орналастырылған "D" батареяларымен қуаттандырылды, ал түтіктің соңында шам мен жалқы латунь рефлектор орналасқан еді. Компания осы құрылғылардың бір бөлігін Нью-Йорк қаласының полициясына сыйға тартты, олар оған жағымды жауап берді. Көміртегі жіп шамдар мен сапасы төмен құрғақ элементтер алғашқы фонарьларды қымбат жаңалыққа айналдырды, олардың сатылымы төмен болды және өндірушілердің қызығушылығы да аз болды. 1904 жылы вольфрам жіп шамның пайда болуы, көміртегі жіп шамдарынан үш есе тиімдірек болды, сонымен қатар түрлі өлшемдегі жақсартылған батареялар фонарьларды көбірек пайдалы және танымал етті. Жедел басқару мүмкіндігі және жалынның болмауы қолда ұсталатын электр шамдарының жанатын шамдарды, мысалы, дауыл фонарьларын ығыстыруына әкелді. 1907 жылға қарай бірнеше түрлі фонарьлар қол жетімді болды: түтікшелі қолға ұсталатын фонарьлар, ұзақ уақыт пайдалануға арналған фонарь стилі, жақын жұмыстар үшін қалтаға салынатын кішкентай фонарьлар және алыстағы нысандарды жарықтандыруға арналған үлкен рефлекторлы іздеу шамдары. 1922 жылы АҚШ-та шамамен 10 миллион фонарь пайдаланушы болды, ал жаңа батареялар мен фонарьлардың жылдық сатылымы 20 миллион долларды құрады, бұл көптеген желілік электр құралдарының сатылымымен салыстыруға болады. Фонарьлар Қытайда да өте танымал болды; 1930 жылдардың соңына қарай 60 компания фонарь жасады, олардың кейбіреулері импортталған ұқсас модельдерден үш есе арзанға сатылды. Фонарь және автомобильдер үшін жасалған кішкентай шамдар қыздыру шамдарын өндірудің маңызды саласына айналды. 2000 жылдардың басында LED фонарьлар енгізілді. Maglite алғашқы LED фонарьларын 2006 жылы шығарды.

Жарықтайтын

Көзге көрінетін шамдар, шыныдан жасалған қапшықтан және вольфрам жіпшесінен тұратын қыздырылатын шамдарды пайдаланады. Бұл шамдар вакуумда немесе аргон, криптон немесе ксенон газдарымен толтырылады. Кейбір жоғары қуатты қыздырылатын шамдар галогенді шамдарды қолданады, онда шамның қызмет ету мерзімін және тиімділігін арттыру үшін иод немесе бром сияқты галоген газы болады. Бір реттік немесе әдемілік үшін жасалған шамдардан басқа, барлық шамдардың лампасын пайдаланушы ауыстыра алады; шамның қызмет ету мерзімі бірнеше сағатты құрайды және шамамен 200 кандела шамасындағы сәуле шығарады. Бір танымал қайта зарядталатын фокусталатын шам галогенді шамды пайдаланады және 218 люмен шығарады. Салыстыру үшін, 60 ватттық тұрмыстық қыздырылатын шам шамамен 900 люмен шығарады. Шамдардың люменге шаққандағы жарық тиімділігі немесе бір ватт қуатқа шаққандағы люмендері шамның мөлшеріне және толтыру газына байланысты шамамен 8-22 люмен/ватт аралығында өзгереді, ал галогенмен толтырылған 12 вольтты шамдар ең жоғары тиімділікке ие.

LED

Қуатты ақ жарықдиодтар (LED) тұрмыстық фонарьларда қыздырғыш шамдардың орнын басып алды. LED диодтары ондаған жылдар бойы негізінен төмен қуатты индикатор шамдары ретінде қолданылып келді. 1999 жылы Сан-Хосе, Калифорниядағы Lumileds Corporation компаниясы жоғары қуатты ақ жарық шығаратын Luxeon LED-ті ұсынды. Бұл, қыздырғыш шамдарға қарағанда қуаттырақ және ұзақ жұмыс істейтін LED фонарьларын жасауға мүмкіндік берді. Алғашқы Luxeon LED фонары 2001 жылы жасалған Arc LS болды. 5 мм диаметрлі корпустағы ақ LED-тер әрқайсысы небары бірнеше люмен шығарады, сондықтан қосымша жарық беру үшін көптеген бірліктер біріктіріледі. Әрқайсысы 100 миллиамперден астам ток тұтынатын жоғары қуатты LED-тер қуатты және бақыланатын сәуле жасаудың оптикалық дизайнын жеңілдетеді. LED-тер қыздырғыш шамдарға қарағанда әлдеқайда тиімді, ақ LED-тер бір ваттқа 100 люменге дейін шығарады, ал кішкентай қыздырғыш шамдар бір ваттқа 8-10 люмен ғана шығарады. LED фонарьларының батареясы ұқсас қуатты қыздырғыш фонарьларға қарағанда ұзаққа созылады. Сонымен қатар, LED-тер шыны шамдарға қарағанда мықтырақ. LED шамдары жарық көздерінен өзгеше жарық спектрін ұсынады және түрлі түс температурасы мен түс беру индексімен жасалады. LED-дің қызмет ету мерзімі әдеттегі фонарьтың қызмет ету мерзімінен ұзақ болғандықтан, көбінесе ол тұрақты орнатылады. Қыздырғыш шамға арналған фонарьларды көбінесе тиімді LED шамдарына жаңартуға болады. LED-терде диод арқылы ток ағынын шектеу үшін басқару схемасы болуы керек. Бір немесе екі 1,5 вольттық батареямен жұмыс істейтін фонарьлар ақ LED-тің қажетті жоғары кернеуін қамтамасыз ету үшін күшейткіш түрлендіргішті қажет етеді, себебі оған жұмыс істеу үшін шамамен 3,4 вольт керек. Үш немесе одан көп құрғақ элементтерді пайдаланатын фонарьлар ток шектегіш ретінде резисторды ғана қолдануы мүмкін. Кейбір фонарьлар батарея разрядталғанда жарық шығаруды тұрақтандыру үшін LED арқылы өтетін токты электронды түрде реттейді. LED-тер кіретін кернеуге немесе токқа қарамастан түс температурасын тұрақты ұстайды, ал қыздырғыш шамның түс температурасы батарея разрядталғанда тез төмендеп, қызыл түске айналып, көрінбейді. Реттелген LED фонарьларында белгілі бір тапсырмаға сәйкес келетін, пайдаланушы таңдай алатын шығыс деңгейлері болуы мүмкін, мысалы, карта оқу үшін төменгі жарық және жол белгісін тексеру үшін жоғары шығыс. Бұл бір қыздырғыш шаммен қиын, себебі шамның тиімділігі төмен қуатта тез төмендейді. LED фонарьлары батареядан 1 ватт немесе одан да көп қуатты тұтынады, жарықтан басқа жылуды да бөліп шығарады. Жарық шығару үшін қыздырылуы керек вольфрам талшықтарынан айырмашылығы, LED-тің жарық шығаруы мен қызмет ету мерзімі температурамен төмендейді. LED-тің жылуды таратуы кішкентай, қуатты LED фонарьларының алюминий немесе басқа жоғары жылу өткізгіштігі бар корпусына, рефлекторларына және басқа бөліктеріне талап қояды, олар жылуды таратуға арналған; пайдалану кезінде олар жылы болуы мүмкін. LED фонарьларының жарық шығаруы қыздырғыш шамдарға қарағанда әлдеқайда кең ауқымды болады. Батырма батареяларымен жұмыс істейтін "кілт сақинасы" сияқты шамдар немесе бір ғана 5 мм LED-мен жарық беретін шамдар небары бірнеше люмен шығара алады. Тіпті АА батареясымен жұмыс істейтін, бірақ LED-мен жабдықталған кішкентай LED фонары 100 люмен шығарады. Ең қуатты LED фонарьлары 100 000 люменнен астам жарық шығарады және бірнеше LED-терді пайдалана алады. LED-тер қыздырғыш шамдар мен сүзгілермен салыстырғанда түсті жарық шығаруда өте тиімді. LED фонарьларында әртүрлі мақсаттар үшін пайдаланушы таңдай алатын ақ және түсті жарық үшін әртүрлі LED-тер болуы мүмкін. Түсті LED фонарьлары сигнал беру, арнайы тексеру тапсырмалары, сот-медициналық сараптама немесе жараланған жануарлардың қан іздерін іздеу үшін қолданылады. Фонарьда қараңғыда көруге бейімделуді сақтау үшін қызыл LED болуы мүмкін. Күлгін LED-тер тексеру шамдары үшін қолданылады, мысалы, кондиционерлік жүйелерге қосылған флуоресцентті бояуларды анықтау, қағаз ақшаны тексеру немесе кір жуу немесе іс-шара билеттерінің иелеріндегі Күлгін сәулелену белгілерін тексеру. Инфрақызыл LED-тер түнгі көру жүйелерінің жарықтандырушылары ретінде қолданылады. LED фонарьлары түнгі көру құрылғыларымен үйлесімді болуы мүмкін.

HID

Жарық көзі ретінде сирек қолданылатын фонарь түрлерінің бірі - жоғары интенсивті газ разрядты лампа (HID лампасы). HID газ разрядты лампасы толтырғыш ретінде металл галоид тұздары мен инерт газ қоспасын пайдаланады. HID лампалары бірдей электр энергиясын қолдана отырып, дәстүрлі шамға қарағанда көбірек жарық береді, бірақ жоғары қуатты жарықдиодтарға (LED) қарағанда азырақ. Бұл лампа әдеттегі шамға қарағанда ұзақ қызмет етеді және механикалық соққыларға төзімді, себебі оның құрамында шамдардағы сияқты нәзік электр спиралі болмайды. Дегенмен, шамды қосу және жұмыс істеуі үшін қажетті балласт схемасының болуына байланысты, олар шамдардан әлдеқайда қымбат. HID лампасы толық қуатына жету үшін қысқа уақыт қыздырылуы керек.

LEP

ЛЭП – лазерлік қоздырылған люминофор. Жарық көзі – көк лазерлік диод, ол люминофор қабатына бағытталып, ақ жарық тудырады. 2018 жылы алғашқы ЛЭП фонарі пайда болғаннан бері, қазіргі таңдағыда ондаған ЛЭП фонарі бар, олардың көпшілігі Қытайда жасалған. Қазіргі уақытта ЛЭП модульдерінің 2 түрі қолданылады. Лазер сәулесі люминофор қабаты арқылы өтіп ақ жарық шығарады немесе айна көмегімен қабатқа бағытталады. Айналы түрлері пластик модульдің ішінде орналасқан, ал сәулелі модельдер әдетте мыс/алюминий корпусында жасалады және пластик түрлерінен әлдеқайда кішкентай.

Қосымша құралдар

Фонарьдың кейбір аксессуарлары жарықтың түсін өзгертуге немесе жарықтың таралуын өзгертуге мүмкіндік береді. Фонарь линзасына кигізілген мөлдір түсті пластик конустар, жарықтың бүйірінен қарағанда көрінуді арттырады. Мұндай маршалдық таяқшалар көбінесе түнде автомобильдерді немесе ұшақтарды бағыттау үшін қолданылады. Фонарь ұшына орнатылған түсті линзалар, мысалы, теміржол станцияларында сигнал беру үшін пайдаланылады. Түсті жарық кейде аңшыларға қараңғыда жараланған жануарды іздеуге немесе аумақты сот-медициналық саралауға көмектеседі. Қызыл фильтр, фонарь өшірілгеннен кейін түнгі көруді сақтауға көмектеседі және жануарларды (мысалы, ұя салған теңіз тасбақаларын) алаңдатпай бақылауға мүмкіндік береді. Кейбір фонарьларға, резервуарлардың ішінде немесе қабырғалар мен құрылымдардың ішінде тексеру үшін, қатты, иілген пластик таяқшалардан немесе оптикалық талшықтары бар жартылай қатты немесе иілгіш түтіктерден тұратын алынып-қойылатын жарық бағыттағыштар жиынтығы бар; қажет болмаған жағдайда, жарық бағыттағышты алып тастап, жарықты басқа мақсаттар үшін қолдануға болады.

Форматтар мен арнайы үлгілер

Қаламшам - қалам пішіндес кішкентай фонарь, көбінесе екі АА немесе ААА батареясымен жабдықталады. Кейбір түрлерінде шамның жарығын шоғырландыратын кіріктірілген линзасы болады, сондықтан қаламшамға рефлектор орнатылмайды. Ал басқаларында жарықты тарату үшін шамдар қолданылады. Жарықдиодты (LED) қаламшамдар жиі қолданылады. Төмен бағалы үлгілерде батареяларды немесе шамдарды ауыстыру мүмкіндігі болмайды және олар жарнамалық мақсаттар үшін таңбалануы мүмкін. Басқа шам - басқа киюге арналған, көбінесе шам мен батарея бөлек компоненттерден тұрады. Батарея жинағын бас артына немесе қалтаға бекітуге болады, бұл тепе-теңдікті жақсартады. Басқа шам қолдарды бос қалдырады. Оны шляпаның қалқасына немесе қатты қорғағышқа бекітуге болады, ал кейбір үлгілері көзілдірік жақтауына ұқсайды. Басқа шамға ұқсас, бұрыштық шам батарея бөлігінің ұзындығына перпендикуляр жарық шығарады. Оны басқа белбеуге, белдікке немесе жіпке іліп қоюға болады немесе жазық бетке қоюға болады. Кейбір үлгілер шамның бұрышын реттеуге мүмкіндік береді. Fulton MX991/U фонары - АҚШ әскери қызметкерлеріне берілген бұрыштық шам, осындай үлгілер әлі де танымал. Тактикалық шамдар кейде тапаншаға немесе мылтыққа орнатылады. Олар нысананы уақытша жарықтандыруға мүмкіндік береді. Олар қарудың оқ ату тесігіне оңай орнатылатын кішкентай. Тактикалық шамдар оқ атудың кері соққысына төтеп беруі керек және қаруды ұстап тұрғанда оңай басқарылуы керек. Көптеген фонарьлар батареяларды және шамдарды қажет болғанда ауыстыруға арналған болса да, бір рет қолданылатын және толығымен жабық фонарьлар да жасалады, мысалы, кілт сақинасына ілінетін арзан шамдар. Батареялар тозығы жеткенде немесе шам жанып кеткенде, өнімнің барлығы тасталады. Су астындағы шамдар қысымда су өткізбейтін болуы керек және түнгі суға түсу кезінде немесе беткі жарық жетпейтін жерлерде қосымша жарықтандыру үшін қолданылады. Су астындағы шамның батарея бөлімінде батареядан бөлінетін сутегі газын қайта біріктіруге арналған катализатор болуы мүмкін, себебі газды пайдалану кезінде шығаруға болмайды. Қауіпті газдар мен шаңның көп мөлшерде жиналуы мүмкін қауіпті аймақтарда жұмыс істейтін адамдар, мысалы, шахталарда, кемелердің моторлық бөлімдерінде, химиялық зауыттарда немесе астық қоймаларында "жалынға қарсы", "өздігінен қауіпсіз" немесе "жарылысқа төзімді" фонарьларды қолданады. Мұндай фонарьлардың ішіндегі кез келген ұшқын сыртқы жарылысқа әкеп соқпауы үшін олар арнайы конструкцияланған. Фонарьды белгілі бір қызмет түріне және күтілетін газдар мен шаңға сәйкес келуі үшін бекіту қажет болуы мүмкін. Фонарьдың сыртқы температурасының өсуі газдың тұтану температурасынан аспауы тиіс, сондықтан қуатты шамдарды немесе батареяларды ауыстыру бекітілуді жоюы мүмкін. Тексеру фонарьларында оптикалық талшықтар немесе пластикалық таяқшалардан тұратын тұрақты жарық бағыттағыштары орнатылған. Басқа үлгілерде иілгіш кабельдің соңында немесе жартылай қатты немесе буыны бар зондқа шам орнатылған. Мұндай шамдар резервуарлардың ішін немесе ұшақтар сияқты құрылымдардың ішін тексеру үшін қолданылады. Тұтанатын сұйықтықтарды сақтайтын резервуарлардың ішін тексеру үшін қолданылатын шамдар да жарылысқа қарсы болуы мүмкін, яғни сұйықтықтарды немесе буларды тұтандыра алмайды. Отоскоптар мен офтальмоскоптар - бұл құлақ арнасын және көзді тексеру үшін қолмен ұсталатын жарық көзі мен үлкейту линзаларын біріктіретін медициналық құралдар. Әскери кемелерде төтенше жағдайларда пайдалану үшін шайқас шамдары қолданылуы мүмкін. Кеменің негізгі бөлімдеріне орнатылған шайқас шамдарын оның бекіткішінен ажыратып, негізгі жарықтандыру тоқтатылған жағдайда тасымалданатын жарықтандыру ретінде пайдалануға болады. Шайқас шамдары қыздырғыш немесе жарықдиодты шамдарды пайдалана алады және бір рет пайдаланылатын немесе қайта зарядталатын батареялармен жабдықталуы мүмкін. Көптеген фонарьлар цилиндр пішіндес, шам жинағы бір ұшына бекітілген. Алайда, ертедегі үлгілер әртүрлі пішінде жасалған. Кейбірлері шамдыққа ұқсас, шам батарея бөлігінің үстіне орнатылған, тұтқасы бар және жазық тұғырға бекітілген. Көптегендері шамға ұқсас, олардың ішінде батарея жинағысы және алдыңғы жағына бекітілген шам мен рефлектор бар. Электрлік шамдар тар сәуле жасаудың орнына, шамның айналасындағы кең аумақты жарықтандыру үшін қолданылады. Оларды тегіс бетке қоюға немесе тіреуге бекітуге болады. Кейбір электрлік шамдарда қыздырғыш шамдарға қарағанда тиімдірек болу үшін миниатюралық люминесценттік шамдар қолданылады. Тасымалданатын қол фонарьлары үлкен рефлекторларды, шамдарды және қалтаға сыйып қана қоймайтын түтікше фонарьларға қарағанда қуаттырақ батареяларды қамтамасыз ете алады. Көпфункционалды тасымалданатын құрылғыларға фонарь да кіре алады, мысалы, тасымалданатын радио/фонарь комбинациясы. Көптеген смартфондарда экранның артқы жарығын максималды деңгейге көтеруге немесе камераның шоқын қосуға арналған батырма немесе бағдарламалық қолданба бар, бұл "фонарь" функциясын қамтамасыз етеді. Практикалық фонарьлардан басқа, әртүрлі пішіндегі жаңалық, ойыншық және әшекейлік электр шамдары да жасалған. 1890 жылдары портативті батареялық шамдардың алғашқы қолданылғандарының бірі - шам мен батареясы жасырылған әдемі фарфор галстук қосқышы болды.

Батареялар

Фонарьлардың ең көп таралған қуат көзі – батарея. Фонарьларда қолданылатын біріншілік батареялардың (бір рет қолданылатын) түрлеріне түймелі элементтер, әдеттегі және күшті, сілтілік және литийлік көміртекті-цинк батареялары жатады. Екіншілік, қайта зарядталатын түрлеріне қорғасын-қышқыл батареялары, NiMH, NiCd батареялары және литий-ион батареялары кіреді. Батарея таңдауы фонарьдың мөлшеріне, салмағына, жұмыс істеу уақытына және пішініне шешуші рөл атқарады. Фонарь пайдаланушылар батареяны ауыстыруды жеңілдету үшін бір түрін таңдауға дайын болуы мүмкін. Біріншілік элементтер сирек қолданылғанда ең тиімді. Литийдің біріншілік элементтерінің кейбір түрлерін цинк типті батареялармен салыстырғанда ағып кету қаупі аз болған жағдайда бірнеше жыл сақтауға болады. Ұзақ сақтау мерзімі тек төтенше жағдайларда қажет болатын фонарьлар үшін пайдалы. Литийдің біріншілік батареялары цинк батареяларына қарағанда төмен температурада да тиімді, олардың барлығы су негізіндегі электролиттерге ие. Литийдің біріншілік батареялары цинк батареяларына қарағанда ішкі кедергісі төмен, сондықтан жоғары токты қажет ететін фонарьларда тиімдірек. Күнделікті ұзақ уақыт пайдаланылатын фонарьларды қайта зарядталатын (екіншілік) батареялармен пайдалану экономикалық тұрғыдан тиімді болуы мүмкін. Қайта зарядталатын батареяларға арналған фонарьлар батареяны шығармай-ақ зарядтауға мүмкіндік береді; мысалы, көлікте сақталатын шам үзіліспен зарядталатындықтан, қажет болған кезде әрқашан дайын болуы мүмкін. Кейбір қайта зарядталатын фонарьларда батареяның заряд деңгейін көрсететін индикаторлар бар. Электр қуаты үзілген кезде пайдаланатын шамдар батареяны розеткадан зарядтап, айнымалы ток үзілгеннен кейін автоматты түрде қосылу үшін жасалған; шамды розеткадан алып тастап, портативті фонарь ретінде де пайдалануға болады. Күн энергиясымен жұмыс істейтін фонарьлар күн батареясынан энергияны пайдаланып, батареяны кейінірек пайдалану үшін зарядтайды.

Механикалық қуат

Механикалық қуатпен жұмыс істейтін фонарьдың бір түрі шағын электр генераторына (динамоға) қосылған орамды иілгіш және серіппеге ие. Кейбір түрлері динамоны конденсаторды немесе батареяны зарядтау үшін пайдаланады, ал басқалары динамо қозғалғанда ғана жарық береді. Тағы басқалары электромагниттік индукция арқылы электр энергиясын өндіреді. Олар күшті тұрақты магнитті пайдаланады, ол құбырдың бойымен еркін жоғары-төмен жылжи алады, осы кезде сым орамасынан өтеді. Фонарьды шайқау конденсаторды немесе жарық көзіне ток беретін қайта зарядталатын батареяны зарядтайды. Мұндай фонарьлар төтенше жағдайларда пайдалы болуы мүмкін, себебі электр қуаты мен батареялар қолжетімсіз болуы мүмкін. Динамомен жұмыс істейтін фонарьлар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кең таралған, өйткені батареяларды алмастыру қиын болды.

Конденсатор

Кем дегенде бір өндіруші энергияны сақтау үшін суперконденсаторды қолданатын қайта зарядталатын фонарь шығарады. Суперконденсаторды батареядан гөрі жылдам зарядтауға болады және сыйымдылығын жоғалтпай көп рет зарядтау мүмкін; алайда, конденсаторлардың электрохимиялық батареяларға қарағанда салыстырмалы үлкендігі жұмыс істеу уақытын шектейді.

Жарық шашыратушы және линзалар

Шамамен параболалық пішінді шағылдырғыш шамнан шығатын жарықты бағытталған сәуле түрінде шоғырландырады. Кейбір фонарьлар пайдаланушыға шам мен шағылдырғыштың салыстырмалы орнын реттеуге мүмкіндік береді, бұл кең жарықтан тар сәулеге дейін өзгеретін фокус эффектін қамтамасыз етеді. Шағылдырғыштар жылтыратылған металдан, шыныдан немесе алюминийленген жабынмен жабылған пластиктен жасалуы мүмкін. Кейбір өндірушілер жарық сәулесінің біркелкілігін арттыру үшін тегіс шағылдырғыш орнына кедір-бұдыр немесе "апельсин қабығы" сияқты бетін қолданады. Егер бірнеше LED қолданылса, әрқайсысы жеке параболалық шағылдырғышта орналастырылуы мүмкін. "Толық ішкі шағылыс" принципінде жұмыс істейтін фонарьларда жарықты көзден сәулеге бағыттау үшін мөлдір оптикалық элемент (жарық түтігі) болады, ал шағылдырғыш бет қажет емес. Жарық көзінің белгілі бір мөлшері үшін үлкен шағылдырғыш немесе линза бірдей жарық мөлшерін ұстап алып, одан да тығыз сәуле жасауға мүмкіндік береді. Кейбір фонарьларда линзаның салмағын азайтатын Френель линзалары қолданылады. Шағылдырғыштың үстінде кір мен ылғалдан қорғау үшін жазық мөлдір қақпақ болуы мүмкін, бірақ кейбір конструкцияларда шоғырланған сәуле жасау үшін пластикалық немесе шыныдан жасалған "торше" линзасы қолданылады. Линзаның немесе шағылдырғыш қақпақтың соққыға және шамның жылуына төзімді болуы керек, сонымен қатар шағылыс немесе сіңіру арқылы жарықтың көп бөлігін жоғалтпауы тиіс. Өте кішкентай фонарьларда шамнан бөлек шағылдырғыш немесе линза болмауы мүмкін. Кейбір түрдегі қаламша фонарь шамдарының немесе кішкентай LED-тердің құрамында орнатылған линза болады. Хоббишілердің тілімен айтқанда, шағылдырғыш тар сәулені, "лақтыруды" (throw) құрайды, ал алға шығарылған жарық шағылдырғышты жіберіп, кең жарық таратуға немесе "төгілуге" (spill) себеп болады. LED жарық көзі көбінесе жартылай сферада жарық шығаратындықтан, алға қараған LED немесе артқа қараған шағылдырғыш жарықтары аз жарық таратуға бейім. Өзгермелі фокусқа ие "зум" немесе "лақтыруға дейін кеңейту" фонарьлары шағылдырғышты немесе линзаны жылжытуы мүмкін, немесе олар жарық шығарушы элементті жылжытуы мүмкін; жарық шығарушы элементті жылжыту дизайнерге LED үшін жылуды тарату мәселесін қояды.

Басқару түймешігі

1890 жылдардағы алғашқы фонарьлар фонарьдың талшықты корпусының айналасында металл сақинаны қосқыштың бір полюсі ретінде пайдаланған; екінші полюсі – сақинаға тию үшін төмен қарай иілтілетін жылжымалы металл тізбек болды, бұл тізбекті жабықтады. Фонарьларда сырғытпалы қосқыштарды, тебінді қосқыштарды немесе бүйірлік немесе ұштық орналасқан батырмаларды қолданатын әртүрлі механикалық қосқыштардың дизайны қолданылған. Көбінесе, жарықты ұзақ уақытқа қосуға мүмкіндік беретін сырғытпалы қосқыш, үзіліспен пайдалану немесе сигнал беру үшін уақытша батырмамен үйлесімде болады. (Алдыңғы модельдерде батырма қосқыш болған, ал сырғытпа оны жай ғана бекітетін.) Кернеу және ток төмен болғандықтан, қосқыштың дизайны тек қол жетімді кеңістікпен және өндірістің қажетті құнымен шектеледі. Қосқыштарды кір мен ылғалдан қорғау үшін иілгіш резеңке қаптамамен жабуға болады және оларды оңай табу үшін артқы жарықпен жарықтандыруға болады. Тағы бір кең таралған қосқыш түрі – жарықтың басын бұру. Қаруға орнатылған фонарьлар операциялық жайлылық үшін қашықтан басқарылатын қосқыштармен жабдықталуы мүмкін. Электрондық басқару құралдары пайдаланушыға өзгеретін шығыс деңгейлерін немесе алдын ала бағдарламаланған жыпылықтайтын маяк немесе строб режимдері сияқты әртүрлі жұмыс режимдерін таңдауға мүмкіндік береді. Электрондық басқару батырмалар, сырғытпалар, магниттер, айналатын бастар немесе айналатын басқару сақиналары арқылы басқарылуы мүмкін. Кейбір фонарь модельдерінде оларды сілкініске жауап беруге немесе жарық қосылған кезде ұсталып тұрған бағытына қарай режимдерді таңдауға мүмкіндік беретін үдеу сенсоры бар. Кем дегенде бір өндіруші USB порты арқылы фонарьтың мүмкіндіктерін пайдаланушыға бағдарламалауға мүмкіндік береді. Электрондық басқару сондай-ақ батареяның қалған сыйымдылығын, кернеуін көрсетуге немесе батарея толық разрядталар кезде оны қайта зарядтау туралы немесе жарықтықты автоматты түрде төмендету туралы ақпарат беруге мүмкіндік береді.

Материалдар

Алғашқы фонарьлар вулканизацияланған талшықтан немесе қатты резеңке түтіктерден жасалған, металл ұштарымен. Болат, қапталған мыс, мыс немесе күміс, тіпті ағаш және былғары сияқты көптеген басқа материалдар да қолданылған. Қазіргі заманғы фонарьлар көбінесе пластиктен немесе алюминийден жасалады. Пластиктер арзан полистирол мен полиэтиленнен бастап, ABS немесе шынымен күшейтілген эпоксидтерге дейін ауытқиды. Кейбір өндірушілер өнімдері үшін эксклюзивті пластик формулаларын қолданады. Фонарь жасауға қолайлы пластик, қалыптаудың оңай болуын және дайын фонарь корпусының жеткілікті механикалық қасиеттерін қамтамасыз етеді. Алюминий, қарапайым, боялған немесе анодталған түрінде, танымал таңдау. Ол электр тогын жақсы өткізеді, оңай өңделеді және жылуды тиімді таратуға мүмкіндік береді. Алюминийдің бірнеше стандартты қорытпалары қолданылады. Басқа металдарға мыс, тот баспайтын болат және титан жатады, оларды жылтыратып, сәндік әрлеуге болады. Цинкті күрделі пішіндерге дәнекерлеу арқылы келтіруге болады. Магний және оның қорытпалары алюминийге ұқсас беріктік пен жылуды тарату қабілетін ұсынады, бірақ олар тез тозады. Металдарды түтік тәрізді созуға болады, немесе түтік тәрізді экструзияланған материалды бас және артқы қақпақтарға бұрандалы жиектерді қосу, тұтқа үшін жонып тұрақты бет жасау және корпустағы сәндік және функционалдық ойыстар мен тесіктерді жасау үшін өңдеуге болады. Жарықдиодты фонарьлардың металл корпусына салқындатқыш қабырғалар орнатылуы мүмкін. Пластиктер көбінесе соңғы пішінге жақын инъекциялық қалыптау арқылы жасалады, содан кейін толық құрастыру үшін бірнеше қосымша қадамдар қажет. Металл корпустар жарықдиодтың жылуын жақсы таратуға мүмкіндік береді, ал пластиктер электр тогын өткізбейді және коррозия мен тозуға төзімді болуы мүмкін.

Қауіпсіздік ережелері

Өнеркәсіптік, теңіз, қоғамдық қауіпсіздік және әскери ұйымдар арнайы мақсаттарда қолданылатын фонарьларға талаптарды әзірлейді. Әдетте, жарық шығару мөлшері, жалпы көлемі, батареямен үйлесімділігі және беріктігі ең төменгі шектерге сай болуы керек. Фонарьлардың соққыға, суға және химиялық заттарға төзімділігі, сондай-ақ басқару түймешігінің қызмет ету мерзімі сынақтан өтуі мүмкін. Қауіпті аймақтарда, жанғыш газ немесе шаң болған жерлерде пайдалануға арналған фонарьлар, жарылысқа себеп болмайтынын қамтамасыз ету үшін сыналады. Жанғыш газ аймақтарында пайдалануға рұқсат етілген фонарьларда мақұлдау агенттігінің (MSHA, ATEX, UL және т.б.) атауы мен сынақтан өткен жағдайлардың белгілері болады. Қауіпті аймақтардағы фонарьлар шамның жарылуын болдырмау үшін, шам жарылған жағдайда автоматты түрде өшірілуі мүмкін. Кемелер мен ұшақтарға қатысты ережелерде, кемелердің стандартты қауіпсіздік жабдықтарының құрамына кіретін фонарьлардың саны мен негізгі сипаттамалары көрсетілген. Кішкентай қайықтардағы фонарьлардың су өткізбейтін және су бетінде қалу қабілетіне ие болуы талап етілуі мүмкін. Бірыңғай киім киетін қызметтер белгілі бір фонарь үлгілерін ұсына алады немесе қызметкерлері өздері фонарь сатып алатын кезде орындалуы тиіс минималды стандарттарды белгілей алады.

Жүгіру стандарттары

АҚШ армиясының бұрынғы стандарты MIL F 3747E екі немесе үш D элементті құрғақ батареяны қолдана отырып, тік немесе бұрышты түрде орналасқан пластикалық фонарьлардың жұмыс істеу стандартын, жарылысқа, жылуға төзімді, қозғалыс бағытын көрсетуге және тексеруге арналған түрлерін сипаттады. Стандарт тек қана қыздырғыш шамдармен жабдықталған фонарьларды қарастырды және 1996 жылы күшін жойды. АҚШ-та 2009 жылы ANSI FL1 фонарьларға арналған негізгі өнімділік стандартын жариялады. Бұл ерікті стандарт жарық шығарудың жалпы көлемі, сәуле қарқындылығы, жұмыс арақашықтығы, соққыға және суға төзімділік, сондай-ақ батареяның бастапқы жарық шығарудың 10%-ына дейін жұмыс істеу уақыты үшін сынақ процедуралары мен шарттарын анықтайды. FL1 стандарты фонарьларды сату кезінде қолданылатын терминдердің анықтамаларын береді, мақсаты – тұтынушыға стандартқа сәйкес сынақтан өткен өнімдерді салыстыруға мүмкіндік беру. Стандарт өнімнің қаптамасында арнайы графикалық белгілер мен мәтіндерді пайдалануды ұсынады, осылайша тұтынушы стандартқа сәйкес сынақтан өткен өнімдерді анықтай алады. Сынақтарды өндірушінің өзі немесе үшінші тараптың сынақ зертханасы жүргізе алады. FL1 стандарты өлшеулерді фонарьмен бірге келетін немесе белгілі бір түрі көрсетілген батареялармен жүргізуді талап етеді. Бастапқы жарық шығаруын интеграциялық сфералы фотометрмен, жаңа (немесе жаңадан зарядталған) батареялар қосылғаннан кейін 30 секундтан кейін өлшейді. Жарық шығарудың жалпы көлемі люменмен көрсетіледі. Жарық қарқындылығы фонарь сәулесінің ең жарқын нүктесін өлшеу арқылы анықталады, бұл канделамен өлшенеді. Бұл – нақты бұрышта (белгілі бір бағыттағы жарықтың "конусы") сәуле шашылатын барлық жарықтың өлшемі болғандықтан, сәуле қарқындылығы қашықтыққа тәуелсіз. Жұмыс арақашықтығы – бетке түсетін ең үлкен жарықтың (жарықтық) 0,25 люкске дейін төмендейтін арақашықтық. Бұл айдың ашық түнде толу деңгейіне ұқсайды. Қашықтық (канделадағы сәуле қарқындылығын 0,25 люкске бөлгеннен шыққан санның квадрат түбірі) арқылы есептеледі; мысалы, 1000 кандела сәуле қарқындылығы 63 метрлік жұмыс арақашықтығын қамтамасыз етеді (1000/0,25 квадрат түбірі). Нәтиже метр немесе футпен көрсетіледі. Жұмыс арақашықтығы фонарьды пайдаланушының көзқарасынан қарастырылады. Қараңғы фонға қарсы тікелей бағытталған жарық осы қашықтықтан әлдеқайда алысқа көрінуі мүмкін, әсіресе егер бақылаушы түнгі көру құралдарына ие болса. Жұмыс уақыты берілген немесе көрсетілген батареяларды пайдалана отырып, сәуленің қарқындылығы қосылғаннан кейін 30 секунд ішінде 10%-ға дейін төмендегенше өлшенеді. Стандарт фонарьтың жұмыс уақытындағы шығысын бағаламайды. Реттелген фонарь жай ғана төмендейтін жарықпен жұмыс істей алады, содан кейін кенеттен өшеді, ал реттелмеген түрлері қысқа уақыттан кейін жарық шығысын күрт төмендетуі мүмкін. Бағдаршам өндірушілері жарық шығару уақытын 2 метр қашықтықта 1 люкске дейін төмендеуіне байланысты басқа стандартты қолдануға болады; бұл мән FL1 жұмыс уақыты өлшемімен салыстырылмайды. Соққыға төзімділік шамды алты түрлі бағытта түсіріп, оның әлі де жұмыс істеп тұрғанын және үлкен жарықтар мен сынықтардың жоқ екенін байқау арқылы өлшенеді; сынақта пайдаланылған биіктік туралы хабарлама беріледі. Егер көрсетілген болса, суға төзімділігі соққыдан кейін тексеріледі; құрылғы ішінде су көрінбеуі керек және ол жұмыс істеуі керек. Бағалар IP Кодтары бойынша беріледі, онда ұшқышпен бүрку IP X6 сәйкес келеді, қысқа уақыт IPX7 дейін батырылады, 30 минут 1 метр немесе одан да көп тереңдікте батырылады IP X8; (тереңдігі 1 метрден артық болса, көрсетіледі). FL1 IP X8 рейтингісі шамды суға бату кезінде емес, суға батудан кейін ғана жарықтың жұмыс істеуін тексеретіндіктен, оны суға батушыларға арналған шам ретінде пайдалануға жарамды емес. Тұтынушы ANSI сынақ шарттарының өз талаптарына қаншалықты сәйкес келетінін өзі шешеді, бірақ FL1 стандартына сәйкес сынақтан өткен барлық өндірушілерді біркелкі түрде салыстыруға болады. Жарық өлшеулері шамның номиналды қуатына қарағанда оның қолданылуына тікелей байланысты (Ватт), өйткені әр түрлі LED және қыздырғыш шам түрлері бір Ваттқа шығаратын жарық мөлшерінде үлкен айырмашылықтар бар. Тіпті бірдей LED немесе шам әр түрлі оптикалық жүйелерде әр түрлі сәулелік сипаттамаларды көрсетеді. Нысандардың көрінуіне көптеген факторлар, сондай-ақ фонарьдан шығарылатын жарық мөлшері әсер етеді. ANSI FL1 стандартында сәуле ені бұрышының өлшемі көрсетілмеген, бірақ тұтынушы сәуле сипаттамаларын бағалау үшін шамның шамасы мен жалпы люменді пайдалана алады. Егер екі фонарьдың жалпы жарығы (люмен) бірдей болса, жоғары кандела рейтингісі бар бірлік шоғырланған сәулені шығарады, ол алыс нысандарды жарықтандыруға қолайлы; ол сондай-ақ жоғары жұмыс арақашықтығына ие болады. Егер екі шамның кандела рейтингісі бірдей болса, жоғары люменді шам кеңірек сәулені шығарады және жалпы кеңірек аумақты жарықтандырады. Бірнеше градус ені бар сәуле (сәуленің көп бөлігін қамтитын, немесе "шоғырланған нүкте") алыс нысандарды іздеуге қолайлы нүктелік шамға сәйкес келеді; 20 градус немесе одан да көп ені бар сәулелер кең аумақты жарықтандыруға қолайлы, кең аумақтық шамдар деп сипатталады. Әдетте, тіпті кішкентай шоғырланған нүктесі бар шамның сәулесі де нүктеге айналатын "шашырау" жарығын көруге болады. 2018 жылы АҚШ-та Underwriter's Laboratories фонарьлар мен шамдарға арналған UL 1576 стандартын жариялады, онда қауіпсіздік талаптары мен өнімділік сынақтары ескеріледі.