Кіріспе

Skald, skáld (Ежелгі скандинав тілінде: skald, кейіннен: skáld, «ақын» деген мағынаны білдіреді) – ежелгі скандинав поэзиясының екі түрінің бірі, екіншісі – эдда поэзиясы. Скальдикалық өлеңдер дәстүрлі түрде патшаларды құрметтеу үшін жазылған, бірақ кейде спонтанды түрде туындаған. Олар ұзын шығармалар мен жеке тармақтарды (lausavísur) қамтиды. Олар формасы мен тілі жағынан эдда өлеңдерінен көбірек әшекейлі, көптеген кенингтерді қолданады, олар скандинав мифологиясы туралы білімді қажет етеді, сондай-ақ heiti-ді де қолданады, яғни қарапайым синонимдердің орнына қолданылатын формалды атаулар. Dróttkvætt – ішкі қарымы мен аллитерацияны жиі қолданатын скальдикалық өлең түрі. 5500-ден астам скальдикалық өлең сақталған, олар 700-ден астам қолжазбада, соның ішінде бірнеше сагаларда және Снорри Стурлусонның «Прозалық Эддасында» кездеседі, ол скальдикалық шығармашылықтың нұсқаулығы болып табылады және оның қайта жандануына әкелді. Осы өлеңдердің көпшілігі бұрынғы ұзын шығармалардың бөліктері болып табылады, ал көптеген авторлары белгісіз. Сақталған өлеңдері бар ең ерте белгілі скальд – Брэги Боддасон, Брэги Ескі деп танылған, ол 9 ғасырдың бірінші жартысындағы норвегиялық ақын. Бізге белгілі скальдтардың көпшілігі викинг дәуірінде норвегия патшаларының сарайларымен байланысты болған, содан кейін исландиялықтар басымдық танытқан. Олардың ұзын өлеңдерінің тақырыбы христиан дініне өткенге дейін мифологиялық болған, ал кейін тарихи және мақтау өлеңдеріне айналды, скальдтың меценатының ерліктерін егжей-тегжейлі сипаттаған. Бұл дәстүр Кейінгі орта ғасырларға дейін жалғасты. Скальдикалық поэзия корпусының стандартты басылымы, Den norsk islandske skjaldedigtning, Финнур Йонссонмен өңделген және 1908–1915 жылдары жарияланған. Скандинавия орта ғасырларының скальдикалық поэзиясы жобасы онлайн жаңа басылымды дайындады және 2007 жылы жариялауды бастады.

Этимология

Skald сөзі (ішкі ұйқастар 14-ғасырға дейін қысқа дауысты болғандығын көрсетеді) бәлкім, түп тамыры ескі жоғарғы неміс тіліндегі has сөзімен байланысты, ал ескі жоғарғы неміс тіліндегі skeltan түбірі – этимологиялық тұрғыдан skald түбірімен толық сәйкес келіп, "сөкпелеу, кінәлау, айыптау, қорлау" мағынасын білдіреді. Сөкпелеуші адам skelto немесе skeltāri деп аталады. Skald-тың батыс герман тілдеріндегі баламасы – курсив=no. Scop сөзі қазіргі ағылшын тіліндегі scoff сөзімен байланысты болғандай, skald сөзі де ағылшын тіліндегі scold сөзімен туыс болуы мүмкін, бұл skald өлеңдерінде әжуаның маңызды рөл атқарын көрсетеді.

Скальдикалық поэзия

Скальдикалық поэзия мен Эддикалық поэзия бірдей аллитерациялық өлең дәстүрінен туындайды, ал Ескі Норвеж және Исландия тілдерінде «скальд» сөзі «ақын» немесе «композитор» деген мағынаны білдіреді. Скальдикалық өлеңдер Эддикалық өлеңдерден ерекшеленеді, себебі олар стиль жағынан күрделірек, және ішкі ұйқас пен аллитерацияны талап ететін «dróttkvætt» («сарбаздық өлшем») стилін қолданады, ал Эддикалық өлеңдердегі «fornyrðislag» («көне сөздер жолы»), «ljóðaháttr» («ән пішімі») және «málaháttr» («сөз пішімі») өлшемдері қарапайым және көне. Скальдикалық поэзия сөздік қолданысы жағынан да әсемдікке ие, өлең ішінде мағыналық элементтердің жиі араласуын және көптеген «kenning» мен «heiti» қолдануын қамтиды. Бұл метрдің жоғары техникалық талаптарын орындауға көмектесті, сонымен қатар ақындарға сөз ойындарындағы шеберліктерін көрсетуге мүмкіндік берді. Нәтижесінде туындаған күрделілік қазіргі оқырмандарға біршама түсініксіз болып көрінуі мүмкін, сондай-ақ интерпретацияда да екіұштылық тудыруы мүмкін; бірақ бастапқы тыңдаушылар синтаксистік тоғысудың ережелерімен, сондай-ақ «kenning» сөздігімен жақсы таныс болған. Эддикалық өлеңдер мифологиялық, этикалық және батырлық мазмұнымен сипатталады, ал скальдикалық өлеңдер тақырыптарының ауқымы кең. Басты тақырыптарының бірі – қуатты патшалар мен сарайлық демеушілердің ерліктері. Эддикалық поэзия көбінесе көптеген диалогтарды қамтиды және сирек шайқастарды баяндайды; скальдикалық поэзия, керісінше. Скальдтар оқиғаларға жауап ретінде спонтандық өлеңдер, мысалы, Þorleifr jarlsskáld-тің бұрынғы қамқоршысы jarl Hákon Sigurðarson-ға арнаған қарғысы, және миссионер Þangbrandr-ді Vetrliði Sumarliðason-ды өлтіруге итермелеген «níð» сияқты қорлау өлеңдерін («níðvísur») жазды, сондай-ақ кейде махаббат өлеңдері мен эротикалық өлеңдерді («mansöngr») жазды. Hallfreðr Óttarsson және әсіресе Kormákr Ögmundarson махаббат поэзиясымен танымал. Эддикалық поэзияның көп бөлігі Codex Regius қолжазбасында сақталған. Скальдикалық өлеңдер көптеген қолжазбаларда, оның ішінде көптеген сагаларда сақталған, ал кейбір скальдикалық поэзияда, оның ішінде болжамдық, түс және естелік өлеңдерде қарапайым өлшемдер қолданылады. Ортағасырлық скандинавиялықтар скальдикалық өлеңдерді жеке жанр деп қарастырмай, көне және заманауи поэзияны ажыратқан көрінеді. Сагаларда айтылғандай, дайындықсыз жасалған композициялар ерекше бағаланды. Эгиль Скаллагримсон өзінің «Höfuðlausn» өлеңін бір түндік бас бостандығы үшін жазған деседі. Патша Харальд Хардрада өзінің скальды Þjóðólfr Arnórsson-ға, көшемен келе жатқанда, дауласып жатқан темірші мен күншілге арнап екі шумақ жазуды тапсырды, «kenning» таңдауы арқылы оларды мифологиялық кейіпкерлерге, содан кейін батырлық аңыздарға айналдырды. Дегенмен, скальдикалық өлеңдердің бірден туындауы жиі кездеспейді. Скальдтар музыкалық аспаптарды қолданғандығына ешқандай дәлел жоқ, бірақ кейбіреулер олар өлеңдерін арфамен немесе лирамен орындаған болуы мүмкін деп болжайды.

Нысандар

Сақталған скальдикалық өлеңдердің көпшілігі жеке тармақтар болып табылады, олар лаусависур ("еркін өлеңдер") деп аталады, және көбінесе олардың импровизацияланғаны айтылады. Ұзын формаларға драпа – аралықта стеф рефренымен кезекті строфалардан тұратын мадақтау өлеңі, және флокр (драпаға ұқсас, бірақ рефренсіз), vísur – «өлеңдер, тармақтар», немесе dræplingr – «кішкентай драпа», рефренсіз қысқа тармақтар тізбегі жатады. Сонымен қатар, ақынға меценат сыйлаған қалқандағы мифологиялық сахналарды бейнелейтін қалқандық өлеңдер де кездеседі.

Тарих

Поэзияның бастауы Снорри Стурлсонның мифінен келген. Бұл оқигада поэзия – түрлі формаларға айнала алатын сұйықтық ретінде бейнеленген. Мұның мақсаты – поэзия өзгеріске ұшырағанын және осылай жалғаса беретінін көрсету. Дротткват метрі атақты ақындармен байланысты, формальды жағынан күрделі поэзияның жаңа үрдісімен байланысты жаңалық болған сияқты. Бұл метрдің дамуына ирланд және латын поэзиялық формаларының әсері тиген болуы мүмкін, олармен салыстырылды. Оның сиқырмен байланысы да айтылады, себебі скальдикалық қарғыстар (мысалы, Эгилл Скаллагримссонның король Эрик Қандыбасқа айтқаны) бар, сондай-ақ бұл метрде 10 ғасырға тән рун тастардағы сиқырлы жазулар кездеседі. Бізге белгілі болған ең алғашқы скальдикалық поэзия үлгісі – Брагги Боддасонның 9 ғасырдың басындағы «Рагнарсдрапа» шығармасы. Кейбір зерттеушілер оны және оның серіктестерін осы өнерді ойлап тапқан деп санайды, бірақ оның жұмысының деңгейі жоғары болғандықтан, бұл поэзия стилі біраз уақыттан бері дамып келгенін көрсетеді. Браг (көптеген ғалымдар оны құдай Браг ретінде қарастырады) норвегиялық болған, ал скальдикалық поэзия Норвегияда немесе Скандинавиялық Балтық аймағында пайда болған деп есептеледі. Біз білетін скальдтардың көпшілігі мансабының толық немесе бір бөлігін сарай ақындары ретінде өткізген. Мысалы, Снорри Стурлсонның «Хелмскрингла» шығармасын қарастыруға болады. Кітаптың үштен бірі Олаф II Харальдсонға арналған. Олардың дәлдігі талқылау тақырыбы болып табылады. Хладирдегі сарайдағы скальдтар Вальхалла кешенін және Один культін аристократиялық, білімді дін ретінде дамытуға үлес қосты, бұл христиандық эсхатологияның ықпалымен болды. Поэзиялық қабілет жоғары бағаланды, бұл өнерді норвегиялық патшалардың өздері де меңгерген, ал Эгилл Скаллагримссон сияқты бірнеше скальдтардың өмірбаянына арналған сагалар жазылған. 10 ғасырдың екінші жартысынан бастап барлық белгілі сарайлық скальдтар Исландиядан немесе Оркней аралдарынан шыққан. 12 ғасырда, Исландияның дінге өтуінен бір ғасыр өткен соң, кейбір скальдтар ежелгі сенімдерге байланысты кеннингтерді әдеби формула ретінде қайта енгізді, ежелгі дәстүрге қызығушылық жанданды, және тарихи тұлғаларға арналған «драпурлар» жазылды, мысалы, Эйнар Скуласонның Олаф Тригвасон туралы «Гейсли» шығармасы, оның өлімінен 150 жыл өткен соң жазылған. Скальдтар жаңа метрлермен тәжірибе жасады, әсіресе дротткваттан ұзын жолдары бар хриньентпен. Осы бейімделулерге қарамастан, скальдикалық дәстүр поэзияның жаңа және қарапайым түрлерінің танымалдылығы мен кеннингтерді білудің жоғалуынан қауіп көрді. Снорри Стурлусонның 1220 жыл шамасында жазылған «Эдда» атты нұсқаулығында метрлерге қатысты нұсқаулар, кеннингтер мен олардың мифологиялық және батырлық негіздері, сондай-ақ заманауи білімге негізделген көптеген скальдикалық өлеңдер сақталған. 12 ғасырдан бастап христиандық діни поэзия скальдикалық дәстүрдің маңызды бөлігіне айналды. Айстейн Агримссонның «Лилля» шығармасы ерекше ықпалды болды: ол хриньент метрін қолданып, кеннингтерді аз қолданды және көптеп еліктелді. Христиандық скальдикалық поэзия Исландияда тек 16 ғасырғы протестанттық реформация кезінде ғана тоқтатылды, бірақ 1400 жылдан кейін жазылған шығармалар скальдикалық корпусқа сирек қатыстырылады.

Басылымдар

Финнур Йонссонның скальдикалық поэзияның алғашқы толық жинағы – «Den norsk islandske skjaldedigtning», ол 1908–15 жылдары Копенгагенде 4 томдық болып жарық көрді (әр 2 томда дипломатиялық және түзетілген мәтін; дат тілінде аудармаларымен). Кейінгі басылымдарға 1946–50 жылдары Лундта 2 томдық «Den norsk isländska Skaldedigtningen» (Эрнст Кок), және 1960–64 жылдары Ослода 7 томдық «Edda og Skaldekvad: forarbeider til kommentar» (Магнус Олсен) кіреді (норвег тілінде талдау). XXI ғасырдың басында «Скандинавия орта ғасырларының скальдикалық поэзиясы» жобасы онлайн деректер базасымен бірге жаңа басылымды дайындады; 2018 жылға қарай жоспарланған 9 томның 5-і жарияланды. Бұл басылымда өлеңдер сақталған прозалық мәтін түріне қарай топтастырылған.

Танымал мәдениетте

1965 жылы тұңғыш рет шыққан поляк рок-тобы Skaldowie (сөзбе-сөз "Skalds"), атын скандинавиялық ақындар – скальдтардан алған. 2007 жылы Скандинавия орта ғасырларының скальдия поэзиясы жарық көрді. Норвегиялық фольклорлық тобы Wardruna 2018 жылы "Skald" атты альбом шығарды, оның ішінде сол аттас ән де бар. Француздық неофолк тобы Skáld атын скальдтардан берилген.