Кіріспе
Мезоциклонның болуымен сипатталатын найзағай – бұл ауа райы құбылысы. Суперклетка – мезоциклонның болуымен сипатталатын, терең, тұрақты айналатын көтерілетін ауа ағыны бар найзағай. Осының салдарынан, мұндай дауылдар кейде айналмалы найзағайлар деп аталады. Найзағайлардың төрт жіктелуінің ішінде (суперклетка, шквалдық фронт, көпклеткалы және жеке клеткалы) суперклеткалар ең сирек кездесетін және ең қауіпті болуы мүмкін. Суперклеткалар көбінесе басқа найзағайлардан оқшауланып, жергілікті ауа райына басымдық ете алады. Олардың ұзақтығы 2–4 сағатқа жетеді. Суперклеткалар көбінесе үш түрге бөлінеді: классикалық (қалыпты жауын-шашын деңгейі), аз жауын-шашын (LP) және көп жауын-шашын (HP). LP суперклеткалары әдетте АҚШ-тың биік жазықтары сияқты құрғақ климатта кездеседі, ал HP суперклеткалары көбінесе ылғалды климатта кездеседі. Суперклеткалар қолайлы ауа райы жағдайы болғанда әлемнің кез келген жерінде пайда болуы мүмкін, бірақ олар АҚШ-тың Ұлы жазықтарындағы «Торнадо аллеясы» деп аталатын аймақта ең көп кездеседі. Еуропаның көптеген аймақтарында, сондай-ақ Аргентина, Уругвай және Оңтүстік Бразилияның Торнадо дәлізінде де көптеген суперклеткалар байқалады.
the weather phenomenon
A supercell is a thunderstorm characterized by the presence of a mesocyclone, a deep, persistently rotating updraft. Due to this, these storms are sometimes referred to as rotating thunderstorms. Of the four classifications of thunderstorms (supercell, squall line, multi cell, and single cell), supercells are the overall least common and have the potential to be the most severe. Supercells are often isolated from other thunderstorms, and can dominate the local weather up to away. They tend to last 2–4 hours. Supercells are often put into three classification types: classic (normal precipitation level), low precipitation (LP), and high precipitation (HP). LP supercells are usually found in climates that are more arid, such as the high plains of the United States, and HP supercells are most often found in moist climates. Supercells can occur anywhere in the world under the right pre existing weather conditions, but they are most common in the Great Plains of the United States in an area known as Tornado Alley. A high number of supercells are seen in many parts of Europe as well as in the Tornado Corridor (es) of Argentina, Uruguay and southern Brazil.
Сипаттамалары
Супержасушалар көбінесе басқа дауылдардан оқшау кездеседі, бірақ кейде дауылдық фронтқа еніп кетеді. Әдетте, супержасушалар төмен қысым жүйесінің жылы секторында, солтүстік-шығыс бағытта, төмен қысым жүйесінің суық фронтымен бірге жылжиды. Олар сағаттап сақталуы мүмкін болғандықтан, оларды жартылай тұрақты дауылдар деп атайды. Супержасушалар желдің орташа бағытынан ауытқуға қабілетті. Егер олар орташа желдің оң немесе сол жағына қарай (вертикалды желдің жылдамдық градиентіне қатысты) жылса, олар тиісінше "оңға жылжушылар" немесе "солға жылжушылар" деп аталады. Супержасушалар кейде қарама-қарсы айналымдармен екі жекелеген көтерілу ағысын дамытуы мүмкін, бұл дауылды екі супержасушаға бөледі: біреуі солға, екіншісі оңға жылжушы. Супержасушалардың мөлшері әртүрлі болуы мүмкін – үлкен немесе кішкентай, төмен немесе жоғары. Олар көбінесе көп мөлшерде бұрқасын, құйылыс жаңбыр, күшті жел және күшті төмен қарайтын жел ағындарын тудырады. Супержасушалар – мезоциклон ішінде торнадо тудыратын сирек кездесетін бұлт түрлерінің бірі, бірақ олардың тек 30 пайызы немесе одан да азы ғана торнадо тудырады.
География
Супержасушалар қолайлы ауа-райы жағдайында әлемнің кез келген жерінде пайда болуы мүмкін. Супержасуша типі ретінде анықталған алғашқы дауыл 1962 жылы Англиядағы Уокингем даулы болды, оны Кит Браунинг және Франк Лудлам зерттеді. Браунинг бастапқы жұмысты жасады, кейін Лемон мен Досвелл супержасушаның қазіргі заманғы тұжырымдық моделін әзірледі. Қолжетімді жазбаларға сәйкес, супержасушалар АҚШ-тың орталық бөлігінде және Канаданың оңтүстігінде, АҚШ-тың оңтүстік-шығысына және Мексиканың солтүстік бөлігіне дейін созылатын Ұлы жазықтарда ең көп кездеседі; Аргентинаның шығыс-орталық бөлігінде және Уругвайдың іргелес аймақтарында; Бангладеш пен Шығыс Үндістанның кейбір бөліктерінде; Оңтүстік Африкада; және Шығыс Австралияда. Супержасушалар басқа да көптеген орта ендік аймақтарда, соның ішінде Шығыс Қытайда және Еуропаның барлық аймақтарында сирек кездеседі. Супержасушалардың ең көп кездесетін аймақтары торнадолардың ең көп кездесетін аймақтарымен ұқсас; торнадо климатологиясы мен Торнадо аллеясын қараңыз.
Жоғарыдан ату
Бұл "купол" белгісі дауылдың амурындағы ең күшті көтеріліс ағынының үстінде пайда болады. Бұл тропосфераның жоғарғы қабаттарын бұзып, төменгі стратосфераға жеткілікті күшті көтеріліс ағынының нәтижесі. Жер бетінде және дауылға жақын жердегі бақылаушы осы құбылыстың жоғарыдан шығуын көре алмауы мүмкін, себебі амур осы белгіні көруге кедеріл келтіреді. Жерсерік суреттерінде бұл көтеріліс амурдың әдеттегі тегіс жоғарғы бетінің арасында "көпіршіктей" көрінеді.
Қойырма
Дауылдың көтерілетін ауа ағыны атмосфераның ең төменгі қабатының жоғарғы деңгейімен немесе тропопаузамен соқтығысқанда, сұйықтық динамикасының заңдарына сәйкес, басқа баруға орын қалмайды – әсіресе қысым, ылғал және тығыздық. Қарапайым тілмен айтқанда, ауа пакетінің көтерілуге қабілеті жоғалып, одан жоғары көтеріле алмайды. Осындай кезде «анкиль» (еңкейген бұлт) пайда болады. Анкиль өте суық (-30°C) және жауын-шашынға ие болмайды, бірақ алдыңғы жағынан құлайтын «вирга»ны көруге болады. Анкильде ылғал өте аз болғандықтан, жел еркін желдей алады. Бұлттар көтерілетін ауаның белгілі бір деңгейге жеткенде немесе одан да жоғары көтерілгенде, осы еңкейген пішінге ие болады. Анкильдің ерекше белгісі – ол дауылдың алдындағы сөредей көзге түседі. Кейде ол кері қиылып, «кері қиылған анкиль» деп аталады, бұл да өте күшті көтерілу ағынының белгісі.
Жауын-шашынсыз база
Бұл аймақ, әдетте Солтүстік Америкадағы дауылдың оңтүстік жағында, жауын-шашын аз болады. Ол негізгі көтерілу ағынының астында орналасқан және негізгі ағын кіретін аймақ болып табылады. Көзбен жауын-шашын көрінбесе де, осы аймақтан ірі бұршақ жаууы мүмкін. Осы аймақтың бір бөлігі "Қамқор" деп аталады. Дәлірек айтқанда, бұл негізгі көтерілу ағынының аймағы.
Қабырғалық бұлт
Қабырғалық бұлт төменгі және жоғары ағыстардың арасында пайда болады. Бұл "аралық" - жауын-шашын аймағы мен жауын-шашынсыз база арасындағы аймақ. Жаңбыр салқындатқан ауа төменгі ағыстан жоғары ағысқа тартылғанда қабырғалық бұлт пайда болады. Бұл ылғалды, суық ауа жоғары ағыспен көтерілгенде тез қанығады, нәтижесінде жауын-шашынсыз базадан "төмен түсетін" сияқты бұлт пайда болады. Қабырғалық бұлттар жиі кездеседі және суперклеткаларға ғана тән емес; олардың тек шағын бөлігі ғана торнадо тудырады, бірақ егер дауыл торнадо тудырса, әдетте он минуттан астам сақталатын қабырғалық бұлттар байқалады. Қабырғалық бұлттың күшті жоғары немесе төмен қозғалысы және қабырғалық бұлтқа жақын бұлт сынықтарының (scud немесе fractus) күшті қозғалысы торнадо пайда болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Мамматус бұлттары
Мамматус (Mamma, Mammatocumulus) – найзағайдың төбесінен төмен сағады, дөңгелек немесе жастық тәрізді бұлт түзілімдері. Бұл бұлттар дауылдың төбесіндегі суық ауа, астындағы жылы ауа қабатына түскен кезде пайда болады. Мамматус бір жағынан немесе төменнен жарық түскенде жақсы көрінеді, сондықтан күн батуға немесе күн шығуға жақын, күн көктемде төмендеген кезде ең әсерлі болады. Мамматус суперклеткаларға ғана тән емес, дамыған найзағайлар мен кумулонимбус бұлттарымен де байланысты болуы мүмкін.
Алдыңғы бүйірден төмен қарай ағып түсу (FFD)
Бұл, әдетте, ең қатты және кең таралған жауын-шашын аймағы болып табылады. Көптеген суперклеткалар үшін жауын-шашын ядросы алдыңғы жиегінде сөрелі бұлтпен шектеледі, ол жауын-шашыннан салқындатылған ауаның ядро ішінде таралуы және клетка сыртындағы жылы, ылғалды ауамен араласуы нәтижесінде пайда болады. Жауын-шашынсыз база мен FFD арасында "күмбезді" немесе "собор" сияқты құрылымды байқауға болады. Көп жауын-шашынға ие суперклеткаларда, қақпақтың негізгі көтерілу аймағының астында ауыр жауын-шашын болуы мүмкін, ол классикалық суперклеткалармен кезектеседі.
Артқы бүйірден төмен қарай ағып түсу (RFD)
Суперклетканың артқы жағындағы төмен қарайтын ағын – өте күрделі және әлі толыққанды түсіндірілмеген құбылыс. RFD көбінесе классикалық және HP суперклеткаларында кездеседі, бірақ LP суперклеткаларында да байқалуы мүмкін. Суперклетканың RFD-і жер бетіндегі мезоциклон ішіндегі айналымды күшейтіп, торнадо пайда болуына үлкен үлес қосады деп саналады. RFD суперклетканың орта деңгейлі желдерінің жоғары қарайтын мұнарамен соқтығысып, оны барлық бағытта айналып өтуінен туындайды; нақтырақ айтқанда, төмен қарай бағытталған ағын RFD деп аталады. Ауа массаларының жиналуынан, нүктелік температурадан, ылғалдылықтан және конденсациядан туындайтын орта деңгейлі салыстырмалы түрде салқын ауаның осы төмен қарайтын күші жоғары жылдамдыққа жетеді және кең аумақта жел зақымдануына әкелуі мүмкін. RFD-нің радарлық белгісі – ауа батып, жауын-шашынмен бірге көтерілген қылу тәрізді құрылым.
Қапталдағы желі
Фланктік сызық – негізгі көтерілу ағынымен тартылатын жылы ауада пайда болатын шағын кумулонимбтер немесе кумулюстардың қатары. Осы сызық бойындағы конвергенция мен көтерілудің нәтижесінде, аймақтың шығу шекарасында кейде жер дауылы пайда болады.
Супержасушаның радарлық ерекшеліктері
Қалқалы эхо (немесе салғышты) "Қалқалы эхо" – негізгі жоғары көтерілу ағысы мен артқы бүйірдегі төмен ағысының (RFD) арасындағы қосылу аймағы. Бұл мезоциклонның орнын және, ықтималдық бойынша, торнадоның пайда болуын көрсетеді. Шектелген әлсіз эхо аймағы (немесе BWER) Бұл – жоғарыдан радиолокациялық шағылыстыруы жоғары аймақпен шектелген, тік бұрылыссыз жоғары көтерілу ағысы бар, сондай-ақ "күмбез" деп аталатын аймақ. Бұл барлық суперклеткаларда байқалмайды, бірақ RFD-ге перпендикуляр өте тік градиенті бар, өте жоғары жауын-шашын эхосының шетінде орналасқан. Бұл күшті жоғары көтерілу ағысының және көбінесе торнадоның болуының белгісі. Жердегі бақылаушы үшін бұл жауын-шашынсыз аймақ ретінде сезілуі мүмкін, бірақ көбінесе ірі бұршақтар болады. Кіру ойығы – жасушаның кіреберіс жағындағы әлсіз шағылыстырудан тұратын "ойыс". Бұл V ойығы емес. V ойығы – жасушаның алдыңғы жиегіндегі V пішіндес ойық, негізгі төмен ағыстан қашыққа ашылады. Бұл – күшті жоғары көтерілу ағысының айналасындағы дивергентті ағынның көрсеткіші. Бұршақ тігізігі – үш дене шашырауынан туындаған бұл тігізгіш, ірі бұршақтар болған кезде, негізгі шағылыстыру ядросының артында, жоғары биіктікте радиалды түрде орналасқан әлсіз эхолар аймағы болып табылады.
Супержасушалардың өзгеруі
Супержасушалық найзағайларды метеорологтар мен дауылды бақылаушылар кейде үш санатқа жіктейді; алайда, барлық супержасушалар гибридтік дауылдар болғандықтан, ешбір санатқа толықтай сәйкес келмейді, және көптеген супержасушалар өмірлік циклының әртүрлі кезеңдерінде әртүрлі санаттарға жатуы мүмкін. Жоғарыда келтірілген стандартты анықтама – классикалық супержасуша деп аталады. Супержасушалардың барлық түрлері әдетте ауыр дауылды ауа-райын тудырады.
Төмен жауын-шашын (LP)
LP супержасушаларында жоғары ағыстан жақсы бөлінген шағын және салыстырмалы түрде жеңіл жауын-шашын (жаңбыр/бұршақ) ядросы бар. Жоғары ағым күшті, ал LP дауылдары ағымға бағытталған. Жоғары ағым мұнарасы әдетте басқа супержасуша түрлеріне қарағанда күштірек еңкейіп, оңға қарай бұрылуы аз болады. Алдыңғы жақтың төменгі ағысы (FFD) басқа супержасушаларға қарағанда айқын әлсіз, ал артқы жақтың төменгі ағысы (RFD) әлдеқайда әлсіз – тіпті көп жағдайда көзге көрінбейді. Классикалық супержасушалар сияқты, LP супержасушалары да дауылдың орта және жоғарғы деңгейлеріндегі желдің салыстырмалы жылдамдық градиентінің ішінде қалыптасады; алайда олардың пайда болуына себеп болатын атмосфералық жағдай толыққанды түсініксіз. Атмосфераның ылғалдылық профилі, әсіресе жоғарыдағы құрғақ қабаттың тереңдігі де маңызды көрінеді, сондай-ақ төменгі және орта деңгейдегі жылдамдық градиенті де рөл атқаруы мүмкін. Бұл типтегі супержасушаны жоғары ағымдағы "тәжірибелі" бұлттардың жолақтарымен, тіпті жоғары ағымдағы "бұралаң" немесе "шаштарап қиылған" пішінімен, кейде классикалық супержасушаларға қарағанда "әлсіз" көрінісімен оңай анықтауға болады. Бұл олардың көбінесе құрғақ ылғалдылық профильдерінде (көбінесе құрғақ фронттардан басталады) қалыптасуына байланысты, олардың жоғары деңгейдегі желдеріне қарамастан, LP-де аз ылғал болады. Олар көбінесе классикалық немесе HP супержасушаларына айналудың орнына таралады, бірақ LP-нің соңғысын жасауы да сирек емес, әсіресе ылғалды ауа массасына өткенде. LP супержасушаларын алғаш ресми түрде 1980 жылдардың басында Говард Блуштейн сипаттады, бірақ дауылды іздеуші ғалымдар оларды 1970 жылдары байқаған. Классикалық супержасушалар ыдырап, бірақ жоғары ағымды айналдыруын сақтап қалуы мүмкін, бұл "төмендеуге қарай өту" деп аталатын процесте LP түріне ұқсас болады, бұл процесс LP дауылдарына да қатысты, және осы процесс көптеген LP-нің тарауына себеп болады деп есептеледі. LP супержасушалары сирек торнадо тудырады, ал пайда болғандары әлсіз, кішкентай және жоғарыдағы негізделген торнадолар болады, бірақ күшті торнадолар да байқалды. Бұл дауылдар жауын-шашынның аз мөлшерін және кішкентай ядроларын шығарса да, үлкен бұршақтарды тудыруы мүмкін. LP жаңбыр жаумайтын ашық ауада бейсболдан үлкен бұршақтарды шығаруы мүмкін. Сондықтан LP адамдар мен жануарлар үшін, сондай-ақ дауылды іздеушілер мен байқаушылар үшін қауіпті. Ауыр жауын-шашын ядросының болмауына байланысты LP супержасушалары көбінесе радарлық шағылыстырудың әлсіз деңгейін көрсетеді, тіпті олар сол кезде торнадо тудырып жатқанда да, анық ілмек эхосы байқалмайды. LP супержасушалары тіпті олардың радарлық сипаттамаларына үйренген немесе тәжірибелі болмаса, шағылыстыру деректерінде супержасуша ретінде танылмауы мүмкін. Сондықтан дауылды байқаушылар мен дауылды іздеушілердің бақылаулары Допплер жылдамдығы (және поляриметриялық) радар деректерімен қатар маңызды рөл атқарады. LP супержасушаларын дауылды іздеушілер өте іздейді, өйткені жауын-шашынның шектеулі мөлшері торнадоларды классикалық немесе HP супержасушасына қарағанда қауіпсіз қашықтықтан байқауды оңайырақ етеді, сонымен қатар дауылдың бұрын жасырылған құрылымын ашып көрсетеді. Көктем мен жаздың басында LP супержасушаларын байқауға қолайлы аймақтарға Оклахоманың оңтүстік-батысы және Техастың солтүстік-батысы, сондай-ақ Батыс Ұлы жазықтың басқа да аймақтары жатады.
Жауын-шашынның көп болуы (АЖ)
HP супержасушасының жауын-шашын ядросы әлдеқайда ауыр, және ол мезоциклонның толық айналасын қамтуы мүмкін. Бұл өте қауіпті дауылдар, себебі мезоциклон жаңбырмен оралып, торнадоны (болған жағдайда) көруден жасыра алады. Бұл дауылдар қатты жаңбыр, зиян келтіретін құлау ағындары және әлсіз торнадолардың салдарынан су тасқынына да себеп болады, бірақ сонымен қатар күшті және аса күшті торнадоларды да тудырады. Classic және LP супержасушаларымен салыстырғанда, олардың нөсердің зиян келтіру ықтималдығы төмен, бірақ зиянды нөсер болуы мүмкін. Кейбір бақылаушылар олардың басқа түрлеріне қарағанда жерге және бұлт ішіндегі молниялардың көбірек болуын байқады. Сонымен қатар, LP және Classic түрлерінен өзгеше, қауіпті құбылыстар көбінесе дауылдың алдыңғы бөлігінде (оңтүстік-шығысында) орын алады. HP супержасушалары АҚШ-та 35-ші тас жолынан шығысқа қарай, Канаданың Онтарио және Квебек провинцияларының оңтүстік бөлігінде, Францияда, Германияда, Солтүстік Италияның По ойпатында және Аргентина мен Уругвайдың орталық аймақтарында ең көп кездесетін супержасушалардың түрі болып табылады.
Мини-суперклеткі немесе төменгі ұшы бар суперклеткі
Классикалық, HP және LP әр түрлі жауын-шашын жағдайларын және мезомасштабты фронталдық құрылымдарды көрсетеді, ал 1990 жылдардың басында Джон Дэвис тағы бір нұсқасын анықтады. Бұл кішкентай дауылдар бастапқыда «мини суперклеткалар» деп аталды, бірақ қазір көбінесе төмен қақпақты суперклеткалар деп аталады. Бұл түрлер де классикалық, HP және LP типтеріне жіктеледі.
Әсерлер
Супержасушалар диаметрі орташа есеппен шамамен үлкен бұршақтар, сағатына жылдамдығы жоғары желдер, EF3-EF5 қарқындылығындағы торнадолар (егер желдің қиылысы және атмосфералық тұрақсыздық күшті торнадолардың пайда болуына мүмкіндік берсе), су тасқыны, жиі немесе үзіліссіз найзағайлар және аса ауыр жаңбырлар тудыруы мүмкін. Көптеген торнадолық құбылыстар супержасушалардың топтарынан пайда болады. Ірі супержасушалар бірнеше ұзаққа созылған және қауіпті торнадоларды тудыруы мүмкін, оның айқын мысалы – 2011 жылғы Супер құбылысы. Супержасушамен байланысты қауіпті жағдайлар көбінесе көтерілу/түсу ағындарының арасындағы аймақта орын алады. Солтүстік жарты шарда бұл көбінесе LP және классикалық супержасушалардағы жауын-шашын аймағының артқы бөлігінде (оңтүстік-батыс жағында) кездеседі, бірақ кейде HP супержасушаларының алдыңғы бөлігінде (оңтүстік-шығыс жағында) болады.
Азия
Кейбір мәліметтерге сәйкес, 2005 жылғы 26 шілдеде Үндістанның Мумбаи қаласында болған су тасқыны қаланың үстінде бұлт қалыптасқан кезде супержасушаның (суперцелл) салдарынан туындаған. Осы күні қалаға жауған жалпы жаңбырдың көлемі төрт сағаттың ішінде жауды. Жаңбырдың жаууымен бірге теңіздің жоғары толқыны да осы жағдайды ушықтырды. Супержасушалар көбінесе наурыз бен мамыр аралығында Бангладеш, Батыс Бенгал және Трипураны қоса алғанда, Үндістанның солтүстік-шығыс шекаралық штаттарында кездеседі. Бұл аймақтарда күшті желдермен, градуспен және кейде торнадомен болатын супержасушалар байқалады. Олар сондай-ақ Үндістан мен Пәкістанның Солтүстік жазықтарында да кездеседі. 2013 жылғы 23 наурызда Бангладештің Брахманбария ауданында құлдилаған торнадо 20 адамның өмірін қиып, 200 адамды жарақаттады.
Австралия
1947 жылы Жаңа жыл күні Сиднейге суперселл соқты. Классикалық суперселл көк таулар үстінде пайда болып, таңертеңгі сағаттарда қаланың орталық және шығыс бөліктеріне түстен кейін жетті, мұздың мөлшері крикет добындай болды. Бұл 1792 жылдан бері жүргізілген байқаулар бойынша қалаға соққан ең күшті дауыл болды. 1999 жылдың 14 сәуірінде Жаңа Оңтүстік Уэльстің шығыс жағалауына қатты дауыл – суперселл соқты. Ол кезде бұл апат Австралияның сақтандыру тарихындағы ең қымбат апат болып есептелді, шамамен 2,3 миллиард австралиялық долларға зиян келтірді, оның 1,7 миллиард австралиялық доллары сақтандыру арқылы өтелді. 2007 жылдың 27 ақпанында суперселл Канберраға соқтығысып, Сивик ауданында мұз үйіліп қалды. Мұздың салмағы соншалық, жаңа салынған сауда орталығының шатыры құлап, суперселлден шыққан мұздан құстар өлді, ал адамдар жолдарында қалды. Келесі күні Канберрадағы көптеген үйлер су тасқынына ұшырады, себебі қаланың инфрақұрылымы дауылдық суды қабылдауға шыдамады немесе тазартылған жерлерден балшық сырғып түсті. 2010 жылдың 6 наурызында Мельбурн қаласына суперселл дауылдары соқты. Дауылдар қала орталығында су тасқынына себеп болды, ал теннис добындай мұз кесектері машиналар мен ғимараттарға тиіп, 220 миллион доллардан астам зиян келтірді және 40 мыңнан астам сақтандыру талаптарын тудырды. 18 минут ішінде жаңбыр жауып, көшелер суға батып, пойыз, ұшақ және көліктер тоқтап қалды. Сол айда, 2010 жылдың 22 наурызында суперселл Пертке соқты. Бұл дауыл қала тарихындағы ең қауіпті дауылдардың бірі болды, ол үлкен мөлшерде мұз кесектерін және нөсерлі жаңбырды әкелді. Қалада наурыз айының орташа жаңбыр мөлшері дауыл кезінде жеті минут ішінде жауды. Мұз кесектерінен көліктер зақымданып, терезелер сынды, мүлікке үлкен зиян келтірілді. Дауылдың өзі 100 миллион доллардан астам зиянға әкелді. 2014 жылдың 27 қарашасында суперселл Брисбеннің орталық аудандарына, соның ішінде қала орталығына соқты. Софтболдың мөлшеріндегі мұз 71 мың үйдің электр қуатын өшіріп, 39 адамды жарақаттады және 1 миллиард австралиялық долларға жуық зиян келтірді. Арчерфилд әуежайында желдің жылдамдығы 141 км/сағатқа жетті.
Оңтүстік Америка
Оңтүстік Америкадағы Торнадо дәлізі деп белгілі аймақ, АҚШ-тағы Торнадо аллеясынан кейін ауа райының күрт өзгеру жиілігі бойынша екінші орында тұрады. Көктем және жаз айларында Аргентина, Уругвай, Парагвай және Бразилияның бір бөлігін қамтитын бұл аймақта күшті дауылдар, соның ішінде торнадолар жиі пайда болады. Оңтүстік Америкада торнадомен бірге пайда болған ең алғашқы суперклеткалық дауыл 1816 жылдың 16 қыркүйегінде болды, ол Рохас қаласын (Буэнос-Айрес қаласынан батысқа қарай) қиратты. 1926 жылдың 20 қыркүйегінде F4 торнадосы Парагвайдың Энкарнасьон қаласына соқты, нәтижесінде 300-ден астам адам қаза тауып, Оңтүстік Америкадағы ең қасіретті торнадолардың біріне айналды. 1970 жылдың 21 сәуірінде Уругвайдың Флорида департаментіндегі Фрай Маркос қаласында F4 торнадосы болды, ол 11 адамның өмірін қиды, бұл ел тарихындағы ең күшті торнадо болып табылады. 1973 жылдың 10 қаңтарында Оңтүстік Америка тарихындағы ең күшті торнадо тіркелді: Санта-Фе қаласынан (Аргентина) 105 км солтүстікке орналасқан Сан-Хусто торнадосы F5 дәрежесіне ие болды, бұл оңтүстік жарты шарда тіркелген ең күшті торнадо, желдің жылдамдығы 400 км/сағаттан асты. 1993 жылдың 13 сәуірінде Буэнос-Айрес провинциясында 24 сағаттан кем уақыт ішінде Оңтүстік Америка тарихындағы ең ірі торнадо оқиғасы тіркелді. 300-ден астам торнадо тіркелді, олардың күші F1 мен F3 аралығында болды. Ең көп зардап шеккен қалалар – Хендерсон (EF3), Урдампильета (EF3) және Мар-дель-Плата (EF2). 2000 жылдың желтоқсан айында Буэнос-Айрес аймағында және Буэнос-Айрес провинциясында тіркелген он екі торнадо тіркелді, олар ауыр зардаптарға әкелді. Олардың бірі Герника қаласына соқты, ал екі аптадан кейін, 2001 жылдың қаңтарында F3 торнадосы тағы да Герниканы қиратты, нәтижесінде 2 адам қаза тапты. 2003 жылдың 26 желтоқсанында Кордобада F3 торнадосы болды, желдің жылдамдығы 300 км/сағаттан асты. Ол Кордоба астанасына, қала орталығынан 6 км қашықтықта, CPC Route 20 аймағында, әсіресе Сан-Роке және Вилла Фабрик аудандарында соқты, 5 адамның өмірін қиды және жүздеген адамдар жарақат алды. 2004 жылы Сан-Паулу штатына соққан торнадо штаттағы ең жойқын дауылдардың бірі болды, ол бірнеше өнеркәсіптік ғимараттарды және 400 үйді қиратты, бір адам қаза тауып, 11 адам жарақат алды. Торнадо EF3 дәрежесінде бағаланды, бірақ көптеген адамдар оның EF4 дәрежесінде болғанын айтады. 2009 жылдың қарашасында F1 және F2 дәрежесіндегі төрт торнадо Аргентинаның Мисьонес провинциясының астанасы Посадас қаласына жетіп, қалаға ауыр зардаптар келтірді. Үш торнадо әуежай аймағына соқты, Белен ауданында зардаптар тудырды. 2012 жылдың 4 сәуірінде Гран-Буэнос-Айреске F1 және F2 дәрежесіндегі Буэнос-Айрес даулы соқты, нәтижесінде әртүрлі аймақтарда 30-ға жуық адам қаза тапты. 2014 жылдың 21 ақпанында Берасатегиде (Буэнос-Айрес провинциясы) F1 дәрежесіндегі торнадо материалдық зардаптар келтірді, соның ішінде екі адам отырған көлік бірнеше метр биікке көтеріліп, асфальт үстінде аударылып кетті, жүргізуші мен жолаушысы жеңіл жарақат алды. Торнадо салдарынан қаза болғандар жоқ. Сейсенбі күні болған қатты ауа райының ерекшеліктері Аргентинада мұндай ауқымда сирек кездеседі. Ла Пампа, Сан-Луис, Буэнос-Айрес және Кордоба қалаларының көптеген аудандарында диаметрі 6 см-ге дейін жететін ірі градус жауды. 2013 жылдың 8 желтоқсанында орталық және жағалау аймақтарында қатты дауыл болды. Ең көп зардап шеккен провинция Кордова болды, сондай-ақ Санта-Фе және Сан-Луисте де "боу эхо" типті дауылдар мен суперклеткалар пайда болды.
Еуропа
Еуропаның да торнадолар мен қауіпті ауа райы үшін өзіндік ошақтары бар. Әсіресе жаз айларында зиянды супержасушалар жиі пайда болады және Франция, Германия және Солтүстік Италияның кейбір аймақтарында он жыл сайын бірнеше күшті торнадолар тіркеледі. 2008 жылдың 3 тамызында Францияның солтүстігінде супержасуша қалыптасты. Ол Лилль қаласынан шығысқа қарай 90 шақырым жердегі Валь-де-Самбр аймағында F4 торнадосын тудырды, ол Маубеж және Омон сияқты жақын қалаларға әсер етті. Осы супержасуша кейін Нидерланды мен Германияда да басқа торнадоларды өндірді. 2009 жылы 25 мамыр күні Бельгияда супержасуша пайда болды. Бельгиялық метеоролог Франк Дебузере оны «соңғы жылдардағы ең ауыр дауылдардың бірі» деп сипаттады және Бельгияда, негізінен Шығыс Фландрия (Гент маңы), Фламанд Брабанты (Брюссель маңы) және Антверпен провинцияларында көптеген зардаптар келтірді. Дауыл жергілікті уақыт бойынша сағат 1-ден 4-ке дейін болды. Екі сағат ішінде 30 000 шайқау жарығы тіркелді, оның ішінде 10 000-нан астам бұлттан жерге соққандар болды. Кейбір жерлерде диаметрі белгілі бір мөлшердегі (мәлімет жоқ) мұз кешектері байқалды, Гент маңындағы Мельде желдің күші (мәлімет жоқ) шақырым/сағатқа дейін жетті. Ағаштар жұлынып, бірнеше тас жолдарға құлап түсті. Антверпеннің шығысындағы Лилло қаласында жүк вагондарынан тұратын пойыз рельстен шығып кетті. 2010 жылдың 24 мамырында Германияның шығысындағы үш штатты аралап өткен күшті супержасуша апатты із қалдырды. Ол бірнеше күшті құлауларды, зиянды мұз кешектерін және кем дегенде төрт торнадоны өндірді, ең бастысы – Гроссенхайн қаласын шағып, бір адамның қаза болуына себеп болған F3 клинді торнадосы. 2011 жылдың 18 тамызында Киевит, Хасселт (Бельгия) қаласындағы Pukkelpop рок фестиваліне шамамен сағат 18:15-те мезоциклонмен бірге супержасушаның әсер еткен болуы мүмкін. Торнадоға ұқсас желдер тіркелді, диаметрі үлкен ағаштар құлады және шатырлар құлап түсті. Күшті мұз кампусты шарлады. Бес адам қаза тауып, 140-тан астам адам жарақат алды. Бір аптадан кейін тағы бір адам қайтыс болды. Іс-шара тоқтатылды. Адамдарды үйлеріне жеткізу үшін автобустар мен пойыздер жұмылдырылды. 2012 жылдың 28 маусымында Англияда үш супержасуша пайда болды. Олардың екеуі Мидлендтерде пайда болды, гольф доптарынан үлкен және диаметрі 10 см-ге дейін жететін мұз кешектерін өндірді. Лестерширдегі Барбадж қаласында ең қатты мұз жауды. Тағы бір супержасуша Линкольнширдегі Слифорд қаласына жақын жерде торнадо тудырды. Үшінші супержасуша Англияның Солтүстік-Шығыс аймағына әсер етті. Дауыл Тайнсайд аймағына ескертусіз, кешкі сағаттарда соқты, кең ауқымда зардаптар келтірді және жол қозғалысына хаос тудырды, адамдар көліктерін тастап, қоғамдық көліктің болмауына байланысты тұтқында қалды. Су бастырған сауда орталықтары эвакуацияланды, Ньюкасл станциясы, сондай-ақ Тайн және Уэр метросы жабылды, ал негізгі жолдар су астында қалды, бұл үлкен кептелістерге әкелді. Кейбір аудандарда 999 желілік телефон қызметі тоқтатылды, ал зардаптардың көлемі су тартылғаннан кейін ғана көрінді. Дарем және Нортумберленд округтерінің көп бөліктері де зардап шекті, Солтүстік-Шығыстағы мыңдаған үйлер найзағайдың соққысынан электр қуатысыз қалды. Найзағайдың Тайн көпіріне (Ньюкасл) соққандығы байқалды. 2013 жылдың 28 шілдесінде ерекше ұзақ өмір сүрген супержасуша Чехияда ыдырап кетуден бұрын Баден-Вюртемберг және Баварияның оңтүстік бөлігінде 400 шақырымға жуық жолды басып өтті. Бұл дауыл шамамен 7 сағатқа созылды және диаметрі 8 см-ге дейін жететін үлкен мұз кешектерін өндірді. Реутлинген қаласы ең көп зардап шекті, үйлер мен көліктер қатты зақымдалды, ондаған адам жарақат алды. Шамамен 3,6 миллиард евроға жуық зиян келтірген бұл Германияда тіркелген ең қымбат дауылдық оқиға болды. 2014 жылдың маусым айында Батыс Еуропада күшті супержасушалар пайда болды, бұл әсіресе Францияда көптеген зиянды мұз кешектерін тудырды. Париж аймағында кейбір мұз кешектерінің диаметрі 8 см-ге дейін жетті, бірақ ең үлкені 12 см диаметрлі Лоир департаментінде табылды. 2019 жылдың 25 шілдесінде супержасуша дауыл Солтүстік Англия мен Нортумберлендтің кейбір бөліктеріне әсер етті. Көптеген адамдар қатты мұз жауғанын, жиі найзағай шағылғанын және айналуды байқады. 2020 жылдың 24 қыркүйегінде осындай оқиға Батыс Йоркширдің кейбір аймақтарына әсер етті. 2021 жылдың 19 маусымында таңертең Францияның Атлантика жағалауында MCS пайда болды. Солтүстікке қарай жылжу барысында жүйе супержасушалық сипаттарға ие болды және Турдан батысқа қарай 60 шақырым қашықтықта F2 торнадосын тудырды. Ол кешке Париж және оның айналасына жетті, қатты жаңбырдың салдарынан аймақта су тасқынына себеп болды. Жүйе Бельгия шекарасына қарай жолын жалғастырды, ең жоғары қарқынға жетті: сол кездегі перифериялық супержасушалардың бірі Реймс қаласына кірер алдында HP статусына көтерілді. Басты мезоциклон кенеттен кеңейіп, Торнадо алқабының әдеттегі құрылысы – үлкен жартас бұлтқа айналды. Ол күшті жел соғып, жаңбыр мен мұз жаудырып, жақын аудандарға көптеген зардаптар келтірді. Осыдан бес күн өткен соң, 2021 жылдың 24 маусымында супержасуша Оңтүстік Моравияда (Чехия) F4 торнадосын тудырды. Бұл торнадо 6 адамның қаза болуына және 200-дан астам адамның жарақаттануына себеп болды. Шамамен 700 миллион долларлық зиянмен ол АҚШ-тан тыс жерде болған ең қымбат торнадолардың бірі болды. Еуропада кішкентай супержасушалар, немесе төмен қақпақты супержасушалар, жиі кездеседі, әсіресе салқын полюстік ауа массаларында жаңбыр мен дауыл пайда болғанда, жоғарыда күшті реактивті ағыс болғанда, әсіресе реактивті ағыстың сол жақ шығу аймағында.
Солтүстік Америка
Торнадо аллеясы – АҚШ-тың орталық аймағы, онда ауа райының күрт өзгеруі, әсіресе торнадолар жиі кездеседі. Супержаппай дауылдар бұл аймаққа жылдың кез келген уақытында әсер ете алады, бірақ көктемде ең көп кездеседі. Көктем және жаз айларында торнадо қаупі туралы ескертулер мен ескертулер жиі қажет болады. Ұлы жазықтардан бастап АҚШ-тың Шығыс жағалауына дейін, сондай-ақ солтүстікке қарай Канада далаларына, Ұлы көлдер аймағына және Сент-Лоуренс өзеніне дейінгі көптеген жерлерде жыл сайын бір немесе бірнеше супержаппай дауылдар болады. 1936 жылы Гейнсвилл, Джорджияда АҚШ тарихындағы ең қасіретті торнадоның бірі болды, нәтижесінде Гейнсвилл қирады және 203 адам қаза тапты. 1980 жылғы 3 маусымдағы Гранд-Айленд торнадосы Гранд-Айленд қаласына, Небраска штатына әсер етті. Сол түні қаланың ішінде немесе жанында жеті торнадо пайда болды, олар 5 адамның өмірін қиды және 200 адам жарақат алды. 2007 жылғы 22 маусымдағы Эли, Манитоба торнадосы Манитобаның Эли қаласын F5 деңгейінде соқтығысқа ұшыратты. Бірнеше үйлер қиратылса да, ешкім зардап шекпеді немесе қаза болған жоқ. 1999 жылғы 3 мамырда Оклахома-Сити аймағындағы үлкен торнадо салдарынан жер бетіндегі ең жоғары жел жылдамдығы тіркелді. Бұл апат Оклахома штатында ғана 66 торнадо тудырды. Осы күні Оклахома, Канзас және Техас штаттарында 141-ден астам торнадо пайда болды. Бұл апаттың салдарынан 50 адам қаза тауып, 895 адам жарақат алды. 2013 жылдың мамыр айындағы торнадолар сериясы Оклахома-Сити қаласына жалпы алғанда ауыр зақым келтірді. Бірінші торнадолар сериясы 18-21 мамыр аралығында болды. Дауылдардың бірінен EF5 деңгейіне жеткен торнадо пайда болды, ол Оклахома-Сити аймағының бір бөлігінен өтіп, ауыр зақым келтірді. Бұл торнадо алғаш рет Ньюкасл қаласынан байқалды. Ол 39 минут бойы жерге тиіп, халық тығыз қоныстанған Моур ауданынан өтті. Бұл торнадоның салдарынан 23 адам қаза тауып, 377 адам жарақат алды. Дауыл кезінде тағы 61 торнадо тіркелді. Сол айдың соңында, 2013 жылғы 31 мамыр күні кешке Эль-Рено, Оклахома штатын соққан, рекордтық ең кең торнадо салдарынан тағы сегіз адамның қаза болғаны расталды, бұл торнадолар мен түтік тәрізді бұлттар сериясының бірі болды.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африка әр жылы бірнеше суперселл дауылдарына куә болады, соның ішінде оқшауланған торнадолар да кездеседі. Көп жағдайда бұл торнадолар ашық егістік жерлерде пайда болады және мүлікке сирек зақым келтіреді, сондықтан Оңтүстік Африкада туындайтын көптеген торнадолар туралы хабарланбайды. Суперселлдердің көп бөлігі елдің орталық, солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктерінде қалыптасады. Эркін мемлекет, Гаутенг және Квазулу-Натал провинцияларында осы дауылдар жиірек кездеседі, бірақ суперселлдердің белсенділігі осы провинциялармен ғана шектелмейді. Кейде шегелі бұрқасынның мөлшері гольф добынан да үлкен болады, ал торнадолар сирек болғанымен, олар да болады. 2009 жылдың 6 мамырында Оңтүстік Африканың жергілікті радарларында анық ілмек эхосы байқалды, бұл спутниктік суреттермен бірге күшті суперселл дауылдың бар екенін көрсетті. Аймақтан қатты жаңбыр, жел және ірі шегелі бұрқасын жауғаны туралы хабарлар келіп түсті. 2011 жылдың 2 қазанында Оңтүстік Африканың екі бөлігін екі құлпытас торнадо бір-бірінен бірнеше сағат айырмашылықпен қиратты. Біріншісі, EF2 санатындағы торнадо, Фри-Стейт штатындағы Фиксбургтың жанындағы Мекхеленг бейресми елді мекенінде болды, ол лашықтар мен үйлерді қиратты, ағаштарды құлатты және бір кішкентай баланы қаза тапты. Екіншісі, Гаутенг провинциясындағы Найджелдің Дудуза бейресми елді мекенінде болған, EF2 санатындағы торнадо, Фиксбургке соққан торнадодан бірнеше сағат кейін пайда болды. Бұл торнадо бейресми елді мекеннің бір бөлігін толығымен қиратты, екі баланы өлтірді және лашықтар мен RDP үйлерін жойды.