Кіріспе

Аудио қуаты – аудио күшейткіштен динамикке берілетін, ватттармен өлшенетін электр қуаты. Динамикке жеткізілетін электр қуаты, оның тиімділігімен бірге, генерирленетін дыбыс қуатын анықтайды (ал қалған электр қуаты жылуға айналады). Күшейткіштердің шығара алатын электр энергиясы шектеулі, ал динамиктердің дыбыс сигналын бұрмаламай немесе зақымдамай электр энергиясын дыбыс энергиясына айналдыру мүмкіндігі де шектеулі. Осы шектеулер немесе қуат рейтингтері тұтынушыларға үйлесімді өнімдерді табу және бәсекелестерді салыстыру үшін маңызды.

Қуатты басқару

Аудиоэлектроникада қуатты шығаруды (мысалы, күшейткіштер үшін) және қуатты қабылдау мүмкіндігін (мысалы, динамиктер үшін) өлшеудің бірнеше әдістері бар.

Мысал

Сыналатын күшейткіш 6 В шыңдық амплитудасы бар синусоидты сигналды (12 В батареямен қуаттандырылатын) шығара алады. Егер ол 8 Омдық динамикке қосылса, мыналар болады:

Көптеген автомобиль жүйелерінде күшейткіштер көпірлі қосылымдағы жүктеме конфигурациясында қолданылады, ал динамиктердің кедергісі 4 Ом-нан жоғары болмайды. Күшті автомобиль күшейткіштері жоғарырақ жабдықталған кернеуді жасау үшін DC-DC түрлендіргішін пайдаланады.

Тұрақты қуат пен "RMS қуат"

Тұрақты орташа синустық толқын қуат көрсеткіштері аудио күшейткіштердің және кейде дыбыс шығару қабылдағыштарының техникалық сипаттамаларының маңызды бөлігі болып табылады. Жоғарыда сипатталғандай, орташа қуат термині уақыт бойынша мигеттік қуат толқынының орташа мәнін білдіреді. Бұл әдетте синустық толқын кернеуінің орташа квадрат түбірінен (RMS) есептелетін болғандықтан, оны жиі "RMS қуаты" немесе "Ватт RMS" деп атайды, бірақ бұл дұрыс емес: бұл қуат толқынының RMS мәні емес (бұл үлкен, бірақ мағынасыз сан). "Ватт RMS" деген қате термин ANSI стандартында қолданылады. Бұл номиналды мән деп те аталады, оны қолдану үшін тауар белгісін пайдалану талап етіледі. Тұрақты (уақытша емес) құрылғының осы қуат деңгейінде ұзақ уақыт бойы жұмыс істей алатынын білдіреді; температура зақымдануға жетпей, жылуды өндірілген мөлшерінде шығаруға болады. 1974 жылдың 3 мамырында Федералды сауда комиссиясы (FTC) көптеген Hi-Fi күшейткіш өндірушілерінің қуат туралы шындыққа сай келмейтін мәлімдемелерімен күресу үшін Күшейткіш ережесін енгізді. Бұл ереже АҚШ-та сатылатын күшейткіштердің жарнамалық және техникалық сипаттамалары үшін синусоидтық толқын сигналдарымен жүргізілетін тұрақты қуат өлшемдерін белгілейді. (Толық мәліметтер үшін мақала соңындағы Стандарттар бөліміне қараңыз). Бұл ереже 1998 жылы жеке компьютерлермен қолданылатын (мысалдарын төменде қараңыз) өздігінен қуатталатын динамиктерді қамту үшін өзгертілді. Әдетте, күшейткіштің қуат сипаттамалары оның RMS шығыс кернеуін, үздіксіз синусоидтық толқын сигналымен, клиппингтің басталуында (әдетте, 1% дейін) жалпы гармоникалық бұрмалаудың (THD) белгіленген пайызы ретінде өлшеу арқылы есептеледі. Әдеттегі жүктемелер арнаға 8 және 4 Ом; кәсіби аудиода қолданылатын көптеген күшейткіштер 2 Ом-да да сипатталады. Бұрмалауды арттыруға рұқсат етілсе, айтарлықтай көп қуат беруге болады; кейбір өндірушілер жоғары бұрмалауда, мысалы 10% -да максималды қуатты көрсетеді, бұл олардың жабдығын қабылдау деңгейіндегі бұрмалау деңгейінде өлшенгеннен гөрі қуаттырақ етеді. Тұрақты қуат өлшемдері аудио жабдықтарда кездесетін әртүрлі сигналдарды нақты сипаттамайды (олар жоғары қырлы коэффициенті бар аспаптық жазбалардан 0 дБ қырлы коэффициенті бар тіктөртбұрышты толқындарға дейін өзгеруі мүмкін), бірақ күшейткіштің максималды шығыс мүмкіндіктерін сипаттаудың орынды тәсілі ретінде кеңінен қарастырылады. Аудио жабдықтары үшін бұл әдетте адам естуінің номиналды жиілік диапазоны, 20 Гц-тан 20 кГц-ға дейін. Дыбыс шығару қабылдағыштарында, дауыс орауыштар мен магниттік құрылымдардың жылу сыйымдылығы тұрақты қуатты басқарудың номиналды деңгейін анықтайды. Алайда, дыбыс шығару қабылдағыштарының пайдалы жиілік диапазонының төменгі шегінде, механикалық қозғалыс шектеріне байланысты оның қуатты басқаруы төмендеуі мүмкін. Мысалы, 100 ваттқа номиналды қуаты бар сабвуфер 80 герцте 100 ватт қуатты қабылдай алады, бірақ 25 герцте ол мұндай жиіліктер күшейткіштен 100 ватт алғанда, кейбір драйверлерді, кейбір корпустарда, механикалық шектерінен тысқары шығарып, қуатты қабылдай алмайды.

Ең жоғары қуат

Пик қуаты – жылдамдық толқынның ең жоғары мәнін көрсетеді, синустық толқын үшін ол әрқашан орташа қуаттың екі есеге тең болады. Басқа толқын формалары үшін пик қуаты мен орташа қуат арақатынасы – пикке шаққандағы орташа қуат коэффициенті (PAPR) деп аталады. Күшейткіштің пик қуаты оның электрондық компоненттерінің зақымданусыз бір сәтте қабылдай алатын кернеу шегі мен токтың максималды мөлшерімен анықталады. Бұл жабдықтың жылдам өзгеріп отыратын қуат деңгейлерін басқару қабілетін көрсетеді, себебі көптеген аудио сигналдары жоғары динамикалық сипатқа ие. Ол әрқашан орташа қуат көрсеткішінен жоғары мән береді, сондықтан оны контекстсіз жарнамада қолдануға болады, бұл күшейткіштің бәсекелестерден екі есе қуатты екенін көрсетуге мүмкіндік береді.

Жүйенің жалпы қуаты

Жалпы жүйе қуаты – аудиоэлектроникада аудиожүйенің қуатын бағалау үшін жиі қолданылатын термин. Жалпы жүйе қуаты динамиктердің қуатты қабылдауы немесе күшейткіштің қуатты шығаруы емес, құрылғының жалпы қуат тұтынуын көрсетеді. Бұл шамалы түрде адастыратын маркетингтік тәсіл ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі құрылғының жалпы қуат тұтынуы, әрине, оның басқа қуат көрсеткіштерінен жоғары болады, мүмкін күшейткіштің жоғары қуатынан басқа, ол өзіндік алғанда шамадан тыс үлкейтілген мән. Сөредегі стереожүйелер мен айналдырғыш дыбыс қабылдағыштары көбінесе жалпы жүйе қуаты бойынша бағаланады. Жалпы жүйе қуатын пайдаланып қуатты дәлірек бағалаудың бір жолы – күшейткіш класын қарастыру, бұл кластың тиімділігін ескере отырып, қуат шығысын болжауға мүмкіндік береді. Мысалы, AB класындағы күшейткіштердің тиімділігі 25%-дан 75%-ға дейін өзгеруі мүмкін, ал D класындағы күшейткіштердің тиімділігі 80%-дан 95%-ға дейін әлдеқайда жоғары. D класындағы өте тиімді күшейткіш, ROHM BD5421efs, 90% тиімділікпен жұмыс істейді. Кейбір жағдайларда аудиоқұрылғы барлық динамиктерінің жалпы жүйе қуаты бойынша, олардың ең жоғары қуаттарын қосып есептеу арқылы өлшенуі мүмкін. Көптеген үй кинотеатры жүйелері осылай бағаланады. Көбінесе төменгі деңгейдегі үй кинотеатрларының қуат көрсеткіштері жоғары деңгейдегі гармониялық бұрмалау кезінде алынады; 10%-ға дейін, бұл байқалуы мүмкін.

PMPO

PMPO, яғни Peak Music Power Output немесе Peak momentary performance output дегені, өте күмәнді көрсеткіш, ол тұтынушыларға қарағанда жарнама жазушыларға көбірек қызығушылық тудырады. PMPO термині ешқандай стандартта анықталмаған, бірақ көбінесе ол жүйедегі әрбір күшейткіштің жоғары қуатының қосындысы деп есептеледі. Әртүрлі өндірушілер әртүрлі анықтамаларды қолданады, сондықтан PMPO-ның үздіксіз қуатқа қатынасы кең ауқымды болады; оларды бір-біріне айналдыру мүмкін емес. Көптеген күшейткіштер PMPO деңгейін мүлдем болмаса, тек өте қысқа уақытқа ғана сақтай алады; динамиктер олардың көрсетілген PMPO деңгейіне қатты зақымданусыз тек сәттік жоғарылау кезінде ғана төтеп беруге есептелген.

Нақты әлемдегі күш пен шу

Сезілетін "дыбыс күші" акустикалық шығыс қуатына шамамен логарифмдік түрде байланысты. Акустикалық қуаттың өзгеруіне байланысты сезілетін дыбыс күшінің өзгеруі эталондық қуат деңгейіне тәуелді. Эталондық қуаттан тәуелсіз логарифмдік децибел (dB) шкаласында сезілетін дыбысты білдіру пайдалы және техникалық тұрғыдан дұрыс, онда 10 дБ өзгерістер мен сезілетін дыбыстың екі еселенуі арасында шамамен тура байланыс бар. Қуат пен сезілетін дыбыс күші арасындағы логарифмдік қатынас аудио жүйе дизайнында маңызды фактор болып табылады. Күшейткіш қуаты және динамик сезімталдығы ең жоғары жеткізілетін дыбыс күшіне әсер етеді. Сезімталдық әдетте "бос кеңістікте" (толық диапазонды динамиктер үшін) эхосыз камерада немесе "жартылай кеңістікте" (субвуфер үшін) жердегі көз және қабылдағышпен өлшенеді. Сезілетін дыбыстың екі еселенуі/жартылай кемуі динамик сезімталдығының шамамен 10 дБ-ға артуына/азаюына сәйкес келеді, сонымен қатар акустикалық қуаттың шамамен 10 есе көбеюіне/бөлінуіне де сәйкес келеді. Тіпті сезімталдықтың 3 дБ-ға артуы/азаюы да акустикалық қуаттың екі есеге немесе жартысына дейін өзгеруіне сәйкес келеді. "Жартылай кеңістікте" өлшеу кезінде жердің шекарасы дыбыс сәулеленетін қолжетімді кеңістікті екі есеге азайтады және қабылдағыштағы акустикалық қуатты екі есеге көбейтеді, бұл өлшенген сезімталдықты 3 дБ-ға арттырады, сондықтан сынақ жағдайларын білу маңызды. Өлшенген сезімталдықтың ±3 дБ-ға өзгеруі белгілі бір сезілетін дыбысты шығару үшін қажетті электр қуатының екі еселенуіне/жартылай кемуіне сәйкес келеді, сондықтан сезімталдықтың тіпті "ұсақ" айырмашылықтары да күшейткіш қуатының қажеттілігінде үлкен өзгерістерге әкелуі мүмкін. Бұл маңызды, өйткені күшейткіш қуатының артуымен қуат күшейткіштерінің қолданылуы қиындап, тәжірибеде қолданылмайды. Көптеген жоғары сапалы тұрмыстық динамиктердің сезімталдығы ~84 дБ мен ~94 дБ аралығында, ал кәсіби динамиктерде сезімталдығы ~90 дБ мен ~100 дБ аралығында болуы мүмкін. 84 дБ көз 400 Вт күшейткішті, ал 90 дБ көз 100 Вт күшейткішті, ал 100 дБ көз 10 Вт күшейткішті бірдей акустикалық қуатты (сезілетін дыбыс күші) шығару үшін қажет етеді. Жүйенің "қуатын" өлшеу үшін жақсы өлшем - күшейткіш пен динамиктердің біріктірілген ең жоғары дыбыс деңгейі, dB SPL, дыбыс жиілік спектріндегі тыңдау орнында. Адам құлағы төмен жиіліктерге аз сезімтал, сондықтан жақсы жобаланған жүйе кесу алдында 100 Гц-тен төмен салыстырмалы түрде жоғары дыбыс деңгейін шығара алады. Сезілетін дыбыс сияқты, динамик сезімталдығы да жиілікке және қуатқа байланысты өзгереді. Сезімталдық қуаттылық сығу және гармоникалық бұрмалау сияқты сызықтық емес әсерлерді азайту үшін 1 Вт-та өлшенеді және пайдаланылатын жолақтың орташасы бойынша есептеледі. Жолақтың ені әдетте өлшенген "+/- 3 дБ" кесу жиіліктері арасында анықталады, онда салыстырмалы дыбыс күші ең жоғары деңгейден кем дегенде 6 дБ-ға төмендейді. Кейбір динамик өндірушілері оны "+3 дБ/6 дБ" деп атайды, бұл динамиктердің бөлмедегі нақты жағдайдағы жиілік шегінде, еден/қабырға/төбе шекаралары сезілетін дыбысты арттыра алатынын ескереді. Динамик сезімталдығы тұрақты күшейткіш шығыс кернеуінің болжамдары бойынша өлшенеді және бағаланады, өйткені дыбыс күшейткіштері кернеу көздері сияқты әрекет етеді. Сезімталдық әр түрлі жасалған динамиктердің арасында динамик кедергісінің айырмашылығына байланысты шатастыратын метрика болуы мүмкін. Жоғары кедергісі бар динамик төмен өлшенген сезімталдыққа ие болуы мүмкін және сондықтан олардың тиімділігі шын мәнінде ұқсас болғанымен, төмен кедергісі бар динамикке қарағанда тиімділігі төмен болып көрінуі мүмкін. Динамик тиімділігі - бұл динамик электр қуатын акустикалық қуатқа айналдыратын нақты пайызды өлшейтін метрика және кейде динамиктен берілген акустикалық қуатты алу жолдарын зерттегенде қолдануға қолайлы метрика болып табылады. Бір-біріне жақын және өзара байланысты динамик драйверін қосу (бір толқын ұзындығынан аз) және екі драйвердің арасында электр қуатын тең бөліп, олардың жиынтық тиімділігін ең көп дегенде 3 дБ-ға дейін арттырады, бұл диафрагма ауданы екі есеге дейін бір драйвердің көлемін ұлғайтуға ұқсас. Бірнеше драйверлер тиімділікті арттыру үшін үлкен драйверлерге қарағанда тиімдірек болуы мүмкін, өйткені жиілік реакциясы, әдетте, драйвердің көлеміне пропорционалды. Жүйе дизайнерлері осы тиімділікті арттыруды үнділер шкафында өзара байланысты драйверлерді пайдалану арқылы, сондай-ақ ортада өзара байланысты динамик шкафтарын пайдалану арқылы пайдаланады. Драйверлер тізіміндегі жалпы драйвер ауданының әр екі еселенуі тиімділікті шамамен 3 дБ-ға арттырады, егер тізімдегі екі драйвер арасындағы жалпы қашықтық ~1/4 толқын ұзындығынан аспаса. Драйверлердің саны екі еселенгенде қуатты ұстау қабілеті де екі еселенеді, өзара байланысты драйверлердің жалпы акустикалық шығысындағы ең жоғары жеткізілетін 6 дБ-ға дейін артуға мүмкіндік береді, егер жалпы күшейткіш қуаты да екі еселенсе. Жоғары жиілікте көптеген драйверлермен өзара байланыс тиімділігін арттыру қиынға түседі, өйткені бір драйвердің жалпы көлемі, оның диафрагмасы, себеті, толқын жетекшісі немесе рупоры бір толқын ұзындығынан асып кетеді. Толқын ұзындығынан әлдеқайда кішкентай көздер бос кеңістіктегі барлық бағытта сәулеленетін нүктелік көздер сияқты әрекет етеді, ал толқын ұзындығынан үлкен көздер өздерінің "жер жазықтығы" ретінде әрекет етеді және дыбысты алға бағыттайды. Бұл бағытталу үлкен орталарда жоғары жиілікті таралуды қиындатады, сондықтан дизайнер тыңдау аймағын әртүрлі бағыттарға немесе әртүрлі орындарға бағытталған бірнеше көздермен жабуы керек. Сонымен қатар, динамиктердің еден/қабырға/төбе сияқты бір немесе бірнеше шекараларға 1/4 толқын ұзындығынан аз қашықтықта орналасуы бос кеңістікті жартылай кеңістікке, төрттен бір бөлік кеңістікке немесе сегізден бір бөлік кеңістікке ауыстыру арқылы тиімді сезімталдықты арттыра алады. Шекараларға дейінгі қашықтық > 1/4 толқын ұзындығын құраса, кешіктірілген шағылыстар сезілетін дыбысты арттыра алады, бірақ сонымен қатар тарақ сүзгісі және резонанс сияқты орталық әсерлерді тудыра алады, бұл ортаның немесе кішкентай ортаның жиілік жауабын теңсіз етеді немесе дыбыстың таралуын және қаталдығын тудырады. Дыбыс сіңіретін құрылымдар, дыбыс тарату құрылымдары және цифрлық сигналды өңдеу белгіленген тыңдау аймағындағы шекаралық әсерлерді жою үшін қолданылуы мүмкін.

Еуропа

DIN (Deutsches Institut für Normung, German Institute for Standardization) DIN 45xxx стандартында дыбыс қуатын өлшеуге арналған бірнеше стандарттарды сипаттайды. DIN стандарттары (DIN нормалары) Еуропа бойынша кеңінен қолданылады.

Халықаралық

IEC 60268-2 қуат күшейткіштерінің сипаттамаларын, соның ішінде шығыс қуатын анықтайды.