1191 жылғы Арсуф шайқасы

Кіріспе

1191 жылғы Үшінші крест жорығының шайқасы

Арсуф шайқасы 1191 жылдың 7 қыркүйегінде Үшінші крест жорығының аясында болды. Бұл шайқаста Ричард I басқарған көпұлтты крестшілер әскері Саладин басқарған Айюбид сұлтандығының әлдеқайда үлкен әскерін жеңді. Крестшілер Акрыны басып алғаннан кейін, Саладин Ричардтың әскері Акрыдан Жаффаға қарай жағалау бойымен жылжып бара жатқанда, Арсуф қаласының (латынша Арсур) сыртында оларды тоқтатуға тырысты. Крестшілер әскерінің біртіндігін бұзу мақсатымен Айюбид күштері бірнеше шабуылдар жасады, бірақ олар крестшілердің қатарын бұзуға қол жеткізе алмады. Крестшілер Арсуфтің солтүстігіндегі жазықты кесіп өткенде, Саладин барлық әскерін жекпе-жекке шайқасқа жіберді. Крестшілер әскері жүріп бара жатқанда қорғаныс құрамын сақтап, Ричард қарсы шабуылға мүмкіндік күтті. Бірақ, госпитальдық рыцарьдар Айюбидтерге шабуыл жасағаннан кейін, Ричард барлық күштерін шабуылды қолдауға жіберуге мәжбүр болды. Крестшілердің шабуылы Айюбид әскерін жеңді; Ричард өз атты әскерін асыққан қуып жете беруден тоқтатты және оларды қайта топтостырып, жеңіске жетті. Шайқастан кейін крестшілер Палестинаның орталық жағалауын, соның ішінде Яффа қаласын бақылауға алды.

Алдын ала: Акродан оңтүстікке қарай

1191 жылы Акрыны басып алғаннан кейін Ричард Иерусалимге шабуыл жасамас бұрын Яффа портын басып алу қажеттігін түсінді. Ричард тамыз айында Акрыдан Яффаға қарай жағалау бойымен жорыққа шықты. Саладин, Иерусалимді қайта басып алуды болдырмауды мақсат тұтып, крестшілердің ілгерілеуін тоқтату үшін әскерін жинақтады. Ричард жорықты егжей-тегжейлі жоспарлады. Акры түскен кезде Мысыр флотының көп бөлігі қолға түсті, сондықтан ол оңтүстікке қарай жағалаумен, теңіз оң жағын қорғап жүріп отырды. 1190 жылғы жазда Саладин Яффаның крестшілер үшін маңызды болу мүмкіндігіне байланысты оның бекіністерін қиратты. Хатиндегі жеңілістен алынған сабақтарды еске түсіріп, Ричард әскеріне ең қажетті нәрсе – су екенін және ыстықтан шаршау – ең үлкен қауіп екенін білді. Уақыт тар болғанына қарамастан, ол салыстырмалы түрде баяу жылдамдықпен ілгеріледі. Әскерін күн ыстығы күшейгенге дейін таңертең ғана жорыққа шығарып, су көздерінің жанында жиі демалыс берді. Флот жағалаумен бірге жүзіп, жарақат алғандарға көмек көрсетіп, азық-түлікпен қамтамасыз етті. Жау шабуылдарының қаупін және шабуылға ұшырауы мүмкін екенін ескере отырып, Ричард колоннаны тығыз құралымда ұстады, ядросында жүзден атты сарбаз бар он екі атты полк болды. Жаяу әскер құрлық жақтан жүріп, атты әскердің қапталын жауып, оларды жебелерден қорғады. Жаяу әскердің алдыңғы қатарлары арбалетшілерден құралды. Теңіз жағында жүктің және Саладиннің әскерлерінің үздіксіз қысымынан демалып жатқан жаяу әскер бөлімдері орналасты. Ричард жаяу әскер бөлімдерін ауыстырып, оларды жаңа күшпен қамтамасыз етті. Саладиннің садақшыларының шабуылдарына наразы болғанымен, Ричардтың әскери шеберлігі ең қиын жағдайларда да тәртіп пен ұйымшылдықты сақтауға мүмкіндік берді. Мұсылман тарихшысы және куәгері Баха әл-Дин ибн Шаддад жорықты былай сипаттады: "Мұсылмандар оларды мазалап, шабуылға мәжбүрлеу үшін барлық жақтан жебелер атып, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Олар өте байыпты болды, асықпастан жолымен жүріп, кемелері жағалау бойымен олардың жорығын ұстап жүрді, осылайша тоқтау орнына жетті". Баха әл-Дин крестшілердің арбалеттері мен өз әскерінің садақтары арасындағы күш айырмашылығын да баяндады. Ол француз жаяу әскерінің бірден онға дейін жебелермен тесілген арқасымен, ешқандай зардапсыз жүріп бара жатқанын көрді, ал арбалеттер мұсылмандардың арасында атты да, жаяу әскерді де құлатты.

Following the capture of Acre in 1191, Richard was aware that he needed to capture the port of Jaffa, before making an attempt on Jerusalem. Richard began to march down the coast from Acre towards Jaffa in August. Saladin, whose main objective was to prevent the recapture of Jerusalem, mobilised his army to attempt to stop the Crusaders' advance. Richard organised the advance with attention to detail. A large part of the Egyptian fleet had been captured at the fall of Acre, and with no threat from this quarter he could march south along the coast with the sea always protecting his right flank. Saladin had destroyed (slighted) Jaffa's fortifications in the summer of 1190 due to its potential importance to the Crusaders. Mindful of the lessons of the disaster at Hattin, Richard knew that his army's greatest need was water and that heat exhaustion was its greatest danger. Although pressed for time he proceeded at a relatively slow pace. He marched his army only in the morning before the heat of the day, making frequent rest stops, always beside sources of water. The fleet sailed down the coast in close support, a source of supplies and a refuge for the wounded. Aware of the ever present danger of enemy raiders and the possibility of hit and run attacks, he kept the column in tight formation with a core of twelve mounted regiments, each with a hundred knights. The infantry marched on the landward flank, covering the flanks of the horsemen and affording them some protection from missiles. The outermost ranks of the infantry were composed of crossbowmen. On the seaward side was the baggage and also units of infantry being rested from the continuous harassment inflicted by Saladin's forces. Richard wisely rotated his infantry units to keep them relatively fresh. Though provoked and tormented by the skirmish tactics of Saladin's archers, Richard's generalship ensured that order and discipline were maintained under the most difficult of circumstances. Baha al Din ibn Shaddad, the Muslim chronicler and eyewitness, describes the march:

"The Moslems discharged arrows at them from all sides to annoy them, and force them to charge: but in this they were unsuccessful. These men exercised wonderful self control; they went on their way without any hurry, whilst their ships followed their line of march along the coast, and in this manner they reached their halting place." Baha al Din also described the difference in power between the Crusader crossbow and the bows of his own army. He saw Frankish infantrymen with from one to ten arrows sticking from their armoured backs marching along with no apparent hurt, whilst the crossbows struck down both horse and man amongst the Muslims.

Саладиннің стратегиясы

Крест әскерінің жылдамдығын жаяу әскер мен жүк керуені анықтады; Айюбид әскері, көбінесе атты әскер болғандықтан, жоғары жылдамдық артықшылығына ие болды. Франк әскерін ауылдық жерден қиып, егінді өртеу әрекеттері көбінесе нәтижесіз болды, себебі крестшілер флоты арқылы үздіксіз жабдықталып, олармен бірге оңтүстікке қарай жылжыды. 25 тамызда крестшілердің тыл әскері қиын өткелден өтіп бара жатқанда, олардың жолын толығымен кесіп тастауға шама жақын болды. Бірақ крестшілер жылдам жиылып, мұсылман әскерін қашуға мәжбүр етті. 26-29 тамыз аралығында Ричардтың әскері шабуылдан тынығу алды, себебі олар жағалау бойымен жылжып, Кармел тауының етегін айналып өткен кезде, Саладиннің әскері құрлыққа шабуыл жасады. Саладин крестшілерден ұзақ жолмен келген Кесария маңына бұрын жетті. 30 тамыздан 7 қыркүйекке дейін Саладин әрдайым шабуылға дайын күйде болды және крестшілер қауіпсіздікке келіп, әскерін ашса, шабуыл жасау мүмкіндігін күтті. Қыркүйек айының басында Саладин, Франк әскерін шектеулі күштерімен мазақтау олардың ілгерілеуін тоқтата алмайтынын түсінді. Ол үшін оған бүкіл әскерін маңызды шабуылға жұмылдыру қажет болды. Саладин үшін сәттілікке қарай, крестшілер Палестинаның сирек кездесетін орманды аймақтарының бірі – "Арсуф орманынан" өтуге тиіс болды, ол теңіз жағалауымен қатар созылды. Орман оның әскерінің орналасуын жасырып, кенеттен шабуыл жасауға мүмкіндік беретін еді. Крестшілер орманның жартысын көп қиындықсыз кесіп өтті және 6 қыркүйекте лагерь құрды, оны Нахр-эль-Фалаик өзенінің сағасының ішкі жағындағы батпақ қорғады, олар оны Рошетайлле деп атады. Лагерьдің оңтүстігінде, Арсуф қираған жерлеріне жеткенге дейін крестшілердің шеруі қажет болған жерде, орман орманды төбелер мен теңіз арасындағы тар жазықтық құру үшін ішке қарай шегінді. Саладин осы жерде шешуші шабуыл жасауды жоспарлады. Крестшілер колоннасының бойымен қауіп көрсетіп, ұсақ шайқастар жүргізгенде, Саладин ең күшті шабуылын тылға шоғырлады. Оның жоспары Франктардың алғы және орталық бөлімдеріне ілгерілеуге рұқсат беру болып көрінеді, осылайша олардың арасында, тыл әскерлерімен, ауыр қаруланған бөлімдермен қақтығысқа түсуі мүмкін болатын қауіпті алшақтық тудырады. Мұндай алшақтыққа Саладин резервтерін жіберіп, крестшілерді бөліп-жарып жеңуге тырысқан болар еді.

The Crusader army's pace was dictated by the infantry and baggage train; the Ayyubid army, being largely mounted, had the advantage of superior mobility. Efforts to burn crops and deny the countryside to the Frankish army were largely ineffective as it could be continuously provisioned from the fleet, which moved south parallel with it. On 25 August the Crusader rearguard was crossing a defile when it was almost cut off. However, the Crusaders closed up so speedily that the Muslim soldiery was forced to flee. From 26 to 29 August Richard's army had a respite from attack because while it hugged the coast and had gone round the shoulder of Mount Carmel, Saladin's army had struck across country. Saladin arrived in the vicinity of Caesarea before the Crusaders, who were on a longer road. From 30 August to 7 September Saladin was always within striking distance, and waiting for an opportunity to attack if the Crusaders exposed themselves. By early September, Saladin had realised that harassing the Frankish army with a limited portion of his troops was not going to stop its advance. In order to do this he needed to commit his entire army to a serious attack. Fortuitously for Saladin, the Crusaders had to traverse one of the few forested regions of Palestine, the "Wood of Arsuf", which ran parallel to the sea shore for more than The woodland would mask the disposition of his army and allow a sudden attack to be launched. The Crusaders traversed half of the forest with little incident, and they rested on 6 September with their camp protected by the marsh lying inland of the mouth of the river Nahr el Falaik, called by them Rochetaillée. To the south of the camp, in the the Crusaders needed to march before gaining the ruins of Arsuf, the forest receded inland to create a narrow plain wide between wooded hills and the sea. This is where Saladin intended to make his decisive attack. While threatening and skirmishing along the whole length of the Crusader column, Saladin reserved his most sustained direct assault for its rear. His plan appears to have been to allow the Frankish van and centre to proceed, in the hope that a fatal gap might be created between them and the more heavily engaged rearmost units. Into such a gap Saladin would have thrown his reserves in order to defeat the Crusaders in detail.

Қарсылас әскерлердің шамасын бағалау

"Регис Рикардидің жол картасы" айюбид әскерінің крестшілерден үш есе көп болғанын көрсетеді. Дегенмен, 300 000 және 100 000 көрсетілген сандар шындықтан ауытқып, әдейі көбейтілген. Қазіргі заманғы есептеулер бойынша Саладиннің әскері шамамен 25 000 сарбаздан тұрған, олардың көп бөлігі атты әскер (жебе атушы атты әскер, жеңіл атты әскер және аздаған ауыр атты әскер) болған. Үш патшаның Киелі жерге әкелген әскерінің саны мен Иерусалим Корольдігінің қанша әскер жинауы мүмкін болғанына сүйене отырып, Маклинн Арсуф шайқасындағы крестшілердің жалпы күшін 20 000 деп есептейді: Ричардтың өзінің иеліктерінен әкелген 9 000 сарбазы, Филипп қалдырған 7 000 француз сарбазы, Outremer-ден 2 000 сарбаз және басқа да елдерден (дандықтар, фриздер, генуэздер, пизалықтар, туркопольдер) келген 2 000 сарбаз. Боас бұл есептеуде бұрынғы шайқастардағы жоғалтулар мен дезертирлер ескерілмегенін, бірақ крестшілер армиясының 10 000 және одан да көп адамнан тұруы мүмкін екенін айтады. Кембридждің суреттелген соғыс атласы Ричардтың әскерінде 10 000 жаяу әскер (оның ішінде найзагерлер мен арбалетшілер) және 1 200 ауыр атты әскер болса, Саладиннің әскерінде екі есе көп адам болғандығын және атты әскердің басымдығын көрсетеді.

Ұйымдастыру және іске қосу

7 қыркүйек күні таңертең Рихардтың әскерлері лагерден шыға бастағанда, барлық бағытта жау барлаушылары көріне бастады, бұл Саладиннің бүкіл әскері орманды жерлерде жасырынғанын көрсетті. Ричард патша әскерін орналастыруға ерекше көңіл бөлді. Ең қауіпті бағыттар, әсіресе колоннаның алдыңғы және артқы жақтары, әскери ордендерге берілді. Олар Шығыста соғысқа ең көп тәжірибе жинаған, ең тәртіпті және Әйюби әскерінің түрік атқыштары сияқты күрескен түркополь атты әскерін қамтитын жалғыз құралым болды. Крестшілер әскерінің алғы шебі Роберт де Сабле басқаратын Темплер рыцарларынан тұрды. Олардан кейін Ричардтың өзінің поддандыларынан – Анжулықтар мен Бретондықтардан, содан кейін Пойтулықтардан, олардың ішінде Иерусалимнің титулдық патшасы Гай Лузиньян, және соңында ағылшындар мен нормандықтардан құралған үш бөлім орналасты. Олардың міндеті – керуенде орналасқан үлкен туды алып жүру болды. Келесі жеті корпус француздардан, фламандтардан, Оутремер барондарынан және басқа елдерден келген крестшілерден құралды. Арттық қатарда Гарнье де Наблус басқаратын Госпитальдік рыцарлар орналасты. Он екі корпус бес ірі құралымға бөлінді, бірақ олардың нақты таралуы белгісіз. Бұған қоса, Генрих II Шампандық басқаратын шағын отряд төбелерге барлау үшін жіберілді, ал Ричард патша мен француз контингентінің басшысы Бургундиялық Гю басқаратын таңдалған рыцарлар эскадрильясы Саладиннің қозғалысын бақылау және өз қатарларын тәртіпте ұстау үшін колонна бойымен жоғары-төмен жүруге міндеттелді. Бірінші сарацин шабуылы барлық крестшілер лагерін тастап, Арсуфқа қарай қозғалғаннан кейін ғана басталды. Содан кейін Әйюби әскері орманнан шықты. Әскердің алғы шебі тығыз шабуылдаушылар тобынан – атты және жаяу әскерден, бедуиндерден, судандық садақшылардан және жеңіл түрік атты садақшыларынан тұрды. Олардың артында қарулы ауыр атты әскердің реттелген эскадрильялары орналасты: Саладиннің мамлюктері (оларды гуламдар деп те атайды), күрд әскерлері және Мысыр, Сирия және Месопотамияның әмірлері мен ханзадаларының отряды. Әскер үш бөлікке бөлінді – сол және оң қанаттар мен орталық бөлім. Саладин өз әскерін туларының астында, қанаттас сақшыларымен қоршалған және құмырашылармен бірге басқарды.

At dawn on 7 September, as Richard's forces began moving out of camp enemy scouts were visible in all directions, hinting that Saladin's whole army lay hidden in the woodland. King Richard took especial pains over the disposition of his army. The probable posts of greatest danger, at the front and especially the rear of the column, were given to the military orders. They had the most experience of fighting in the East, were arguably the most disciplined, and were the only formations which included Turcopole cavalry who fought like the Turkish horse archers of the Ayyubid army. The vanguard of the Crusader army consisted of the Knights Templar under Robert de Sablé. They were followed by three units composed of Richard's own subjects, the Angevins and Bretons, then the Poitevins including Guy of Lusignan, titular King of Jerusalem, and lastly the English and Normans who had charge of the great standard mounted on its waggon. The next seven corps were made up of the French, the Flemings, the barons of Outremer and small contingents of crusaders from other lands. Forming the rearguard were the Knights Hospitaller led by Garnier de Nablus. The twelve corps were organised into five larger formations, though their precise distribution is unknown. Additionally, a small troop, under the leadership of Henry II of Champagne, was detached to scout towards the hills, and a squadron of picked knights under King Richard and Hugh of Burgundy, the leader of the French contingent, was detailed to ride up and down the column checking on Saladin's movements and ensuring that their own ranks were kept in order. The first Saracen attack did not come until all the crusaders had left their camp and were moving towards Arsuf. The Ayyubid army then burst out of the woodland. The front of the army was composed of dense swarms of skirmishers, both horse and foot, Bedouin, Sudanese archers and the lighter types of Turkish horse archers. Behind these were the ordered squadrons of armoured heavy cavalry: Saladin's mamluks (also termed ghulams), Kurdish troops, and the contingents of the emirs and princes of Egypt, Syria and Mesopotamia. The army was divided into three parts, left and right wings and centre. Saladin directed his army from beneath his banners, surrounded by his bodyguard and accompanied by his kettle drummers.

Саладиннің шабуылы

Крест әскерінің ынтымағын бұзып, олардың рухын күңкілдету үшін, Айюбидтердің шабуылында домбыра мен гонгтың соққылары, кернейлердің үрлеуі және жауынгерлердің соғыс шақырулары естілді. "Шындығында, біздің халқымыз, өте аз болғандықтан, саррасендердің көптігімен қоршалып, егер тырысса да қашуға мүмкіндік болмады; тіпті олар соншама көп жауға қарсы тұруға жеткілікті қайрат танытпады, керісінше, қасқырдың аузындағы қойлар секілді жабылып қалды, жоғарыда тек аспан және төңіректе жау ғана болды." Айюбидтердің қайта-қайта жасаған шабуылдары бір үлгіде болды: бедуиндер мен нубилер жаяу жүріп, жаудың қатарына жебелер мен сүңгілер лақтырды, сосын атты садақшылардың алға жылжуына, шабуылдауына және кері шегінуіне жол ашты – бұл жақсы оқытылған тәсіл еді. Крестшілердің садақшылары, мүмкіндік болғанда жауап берді, бірақ крестшілердің басты міндеті – үздіксіз қауқарға қарамастан қатарларын сақтап тұру болды. Шабуылшылардың табанды шабуылдары күтілген нәтижені бермеген соң, шабуылдың күші крестшілер колоннасының арт жағына ауыстырылды, ең қатты қысым Госпитальерлерге түсті. Онда Айюбид армиясының оң жақ қанаты Госпитальерлер атты әскерінің отрядына және оларды қорғаған жаяу әскерге күшті шабуыл жасады. Госпитальерлерге арт жағынан да, қапталынан да шабуыл жасауға болады. Госпитальерлердің көптеген жаяу әскерлері жаудың бетіне және қалқандарына қарай жүруге мәжбүр болды. Саладин, әскерін жақын шайқасқа ынталандыруға құштар, екі пажбен бірге қосалқы аттарды алып, жеке өзі шайқасқа кірді. Саладиннің інісі Сейф әд-Дин (Сафадин) де әскерлерді белсенді түрде қолдады; осылайша екі бауыр да арбалеттен атылған оқтарға қауқарға ұшырады.

Аурухана қызметкерлері формацияны бұзып , шабуыл жасайды .

Салах әд-Диннің барлық күш-жігері крестонос армиясының колоннасын бөлшектеуге немесе Арсуф бағытындағы оның жылжуын тоқтатуға жеткіліксіз болды. Ричард әскерін бірлікте ұстауға бекінді, жауды қайта-қайта шабуылдауға мәжбүрледі, ал оның салт аттыларын тиімді сәтте контршабуылға сақтауды көздеді. Бұл тәуекелді болды, себебі армия жаудың қысымында ғана емес, сонымен қатар ыстық пен сушылықтан да зардап шекті. Сарациндер көптеген аттарды өлтірді, тіпті Ричардтың кейбір салт аттылары қарсы шабуыл мүмкін бе деп ойлана бастады. Көптеген аттан түскен салт аттылар жаяу әскерге қосылды. Алдыңғы қатар Арсуфке түстен кейін кіргенде, артта қалған госпитальдық арбалетшілер кері қарай жылжумен атуға мәжбүр болды. Олар ұйымдастырылғандығын жоғалтты, ал жау бұл мүмкіндікті пайдаланып, қандай да бір тіреуіштерге қылыштармен және тоқмақтармен енді. Крестонос үшін Арсуф шайқасы шешуші кезеңге енді. Гарнье де Наблус Ричардтан шабуылға рұқсат беруді бірнеше рет өтінді. Оған бас тартылды, магистрге позицияны сақтап, жалпы шабуыл сигналын күтуге бұйрық берілді – алты анық керней үні. Ричардтың салт аттыларының шабуылы айюбид армиясы толыққанды қатысқанда, жақын арада шайқасқанда және сарациндердің аттары шаршағанда ғана жасалуы керек екенін білді. Осы үлгіге ықпал еткен француз салт аттылары да шабуылға көшті. Қалыптасқан нұсқа бойынша, Гарнье де Наблус және госпитальдық атты әскерлер шыдамы жеткенше шабуылдады және Ричардтың бұйрықтарын тікелей бұзды. Алайда, бұл нұсқаға күмән келтірілді. Қалыптасқан көзқарас екі байланысты дереккөздерге сүйенеді, олар Ричардтың шайқасқа қатысты хаттары сияқты басқа есептермен сәйкес келмейді. Жақында Ричард сенімді қолбасшыларына шабуылға қолайлы сәтті анықтап, бұйрық беруге билік беруі мүмкін деген гипотеза айтылды. Шындығында, айюбид армиясының қоңыраулары мен гонгтарының арасында керней сигналын естіп алу немесе Салах әд-Диннің тұрақты керней дауысынан ажырату қиын.

All Saladin's best efforts could not dislocate the Crusader column, or halt its advance in the direction of Arsuf. Richard was determined to hold his army together, forcing the enemy to exhaust themselves in repeated charges, with the intention of holding his knights for a concentrated counter attack at just the right moment. There were risks in this, because the army was not only marching under severe enemy provocation, but the troops were suffering from heat and thirst. Just as serious the Saracens were killing so many horses that some of Richard's own knights began to wonder if a counter strike would be possible. Many of the unhorsed knights joined the infantry. Just as the vanguard entered Arsuf in the middle of the afternoon, the Hospitaller crossbowmen to the rear were having to load and shoot walking backwards. Inevitably they lost cohesion, and the enemy was quick to take advantage of this opportunity, moving into any gap wielding their swords and maces. For the Crusaders, the Battle of Arsuf had now entered a critical stage. Garnier de Nablus repeatedly pleaded with Richard to be allowed to attack. He was refused, the Master was ordered to maintain position and await the signal for a general assault, six clear trumpet blasts. Richard knew that the charge of his knights needed to be reserved until the Ayyubid army was fully committed, closely engaged, and the Saracens' horses had begun to tire. Moved by this example, the French knights of the corps immediately preceding the Hospitallers also charged. The traditionally accepted version of events is that Garnier de Nablus and the Hospitaller cavalry charged when goaded beyond endurance, and did so in direct disobedience of Richard's orders. However, this version has been challenged. The established viewpoint draws on two related sources which do not match some other accounts, including Richard’s own letters on the battle. Recently, it has been proposed that Richard may have devolved authority to trusted subordinates to spot and seize any opportune moment to order a charge. Indeed, it is not clear how a trumpet signal would be heard amidst the clashing cymbals and gongs of the Ayyubid army or distinguished from Saladin’s own regular trumpet blasts.

Крестоносцылардың қарсы шабуылы

Егер госпитальерлердің әрекеті тәртіп бұзу болса, Ричардтың барлық стратегиясы күйреуі мүмкін еді. Керісінше, ол Балдуин ле Карронға өз бастамасымен әрекет етуге еркіндік берген болуы мүмкін, мүмкіндікті пайдалану үшін. Қай жағдайда болса да, Ричард қарсы шабуыл басталғаннан кейін, оны әскерінің барлығы қолдауы керек екенін түсінді және жалпы шабуылға сигнал беруге бұйрық берді. Қолдаусыз, госпитальерлер және бастапқы шабуылға қатысқан басқа да артқы жасақтар жаудың көптігіне тойтарыс бере алмас еді. Франк жаяу әскері рыцарьдардың өтуі үшін қатарларын ашты, ал шабуыл арттан алға қарай эшелонмен табиғи түрде дамыды. Баха әд-Дин атап өткендей, Саладин әскерінің сарбаздары крестшілердің пассивтіктен қаталдыққа кенеттен ауысуына қызығушылық танытты және бұл алдын ала жоспарланған нәтиже сияқты көрінді. Айюбид армиясының оң қанаты крестшілер колоннасының артқы бөлігімен қақтығысқаннан кейін, жаудың күшті соққысынан қашу үшін тым жақын келді. Шындығында, осы қанаттың бір бөлігі жебелерін тиімдірек ату үшін аттан түсті. Нәтижесінде, айюбилер көптеген шығынға ұшырады, рыцарьдар бұрынғы шайқаста төзімділік танытқандары үшін қанды кек алды. Балдуин ле Каррон мен госпитальерлердің маршалы сәтін дұрыс таңдады. Баха әд-Дин «жеңіліс толық болды» деп мәлімдеді. Ол Саладин армиясының орталық бөлімінде болды, қашқанда сол қанатына қосылуға тырысты, бірақ ол да тез қашып бара жатқанын көрді. Оң қанатының ыдырағанын байқаған ол Саладиннің жеке туларын іздеді, бірақ он жеті ғана күзетші мен жалғыз барабаншыны тапты. Түріктердің икемді тактикасымен жаттығудан өткен армияларға қарсы асығыс қуудың ең қауіпті екенін білген Ричард шабуылды тоқтатты. Оң жақтан келген крестшілер (ағылшындар мен нормандарды қоса), колоннаның алғы шебінде болды және олар әлі де қатты қақтығысқа түспеген еді. Олар дайын резерв құрады, қалғандары қайта топтасты. Қуғын-сүргіннен босаған көптеген айюбид әскері рыцарьлардың ақымақтықпен алға кеткендерін қырып салуға бет бұрды. Осы эпизодта қаза тапқандардың ішіндегі ең танымалдарының бірі - франко-фламандтық бөлімнің командирі Джеймс д'Авенес болды. Саладиннің туысы Тақи әд-Дин айюбид басшыларының арасында тез жиналып, шайқасқа оралды. Ол Ричардтың сол қанатына қарсы Сұлтанның жеке күзетшілерінен 700 адамды бастап келді. Олардың отряды ретке келгеннен кейін, Ричард рыцарьларын екінші шабуылға бастады және Саладиннің күштері тағы да күйреп түсті. Шашыраған қатарларына қауіп төнгенін сезген Ричард, әдеттегідей сақтықпен тоқтап, күштерін қайта топтастырды. Айюбид атты әскері тағы да бұрылып, соғысты жаңартуға батылдықтарын көрсетті. Алайда, үшінші және соңғы шабуыл оларды орманға шашыратып жіберді, олар барлық бағытта төбелерге тарады және қақтығысты жалғастыруға ниет білдірмеді. Ричард өзінің атты әскерін Арсуфқа, жаяу әскердің лагеріне бастап келді. Түнде саррацендердің мәйіттері тоналды.

If the action of the Hospitallers constituted a breach of discipline, it could have caused Richard's whole strategy to unravel. Alternatively, he may have given Baldwin le Carron freedom to act on his own initiative in order to take advantage of a fleeting opportunity. Either way, Richard recognised that the counterattack, once started, had to be supported by all his army and ordered the signal for a general charge to be sounded. Unsupported, the Hospitallers and the other rear units involved in the initial breakout would have been overwhelmed by the superior numbers of the enemy. The Frankish infantry opened gaps in their ranks for the knights to pass through and the attack naturally developed in echelon from the rear to the van. To the soldiers of Saladin's army, as Baha al Din noted, the sudden change from passivity to ferocious activity on the part of the Crusaders was disconcerting, and appeared to be the result of a preconceived plan. Having already been engaged in close combat with the rear of the Crusader column, the right wing of the Ayyubid army was in compact formation and too close to their enemy to avoid the full impact of the charge. Indeed, some of the cavalry of this wing had dismounted in order to loose their arrows more effectively. As a result, the Ayyubids suffered great numbers of casualties, the knights taking a bloody revenge for all they had had to endure earlier in the battle. Baldwin le Carron and the marshal of the Hospitallers had chosen their moment well. Baha al Din noted that "the rout was complete." He had been in the centre division of Saladin's army, when it turned in flight he looked to join the left wing, but found that it also was in rapid flight. Noting the disintegration of the right wing he finally sought Saladin's personal banners, but found only seventeen members of the bodyguard and a lone drummer still with them. Being aware that an over rash pursuit was the greatest danger when fighting armies trained in the fluid tactics of the Turks, Richard halted the charge after about had been covered. The right flank Crusader units (including the English and Normans), which had formed the van of the column, had not yet been heavily engaged in close combat. They constituted a ready made reserve, on which the rest regrouped. Freed from the pressure of being actively pursued, many of the Ayyubid troops turned to cut down those of the knights who had unwisely drawn ahead of the rest. James d'Avesnes, the commander of one of the Franco Flemish units, was the most prominent of those killed in this episode. Amongst the Ayyubid leaders who rallied quickly and returned to the fight was Taqi al Din, Saladin's nephew. He led 700 men of the Sultan's own bodyguard against Richard's left flank. Once their squadrons were back in order, Richard led his knights in a second charge and the forces of Saladin broke once again.</blockquote>

Alert to the danger presented to his scattered ranks, Richard, prudent as ever, halted and regrouped his forces once more after a further pursuit. The Ayyubid cavalry turned once again, showing they still had stomach to renew the fight. However, a third and final charge caused them to scatter into the woodland where they dispersed into the hills in all directions, showing no inclination to continue the conflict. Richard led his cavalry back to Arsuf where the infantry had pitched camp. During the night the Saracen dead were looted.

Салдары

Орта ғасырдағы шайқастардағыдай, шығындарды нақты бағалау қиын. Христиан жылнамашылары Салах ад-Диннің әскері 32 әмір мен 7000 адамды жоғалтты деп мәлімдейді, бірақ нақты саны одан кем болуы мүмкін. Амбруаз Ричардтың әскері шайқас алаңында бірнеше мың өлген сарбазды санағанын айтады. Баха ад-Дин Аюбид әскерінің басшылары арасында үш өлімді тіркейді: күрдтердің ұлы әмірі Мусек, Каимаз әл-Адели және Лигуш. Ричард патшаның өлігі 700-ден аспады делінеді. Сол шайқаста қаза тапқан жалғыз крестшілер көшбасшысы – Джеймс д’Авенес; Амбруаз оның 15 саррацен атты әскерін өлтіргенін айтады. Арсуф маңызды жеңіс болды. Айюбид әскері, көп шығынға ұшырағанына қарамастан, жойылған жоқ, бірақ жеңіліске ұшырады; мұсылмандар бұл ұят деп санады және крестшілердің рухын көтерді. Сол кездегі пікір бойынша, егер Ричард өз рыцарьларын шабуылға жіберу үшін қолайлы сәтті таңдағанда, бағынбас бөлім командирінің әрекеттеріне жауап берудің орнына, крестшілердің жеңісі одан да тиімдірек болар еді. Мүмкін, бұл Салах ад-Диннің әскерін ұзақ уақытқа мүгедектендірер еді. Ричард 1190 жылғы жазда Салах ад-Диннің бұрынғыдан қиратқан Яффа бекіністерін қайта құру үшін уақыт өткізді, себебі бұл қала крестшілерге пайдалы болар деп күтілген еді.

Негізгі дереккөздер

Амброуз, Киелі соғыстың тарихы, Марианн Эйлс аударған, Бойделл баспасы, 2003. Itinerarium Regis Ricardi – Itinerarium Regis Ricardi-нің анонимді аудармасы, транскрипция. Жазбалар жинағы, Кембридж, Онтарио 2001; Николсон, Х. (аударған) (1997) Үшінші крест жорығының жылнамасы: Itinerarium Peregrinorum et Gesta Regis Ricardi аудармасы, Ashgate; редакциялаған В. Стаббс, 1864; редакциялаған М. Т. Стейд, 1920. Баха әл-Дин ибн Шаддадтың Салах әд-Диннің сирек және құнды тарихы (оның есімі Беха әл-Дин және Беха Эд-Дин деп те жазылады), аударған С. Уилсон, 1897. Саладин немесе Сұлтан Юсуфқа не болды, Палестина саяхатшыларының қоғамы, Лондон.

Екіншілік көздер

Беннет, Мэтью. (1996) Кембридж суреттелген соғыс атласы: Орта ғасырлар, 768–1487, 1-том. Кембридж университетінің баспасы. Беннет, Стивен. (2017) Арсуф/Арсур шайқасы, Госпитальерлер шабуылына қайта қарау. Әскери ордендер 6.1 том. Орта жүздегі мәдениет және қақтығыстар. Абингдон, Ұлыбритания: Рутледж, 44–53-беттер. Боас, Адриан (ред.) (2015) Крестшілер әлемі. Routledge, ISBN 9781315684154.

Лев, Й. (1997) Шығыс Жерорта теңізіндегі соғыс және қоғам, 7–15 ғасырлар. Лейден. Николсон, Х. Дж. (ред.) (1997) Үшінші крест жорығының жылнамасы: Itinerarium Peregrinorum et Gesta Regis Ricardi. Ashgate. Оман, Чарльз Уильям Чэдвик. (1924) Орта ғасырлардағы соғыс өнерінің тарихы, 1-том, 378–1278 жж. Лондон: Greenhill Books; Механиксбург, Пенсильвания: Stackpole Books, 1998 ж. қайта басылды. Парри, В. Дж. және Япп, М. Е. (1975) Таяу Шығыстағы соғыс, технология және қоғам. Рансиман, С. (1987 ж. қайта басылған) Крест жорықтарының тарихы: 3-том, Акра патшалығы және кейінгі крест жорықтары. Кембридж университетінің баспасы. Суини, Дж. Р. (1981) Венгрия крест жорықтарында, 1169–1218. Халықаралық тарих шолуы 3. Вербрюгген, Дж. Ф. (1997) Орта ғасырлардағы Батыс Еуропадағы соғыс өнері: 8 ғасырдан 1340 жылға дейін. Boydell & Brewer. Ван Вервеке, Х. (1972) Хайнау және Фландрияның үшінші крест жорығына қосқан үлесі. Орта ғасыр 78.