Кіріспе

Хорват мүсіншісі және сәулетшісі, хорват кәсіпкері және спортшысы Иван Мештрович (15 тамыз 1883 – 16 қаңтар 1962) – хорват және югослав мүсіншісі, сәулетшісі және жазушысы. Ол қазіргі заманғы ең көрнекті хорват мүсіншісі және Загребтің жетекші көркемдік тұлғасы болды. Ол Сплиттегі Павле Билиничтің тас шеберханасында және Венадағы Көркемсурет академиясында оқыды, мұнда Сецессия ықпалында қалыптасты. Ол Еуропаны аралап, ежелгі және Ренессанс кезеңдерінің шеберлерінің, әсіресе Микеланджелоның және француз мүсіншілері Огюст Роденнің, Антуан Бурделл мен Аристид Майольдың туындыларын зерттеді. Ол Medulić ұлттық романтикалық тобының бастамашысы болды (батырлық халық әндерінен шабыттанған ұлттық ерекшеліктерді көрсететін өнерді жасауды жақтады). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде эмиграцияда өмір сүрді. Соғыстан кейін Хорватияға оралып, мүсін жасау және педагогикалық қызметтің ұзақ және жемісті кезеңін бастады. 1942 жылы Италияға, 1943 жылы Швейцарияға, 1947 жылы АҚШ-қа көшті. Сиракуза университетінде және 1955 жылдан бастап Индиана штатының Саут-Бенд қаласындағы Нотр-Дам университетінде мүсін кафедрасын басқарды. Оның ертедегі символикалық туындыларының көпшілігі Сецессия рухында жасалған, олардың кейбіреулері, мысалы, «Өмірдің құдығы», Роденнің натурализмінен әсер алған импрессионистік тынышсыз беттерді көрсетеді, ал екіншілері ұлттық мифтерді жаңғыртып, стильді монументалды пластикаға айналды («Косово циклі», 1908–1910). Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын ол архаикалық, готикалық, сецессионистік және экспрессионистік стильдердің үйлесімінде жасалған библиялық тақырыптардағы ағаштан ойылған рельефтер арқылы эпикалық пафостан айырылып, күшейе түсетін эмоцияларды білдірді. 1920-1930 жылдары оның туындыларында классикалық элементтер басым болды. Осы кезеңде ол күшті пластикалық экспрессияға, айқын және оңай танылатын формаларға ие бірқатар қоғамдық ескерткіштер жасады (Сплиттегі Гргюр Нински мен Марко Марулич, Андрия Медулич, Андрия Качич Миошич және Жосип Юрай Строссмайер, Белградтағы «Жеңімпаз», Нови-Садтағы Светозар Милетич және Чикагодағы «Мергенші мен сөйлеуші»). Оның туындыларында портреттер ерекше орын алады. Мештрович скульптуралық ескерткіштер мен жобаларды құрылыста, көбінесе орталық композициямен, күшті пластикалық құндылыққа жеткізді (Кавтаттағы Рачичтер отбасының кесенесі, Отавицедегі Мештровичтер отбасының кесенесі, Загребтегі Мештрович павильоны, Белградтағы «Белімсіз батырға» арналған ескерткіш). Ол сондай-ақ Книнге жақын Бискупиядағы король Звонимирдің ескерткіш шіркеуін, ежелгі хорват шіркеулерінен шабыттанған, өкілді отбасы сарайын, бүгінгі Иван Мештрович галереясын және Сплиттегі Ренессанс кезеңіне жататын бекінілген Криквин Каштилак сарайын қайта жаңарту жобаларын жасады.

Ерте өмір

Ол Врпольеде дүниеге келді, балалық шағын Дальмациядағы Отавице ауылында өткізді. Әкесі кедей шаруа және қой өсіруші болған. Он алты жасында Сплиттегі тас қалау шебері Павле Билиничтің оқушысы болды. Қаланың монументалды ғимараттарын зерттеу және Билиничтің әйелі – орта мектеп мұғалімі болған әйелдің білімі арқасында оның көркемдік дағдылары жетілді. Біраз уақыттан соң, Венадан кен иесі табылып, Мештровичтің сол жаққа көшіп, Эдмунд фон Хеллмер мен Отто Вагнерден сабақ алған Көркемсурет академиясына түсуіне қаржы жұмсады. Ол тез арада неміс тілін үйреніп, жаңа ортаға бейімделді, бірақ сабақтарын табысты аяқтады. 1905 жылы Венадағы Сецессия тобымен бірінші көрмесін өткізді, оған сецессия стилінің ықпалы байқалды. Оның туындылары тез танымал болды, тіпті Огюст Роден сияқты шебер де Мештровичті мүсіншілер арасындағы ең үлкен құбылыс және өзінен де жақсы мүсінші деп атады. Осы танымалдығының арқасында ол 1904 жылдан бергі әйелі Ружа Кляйнмен бірге халықаралық көрмелерге баруға жеткілікті қаржы тапты. 1908 жылы Мештрович Парижге көшіп барды, осы кезеңде жасаған мүсіндері оған халықаралық бедел әкелді. Ол осы кезде кубистік суретші Елена Доротка (Helene Dorotka von Ehrenwall)мен дос болды. 1911 жылы Загребке, содан кейін Римге көшіп барды, онда 1911 жылғы Рим халықаралық көрмесінде Сербия павильоны үшін гран-при жеңіп алды. Ондағы туындылары замандастары Уго Ледерер, Антон Ханак және Франц Метзнердің «әлсіз және нәзік» туындыларымен салыстырғанда күшті және монументалды деп бағаланды. Ол Римде төрт жыл бойы ежелгі грек мүсіндерін зерттеді. Сербияға саяхаттап, серб мәдениетіне тәнті болғаннан кейін Мештрович югославизмді және югославтық ұлттық сананы қолдаушы болды. 1911 жылғы Халықаралық өнер көрмесінде Сербия Корольдігінің павильонында серб халық аңызының кейіпкері – Принц Марконың мүсінін жасады, онда 73 мүсін қойылды. Мүсін туралы сұраққа Мештрович: «Бұл Марко – біздің югослав халқымыз, оның алып және асыл жүрегі бар» деп жауап берді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, жаңадан құрылған Серб, хорват және словен Корольдігіне оралды және көп ұзамай өмірінің екінші махаббаты Ольга Кестерчанекпен танысты, онымен осыдан кейін үйленді. Олардың төрт баласы болды: Марта, Твртко, Мария және Мате, олардың барлығы 1922 жылы Иван мен Ольга қоныстанған Загребте дүниеге келді. Ол Никола Тесланың замандасы және досы болды. Мештрович пен оның отбасы қысты Загребтегі сарайда, ал жазғы айларды 1930 жылдардың соңында Сплитте салған жазғы үйлерде өткізді. Ол профессор, кейіннен Загребтегі Көркемсурет академиясының директоры болды, көптеген халықаралық деңгейде танымал туындылар жасады, сондай-ақ көптеген сыйлық ретінде берілген шіркеулер мен өнер студенттеріне гранттар берді. 1923 жылы Кавтат қаласындағы Рачич отбасының ескерткіш капелласының кесенесін жобалады, ол сондай-ақ Періштелер анамыз деп те аталады. Ол сондай-ақ 1389 жылғы Косово шайқасын еске алу үшін Косовода орнатылмақ болған Югославияның ұлттық ғибадатханасы үшін мүсіндер жиынтығын жасады. Мештрович Караджорджевич әулетінің тапсырысымен көптеген мүсіндер жасады, әсіресе Югославияның Александр I патшасы үшін. Александр патшаның тапсырысы бойынша жасалған мүсіндердің арасында сфинкс, Милош Обилич, Марко Кральевич, Косово мифының батыры Срджа Злопогледжа, Косово батырларының әйелдерінің мүсіндері және Мештровичтің автопортреті бар. Тапсырылған мүсіндердің көпшілігі идеологиялық негіз ретінде біртұтас югослав ұлтының идеясын білдірді. Бүгінгі күні бұл туындылар негізінен Дединьедегі патша резиденциясында сақталады. Мештрович Югославияның ұлттық санасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Ол өзінің көрмелерін әлемнің түкпір-түкпіріне орналастыру үшін саяхаттауын жалғастырды: 1924 жылы Нью-Йорктегі Бруклин мұражайында, 1925 жылы Чикагода, тіпті 1927 жылы Мысыр мен Палестинаға саяхаттады. 1927 жылы Ирландия еркін мемлекетінің монеталарының дизайнына қатысты, оның дизайны қарауға кеш келгенімен, 1965 жылы Ирландия Орталық банкінің мөрі ретінде қабылданды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылғы сәуір соғысы кезінде Местрович Сплитте тұрды. Романшы және Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің (NDH) министрі Миле Будак хорват билігі оның Сплиттегі қауіпсіздігіне кепілдік бере алмайтынын ескерткеннен кейін, ол 1941 жылдың қыркүйегінде Загребке көшті. Местрович пен суретші Жозо Кляковичті 1941 жылдың 7 қарашасында Загребте усташтар тұтқындады. Тұтқындалу себебі – екеуінің елден кетуі мүмкін деген күдік болды. Ақырында ол Савска-Честа түрмесінде үш жарым айға қамалды. Архиепископ Алойсиус Степиначтың және кейіннен Ватиканның көмегімен ол Венецияға, Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің павильонына қатысу шартымен босатылды. Содан кейін ол Римге көшіп, онда Санкт-Джеромның Хорватиялық понтификалық колледжінде тұрып, жұмыс істеді. Ол мұнда Фра Доминик Мандичтің демеушілігімен болды және қалада болған кезінде Рим папасы Пий XII қабылдады. 1943 жылдың шілдесінде Местрович Стьепо Перич арқылы Швейцарияға виза алып, сол жерге көшті. Оның отбасының барлығы қашып құтыла алмады – оның алғашқы әйелі Ружа 1942 жылы қайтыс болды, ал оның еврей отбасынан көптеген адам Холокост кезінде қаза болды. Кейіннен оның ағасы Петар Иванға елге қайтып бармауға кеңес бергені үшін түрмеге қамалды. Югославияда жаңадан құрылған социалистік режимнің беделін жақсарту мақсатында Маршал Иосип Броз Титоның үкіметі Мештровичті Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін елге оралуға шақырды, бірақ ол бас тартты. Оның шешімі соңғы болды, себебі ол жоғары дәрежелі коммунист шенеунігінен хат алды, онда оған ұлттық академия сияқты көрнекті лауазым берілетіні және Коммунистік партияға толық бағынуы күтілетіні айтылды. 1946 жылы Сиракуз университеті оған профессорлық қызмет ұсынды, ол АҚШ-қа көшті. Ол 1947 жылы Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында өнер туындыларын көрсететін хорват тегіндегі алғашқы суретші болды. 1953 жылы ол мүсін жасау үшін Америка өнер және әдебиет академиясының алтын медалімен марапатталды. Президент Дуайт Д. Эйзенхауэр 1954 жылы Мештровичке американдық азаматтық беру рәсімін жеке басқарды. Ол 1955 жылы Нотр-Дам университетінде профессор болып жұмыс істеді, мұнда 400-ден астам мүсіні мен көптеген суреттері сақталған. Елге оралғаннан кейін ол әріптесі, суретші Жозо Кляковичке коммунистер билікте болғанша елге қайтып бармайтынына уәде берді. Оның екі баласы одан бұрын қайтыс болды. 1949 жылы 24 жасында онымен бірге АҚШ-қа көшіп келген қызы Марта қайтыс болды. 1961 жылы Загребте қалған ұлы Твртко 39 жасында қайтыс болды. 1960 жылы ол көзіне соққы алды, бұл оның көру қабілетіне әсер етті. 1961 жылы оның "Успомене на политических людей и событий" (Саяси адамдар мен оқиғалар туралы естеліктер) атты естеліктері Буэнос-Айрестегі хорват эмигрант баспасы Hrvatska revija (Хорватиялық шолу) баспасынан жарық көрді. 1969 жылы оны Загребтегі Matica hrvatska баспасы қайта басып шығарды. Балаларының есіне арнап төрт саз мүсінін жасағаннан кейін, Местрович 1962 жылдың басында 79 жасында Индиана штатының Саут-Бенд қаласында қайтыс болды. Оның жерлеу рәсімін Швебник епискобы Иосип Арнерич және Сплит-Макарска епискобы Фране Франич өткізді. Оның денесі балалық шағының өткен жері Отавицедегі кесенеге жерленді. Коммунистік Югославия билігі бастапқыда Мештровичтің отбасына оның денесін Загреб пен Сплиттегі кафедральдық шіркеулерде қоюға рұқсат беретінін уәде берген. Алайда оның денесі Югославияға жеткеннен кейін, билік уәдесінен бас тарды. Оның жерлеу рәсіміне коммунистік шенеуніктердің араласуынан кейін, оның ұлы Мате Местрович елдегі діни бостандық деңгейін қатты сынады. Оның ұлы Мате – хорват-американдық дипломат, университет профессоры және Time журналының редакторы, ол АҚШ армиясының Психологиялық соғыс бөлімінде лейтенант болып қызмет еткен. Кейін ол Хорватия Ұлттық конгресінің президенті болып қызмет етті және Вашингтон, Батыс Еуропа мен Австралияда Хорватияның өзін-өзі анықтау құқығын қорғады, Хорватия парламентінің депутаты, Еуропа Кеңесіне Хорватия делегациясының мүшесі және Парламентаралық Одаққа қатысты. Ол Сыртқы істер министрлігінде елші болып та қызмет етті. Мештровичтің немересі Стьепан – Техас A&M университетінде американдық әлеуметтану профессоры және бірнеше кітаптың авторы.

Жазба шығармалары

Ол эсселер жазды (Можи разговори с Микеланджелом [Микеланджеломен сұхбаттасуларым], 1926), өз заманының қоғамдық және саяси өмірі туралы естеліктер (Uspomene na političke ljude i događaje [Саяси адамдар мен оқиғалардың естеліктері], 1969) және қысқа әңгімелер (Ludi Mile [Crazy Mile], 1970). Степнац – рухани қаһарман (Stepinac – духовни heroj), Hrvatska revija, Буэнос-Айрес, 1956 жыл. Uspomene na političke ljude i događaje (Саяси тұлғалар мен оқиғалардың естеліктері), Hrvatska revija, Буэнос-Айрес, 1961, 1969 жылы Matica hrvatska баспасында қайта басылды.