Кіріспе
Материал, өткізгіш пен оқшаулағыштан аралық электр өткізгіштікке ие
Жартылай өткізгіш – өткізгіштік қасиеті өткізгіш, мысалы, мыс, пен оқшаулағыш, мысалы, шыны, арасында болатын материал. Оның кедергісі температураның көтерілуімен әдетте төмендейді, ал металдар керісінше. Көп жағдайда оның өткізгіштік қасиеттерін кристалл құрылымына қоспалар енгізу арқылы ("допинг") жақсартуға болады. Егер бір кристалда екі түрлі допингтелген аймақ болса, жартылай өткізгіштік түйісу пайда болады. Осы түйісулердегі электрон, ион және электрондық тесіктер сияқты заряд тасымалдаушылардың мінез-құлқы диодтардың, транзисторлардың және қазіргі заманғы электрониканың негізін құрайды. Жартылай өткізгіштердің мысалдары: кремний, германий, галлий арсениді және периодтық кестедегі "металлоидты баспалдақ" деп аталатын элементтер. Кремнийден кейін галлий арсениді екінші ең көп қолданылатын жартылай өткізгіш болып табылады және лазерлік диодтарда, күн батареяларында, микротолқынды жиіліктегі интегралдық схемаларда және басқа да құрылғыларда қолданылады. Кремний – электрондық схемаларды жасау үшін өте маңызды элемент. Жартылай өткізгіш құрылғылар токты бір бағытта екіншісіне қарағанда оңай өткізу, өзгермелі кедергі көрсету және жарыққа немесе жылуға сезімтал болу сияқты әртүрлі пайдалы қасиеттерді көрсете алады. Жартылай өткізгіш материалдың электрлік қасиеттерін допингтеу және электр өрістерін немесе жарықты қолдану арқылы өзгертуге болатындықтан, жартылай өткізгіштерден жасалған құрылғыларды күшейту, коммутациялау және энергияны түрлендіру үшін пайдалануға болады. "Жартылай өткізгіш" термині жоғары сыйымдылыққа, орташа және жоғары кернеулі кабельдердегі оқшаулаудың бір бөлігі ретінде қолданылатын материалдарды сипаттау үшін де қолданылады. Бұл материалдар көбінесе көміртекті қара түсті пластмассадан жасалған XLPE (қайырылған полиэтилен) болып табылады. Кремнийдің өткізгіштігін бес валентті (антимон, фосфор немесе мырыш) немесе үш валентті (бор, галлий, индий) атомдардың аз мөлшерін (шамамен 108-ге тең) қосу арқылы арттыруға болады. Бұл процесс допингтеу деп аталады, ал нәтижесінде алынған жартылай өткізгіштер допингтелген немесе сыртқы жартылай өткізгіштер деп аталады. Допингтеуден басқа, жартылай өткізгіштің өткізгіштігін оның температурасын арттыру арқылы жақсартуға болады. Бұл металдың мінез-құлқына қайшы келеді, онда температураның өсуімен өткізгіштік төмендейді. Жартылай өткізгіштің қасиеттерін қазіргі заманғы түсінік кристалл тордағы заряд тасымалдаушылардың қозғалысын түсіндіру үшін кванттық физикаға сүйенеді. Допингтеу кристаллдағы заряд тасымалдаушылардың санын күрт арттырады. Допингтелген жартылай өткізгіште бос тесіктер болса, ол "p-типті", ал бос электрондар болса, ол "n-типті" деп аталады. Электрондық құрылғыларда қолданылатын жартылай өткізгіш материалдар p және n типті допанттардың концентрациясы мен аймақтарын бақылау үшін нақты жағдайларда допингтеледі. Бір жартылай өткізгіш құрылғы кристалдарында көптеген p және n типті аймақтар болуы мүмкін; осы аймақтар арасындағы pn түйісулері пайдалы электрондық мінез-құлыққа жауапты. Ыстық нүктелі зондты пайдаланып, жартылай өткізгіш үлгісінің p немесе n типті екенін тез анықтауға болады. Жартылай өткізгіш материалдардың кейбір қасиеттері 19 ғасырдың ортасы мен 20 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында байқалды. Электроникада жартылай өткізгіштердің алғашқы практикалық қолданылуы 1904 жылы жасалған "мысық шашы бар детектор" болды, ол ерте радио қабылдағыштарында қолданылған қарапайым жартылай өткізгіш диод. Кванттық физиканың дамуы 1947 жылы транзистордың және 1958 жылы интегралды схеманың ойлап табуына әкелді.
Өзгермелі электр өткізгіштігі
Жартылай өткізгіштер табиғи күйінде нашар өткізгіштер болып табылады, себебі ток электрондардың қозғалысын қажет етеді, ал жартылай өткізгіштердің валенттік белдеуі толыққандықтан, жаңа электрондардың еркін ағынына кедергі келтіреді. Бірнеше дамытылған техникалар жартылай өткізгіш материалдарға допинг немесе қақпалдау (gating) сияқты өткізгіш материалдар сияқты мінез-құлық танытуға мүмкіндік береді. Бұл өзгертулер екі түрге бөлінеді: n-типті және p-типті. Олар сәйкесінше электронның артық немесе жетіспеуімен сипатталады. Электрондардың тең санды болуы материалда ток ағысын тудырады.
Гетероқосылымдар
Гетероқосылымдар екі әртүрлі допингтелген жартылай өткізгіш материалдар біріктірілген кезде пайда болады. Мысалы, конфигурация p-типті және n-типті германийден тұруы мүмкін. Бұл әртүрлі допингтелген жартылай өткізгіш материалдар арасында электрондар мен тесіктердің алмасуына әкеледі. n-типті германийде электрондардың артық болуы, ал p-типті германийде тесіктердің артық болуы байқалады. Бұл алмасу рекомбинация деп аталатын процесс арқылы тепе-теңдікке жеткенше жүзеге асырылады, нәтижесінде n-типтен миграциялаған электрондар p-типтен миграциялаған тесіктермен жанасады. Бұл процестің нәтижесінде түйіспе арқылы электр өрісін тудыратын қозғалмайтын иондардың тар жолағы пайда болады. Жартылай өткізгіш құрамын және электр тогын басқару арқылы шығарылатын жарықтың қасиеттерін өзгертуге болады. Бұл жартылай өткізгіштер жарықдиодтар мен флуоресценттік кванттық нүктелерді жасауда қолданылады.
Жоғары жылу өткізгіштігі
Жоғары жылу өткізгіштігі бар жартылай өткізгіштерді жылуды тарату және электрониканың жылулық басқаруын жақсарту үшін қолдануға болады. Олар электр көліктерінде, жоғары жарық шығаратын диодтарда (LED) және қуат модульдерінде, сондай-ақ басқа да көптеген қолданыстарда маңызды рөл атқарады.
Жылу энергиясын түрлендіру
Жартылай өткізгіштердің жоғары термоэлектрлік қуат факторлары термоэлектрлік генераторларда қолдануға ыңғайлы, ал жоғары термоэлектрлік сапа коэффициенттері термоэлектрлік салқындатқыштарда қолдануға мүмкіндік береді.
Жартылай өткізгіш материалдарды дайындау
Көптеген бүгінгі электрондық технологиялар жартылай өткізгіштерді пайдалануды қамтиды, олардың ең маңыздысы – интегралды схема (IC), ол үстелдік компьютерлерде, ноутбуктерде, сканерлерде, ұялы телефондарда және басқа да электрондық құрылғыларда кездеседі. IC үшін жартылай өткізгіштер жаппай өндіріледі. Жарымөткізгіш материалды жасауда химиялық тазалық ең бастысы. Кез келген ұсақ кемшілік материалдың масштабтылығына байланысты жартылай өткізгіш материалдың қалай жұмыс істейтініне айтарлықтай әсер ете алады. Бұл материалдардың айырмашылықтарын электрондардың кванттық күйлері тұрғысынан түсінуге болады, олардың әрқайсысында нөл немесе бір электрон болуы мүмкін (Паулидің тыйым салу принципі бойынша). Бұл күйлер материалдың электрондық жолақты құрылымымен байланысты. Электр өткізгіштігі материал арқылы кеңейтілген (делокализацияланған) күйдегі электрондардың болуына байланысты туындайды, бірақ электрондарды тасымалдау үшін күй жартылай толтырылуы керек, яғни электронды тек уақыттың бір бөлігінде ғана қамтуы керек. Егер күйде әрқашан электрон болса, онда ол инертті болып, сол күй арқылы басқа электрондардың өтуін тоқтатады. Бұл кванттық күйлердің энергиясы маңызды, өйткені күй тек оның энергиясы Ферми деңгейіне жақын болғанда ғана жартылай толтырылады (Ферми-Дирак статистикасын қараңыз). Материалдың жоғары өткізгіштігі оның көптеген жартылай толтырылған күйлері мен күйлердің кеңейтілуінен (делокализациясынан) туындайды. Металдар жақсы электр өткізгіштері болып табылады және олардың Ферми деңгейіне жақын энергиясы бар көптеген жартылай толтырылған күйлері бар. Изоляторлар, керісінше, аздаған жартылай толтырылған күйлерге ие, олардың Ферми деңгейлері энергиялық күйлердің азын қамтитын жолақты бос орындарда орналасқан. Маңыздысы, изоляторды температураны жоғарылату арқылы өткізгіштікке жеткізуге болады: қыздыру кейбір электрондарды жолақты аралықтан өтуге қажетті энергияны береді, бұл жолақты аралықтан төменгі (валенттік жолақты) және жолақты аралықтан жоғары (өткізгіштік жолақты) күйлердің жолағында жартылай толтырылған күйлерді тудырады. (Ішкі) жартылай өткізгіштің жолақты аралығы изоляторға қарағанда кішірек, сондықтан бөлме температурасында жолақты аралықтан өту үшін көптеген электрондарды қоздыруға болады. Алайда, таза жартылай өткізгіш өте пайдалы емес, өйткені ол жақсы изолятор да, жақсы өткізгіш те емес. Бірақ жартылай өткізгіштердің (және кейбір изоляторлардың, жартылай изоляторлар деп аталатын) маңызды ерекшелігі – олардың өткізгіштігін қоспалармен допингтеу және электр өрістерімен басқару арқылы арттыруға және бақылауға болады. Допингтеу және басқару өткізгіштік немесе валенттік жолақты Ферми деңгейіне жақындатады және жартылай толтырылған күйлердің санын арттырады. Кейбір кең жолақты жартылай өткізгіш материалдар кейде жартылай изоляторлар деп аталады. Допингтелмеген кезде олардың электр өткізгіштігі электр изоляторларына жақын, бірақ оларды допингтеуге болады (оларды жартылай өткізгіштер сияқты пайдалы етеді). Жартылай изоляторлар микроэлектроникада, мысалы, HEMT үшін негіз ретінде қолданылады. Галлий арсениді – жалпы жартылай изолятордың мысалы. Титан диоксиді сияқты кейбір материалдар кейбір қолданымдарда изоляторлық материалдар ретінде қолданылуы мүмкін, ал басқа қолданымдарда кең жолақты жартылай өткізгіштер ретінде қарастырылады.
Заряд тасымалдаушылар (электрондар мен тесіктер)
Сымды өткізгіштің төменгі жағындағы күйлердің ішінара толуын сол жолаққа электрондардың қосылуы деп түсінуге болады. Электрондар мәңгілікке тоқтамайды (табиғи жылулық рекомбинация салдарынан), бірақ олар қаншама уақытқа дейін қозғала алады. Электрондардың нақты концентрациясы көбінесе өте төмен болады, сондықтан (металдардан өзгеше) жартылай өткізгіштің сымды өткізгіш жолағындағы электрондарды классикалық идеал газ сияқты қарастыруға болады, онда электрондар Паулидің тыйым салу принципіне бағынбай еркін қозғалады. Көптеген жартылай өткізгіштердің сымды жолақтары параболалық дисперсиялық байланысқа ие, сондықтан осы электрондар күштерге (электр өрісі, магнит өрісі және т.б.) вакуумдағыдай жауап береді, бірақ әртүрлі тиімді массамен.
Допинг қолдану
Жартылай өткізгіштердің өткізгіштігі кристалл торына қоспалар енгізу арқылы оңай өзгертіледі. Жартылай өткізгішке бақыланатын қоспаларды қосу процесі допинг деп аталады. Ішкі (таза) жартылай өткізгішке қосылатын қоспаның немесе допанттың мөлшері оның өткізгіштік деңгейін өзгертеді. Допингтелген жартылай өткізгіштер сыртқы деп аталады. Таза жартылай өткізгіштерге қоспалар қосу арқылы электр өткізгіштігі мыңдаған немесе миллиондаған есеге өзгеруі мүмкін. Металл немесе жартылай өткізгіштің 1 см³ үлгісінде шамамен 10²² атом болады. Металлдың әрбір атомы өткізгіштік үшін кем дегенде бір еркін электронды береді, сондықтан 1 см³ металдың құрамында шамамен 10²² еркін электрон бар, ал таза германийдің 1 см³ үлгісінде 20°C температурада шамамен 4,2 атом, бірақ тек 2,5 еркін электрон және 2,5 тесік болады. Арсеннің 0,001% (қоспа) қосылуы сол көлемде қосымша 10¹⁷ еркін электронды береді және электр өткізгіштігі 10 000 есеге артады. Допант ретінде таңдалатын материалдар допингтің және допингтелетін материалдың атомдық қасиеттеріне байланысты. Жалпы, қажетті бақыланатын өзгерістерді тудыратын допанттар электрон қабылдағыштар немесе донорлар ретінде жіктеледі. Донорлық қоспалармен допингтелген жартылай өткізгіштер n типі, ал акцепторлық қоспалармен допингтелгендер p типі деп аталады. n және p типтері қай заряд тасымалдаушысы материалдың басым тасымалдаушысы ретінде әрекет ететінін көрсетеді. Оған қарама-қарсы тасымалдаушы азшылық тасымалдаушысы деп аталады, ол көпшілік тасымалдаушыға қарағанда жылулық тұрақтандырудың төмен концентрациясында пайда болады. Мысалы, таза жартылай өткізгіш кремнийде әр кремний атомын көршілеріне байланыстыратын төрт валентті электрон болады. Кремнийде ең көп қолданылатын допанттар III және V топтағы элементтер болып табылады. III топтағы элементтердің барлығы үш валентті электронды қамтиды, сондықтан кремнийді допингтеу үшін оларды қабылдағыштар ретінде пайдаланады. Кристалдағы кремний атомын қабылдағыш атом алмастырғанда бос күй (электрондық "тесік") пайда болады, ол тордың ішінде қозғалып, заряд тасымалдаушысы ретінде жұмыс істей алады. V топтағы элементтерде бес валентті электрон болады, бұл оларға донор ретінде әрекет етуге мүмкіндік береді; осы атомдарды кремнийге ауыстыру қосымша еркін электронды жасайды. Сондықтан бормен допингтелген кремний кристалы p типіндегі жартылай өткізгішті жасайды, ал фосформен допингтелген материал n типіндегі материалды береді. Өндіріс кезінде допанттарды жартылай өткізгіштің денесіне қажетті элементтің газ тәрізді қосылыстарымен жанасу арқылы таратуға болады, немесе допингтелген аймақтарды дәл орналастыру үшін иондық имплантация қолданылуы мүмкін.
Аморфты жартылай өткізгіштер
Кейбір материалдар, егер оларды жылдам салқындатып, шыны тәрізді аморфты күйге жеткізсе, жартылай өткізгіш қасиеттерге ие болады. Оларға B, Si, Ge, Se және Te жатады, ал осы құбылысты түсіндіру үшін бірнеше теориялар бар.
Жартылай өткізгіштердің алғашқы тарихы
Жартылай өткізгіштерді түсіну тарихы материалдардың электрлік қасиеттері бойынша жүргізілген тәжірибелерден басталады. Уақытқа тәуелді кедергінің коэффициенті, түзету және жарыққа сезімталдық сияқты қасиеттер 19 ғасырдың басында байқалған. Томас Иоганн Зебек 1821 жылы жартылай өткізгіштерге тән әсерді алғашқылардың бірі ретінде анықтады. 1833 жылы Майкл Фарадей күміс сульфидінің үлгілерін қыздырғанда кедерісі төмендейтінін хабарлады. Бұл мыс сияқты металлдардың мінез-құлқына қайшы келеді. 1839 жылы Александр Эдмонд Беккерель қатты дене мен сұйық электролит арасындағы кернеуді, жарық түскен кезде фотоэлектрлік эффектіні байқады. 1873 жылы Уиллоуби Смит селен резисторларының жарыққа түскенде кедерісі төмендейтінін анықтады. 1874 жылы Карл Фердинанд Браун металл сульфидтерінде өткізгіштік пен түзетуді байқады, бірақ бұл эффект 1835 жылы «Annalen der Physik und Chemie» журналында жарияланған Питер Мунк аф Розеншельдтің (sv) еңбегінде бұрын анықталған болатын. Артур Шустер сымдардағы мыс оксидінің қабатының түзету қасиеттерін анықтады, бірақ сымдар тазартылғанда бұл қасиет жойылады. Уильям Гриллс Адамс және Ричард Эванс Дей 1876 жылы селенде фотоэлектрлік эффектіні байқады. Бұл құбылыстарды біріктіре түсіндіру үшін қатты дене физикасының теориясы қажет болды, ол 20 ғасырдың бірінші жартысында қарқынды дамыды. 1878 жылы Эдвин Герберт Холл магнит өрісінде ағып жатқан заряд тасымалдаушылардың бұрылуын көрсетті, бұл Холл эффектісі деп аталды. 1897 жылы Дж. Дж. Томсонның электронды ашқандығы қатты денелерде электрондық өткізгіштік теориясын қалыптастыруға ықпал етті. Карл Бедекер металдардағыдан кері таңбалы Холл эффектін байқап, мыс йодидінің оң заряд тасымалдаушылары бар екенін болжады. Иоган Кенигсбергер 1914 жылы металдар, изоляторлар және «өзгермелі өткізгіштер» сияқты қатты материалдарды жіктеді, бірақ оның шәкірті Йозеф Вайс 1910 жылы докторлық диссертациясында «Halbleiter» (қазіргі мағынадағы жартылай өткізгіш) терминін енгізді. Феликс Блох 1928 жылы атомдық торлар арқылы электрондардың қозғалысы туралы теория жариялады. 1930 жылы Б. Гудден жартылай өткізгіштердегі өткізгіштіктің кішігірім қоспалардың концентрациясына байланысты екенін мәлімдеді. 1931 жылы Алан Херрис Уилсон жетекшілік теорияны және жолақтық аралықтар тұжырымдамасын жасады. Уолтер Х. Шоттки мен Невилл Фрэнсис Мотт потенциалдық кедергінің және металл-жартылай өткізгіш торабының сипаттамаларын жасады. 1938 жылы Борис Давыдов мыс оксидінің түзетушісі туралы теорияны жасады, pn торабының әсерін және азшылық тасымалдаушылар мен беттік күйлердің маңыздылығын анықтады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары инфрақызыл сәулелерді анықтау және байланыс құрылғылары қорғасын сульфиді мен қорғасын селениді материалдарын зерттеуге түрткіс берді. Бұл құрылғылар кемелер мен ұшақтарды анықтау, инфрақызыл диапазонды өлшегіштер және дауыс байланысы жүйелері үшін қолданылды. Нүктелік контактілі кристалл детекторлары микротолқындық радио жүйелері үшін маңызды болды, өйткені вакуумдық түтіктер 4000 МГц-тен жоғары жиілікте детекторлар ретінде жұмыс істей алмады; жетілдірілген радар жүйелері кристалл детекторларының жылдам жауабына тәуелді болды. Соғыс кезінде тұрақты сапалы детекторларды жасау үшін кремний материалдарын зерттеу және дамыту жұмыстары жүргізілді. 1922 жылы Олег Лосев радио үшін екі полюсті, теріс кедергілі күшейткіштерді жасады, бірақ ол Ленинград қоршауында қаза тапты. 1926 жылы Джулиус Эдгар Лилиенфельд өріс эффектілі транзисторға ұқсас құрылғыны патенттеді, бірақ ол практикалық емес еді. 1938 жылы Р. Хилш және Р. В. Поль вакуумдық түтіктің басқару торына ұқсас құрылымды қолдана отырып, қатты күйдегі күшейткішті көрсетті; құрылғы қуатты күшейтуді көрсеткенімен, секундына бір циклді кесу жиілігіне ие болды, бұл кез келген практикалық қолдану үшін тым төмен, бірақ қолда бар теорияны тиімді пайдалануға мүмкіндік берді. Францияда соғыс кезінде Герберт Матаре германий базасындағы жанындағы контактілер арасындағы күшейтуді байқады. Соғыстан кейін Матаре тобы «Транзистрон» күшейткішін жариялады, бұл «Транзистор» туралы хабарламадан кейін болды. 1954 жылы физикалық химик Моррис Таненбаум Bell Labs-те алғашқы кремнийлі торапты транзисторды жасады. Алайда, алғашқы торапты транзисторлар салыстырмалы түрде үлкен құрылғылар болды және оларды жаппай өндіру қиын болды, бұл оларды бірқатар мамандандырылған қолданулармен шектеді.