Кіріспе

Африка құрама футбол турнирі, көбінесе демеушілік себептерімен TotalEnergies Африка Ұлттар Кубогы деп аталады, немесе жай ғана AFCON немесе CAN, – Африкадағы ерлер құрама футбол командалары арасындағы ең маңызды халықаралық жарыс. Оны Африка Футбол Конфедерациясы (CAF) ұйымдастырады және алғаш рет 1957 жылы өткізілді. 1968 жылдан бері екі жылда бір рет өткізіліп келеді, 2013 жылы тақ жылдарға ауыстырылды. 1957 жылғы алғашқы турнирде үш ел ғана қатысты: Мысыр, Судан және Эфиопия. Оңтүстік Африка бастапқыда қатысуға жоспарланған, бірақ сол кездегі биліктегі үкіметтің апартеид саясаты салдарынан қатысудан шеттетілді. Содан бері турнирдің ауқымы кеңейіп, іріктеу турнирін өткізу қажет болды. Финалдық турнирге қатысушылардың саны 1998 жылы 16-ға жетті (1996 жылы 16 команда қатысуы тиіс болған, бірақ Нигерияның бас тартуына байланысты 15 команда қатысты, ал 2010 жылы Тогоның бас тартуымен де осы жағдай қайталанды), және 2017 жылға дейін формат өзгеріссіз сақталды, 16 команда төрт топқа, әр топта төрт командадан бөлінді, әр топтан ең үздік екі команда «нокаут» кезеңіне өтті. 2017 жылдың 20 шілдесінде Африка Ұлттар Кубогы қаңтардан маусымға ауыстырылды және 16 командадан 24 командаға дейін ұлғайтылды. Мысыр – турнир тарихындағы ең табысты ел, ол жеті рет жеңіске жеткен, Камерун бес рет, ал Гана төрт рет жеңімпаз атанды. Турнир тарихында үш кубок табыс етілді; қазіргі кубок алғаш рет 2002 жылы табыс етілді. Мысыр 2006, 2008 және 2010 жылдары бес рет қатарынан жеңіске жетті. 2013 жылы турнир форматы ФИФА Әлем Кубогына кедергі келтірмеу үшін тақ жылдарға ауыстырылды. Кот-д’Ивуар – 2023 жылғы финалда Нигерияны 2:1 есебімен жеңіп, турнирдің ағымдағы чемпионы.

1950-60-шы жылдар: шығу тегі және алғашқы жылдары

Африка Ұлттары кубогының бастауы 1956 жылдың маусым айында Лиссабонда өткен үшінші ФИФА конгресінде Африка Футбол Конфедерациясын құру туралы ұсыныс жасалған кезде басталды. Континенттік турнир өткізудің дереу жоспарлары болды және 1957 жылдың ақпан айында Суданның Хартум қаласында алғашқы Африка Ұлттары кубогы өтті. Бұл турнирге іріктеу кезеңі болған жоқ, алаңға КАФ-тың төрт негіздеуші елі (Мысыр, Судан, Эфиопия және Оңтүстік Африка) қатысты. Оңтүстік Африканың апартеид саясатының салдарынан құрамасына тек ақ нәсілді ойыншыларды қою туралы талабы оның қатысудан шеттелуіне әкелді, нәтижесінде Эфиопия тікелей финалға жолдама алды. Сондықтан барлығы екі матч өтті, Мысыр жартылай финалда үй иесі Суданды, ал финалда Эфиопияны 4:0 есебімен жеңіп, алғашқы континенттік чемпион атанды. Екі жыл өткен соң, 1959 жылы Мысыр Каирде екінші Африка Ұлттары кубогын өткізді, оған сол үш команда қатысты. Қонақ және бұрынғы чемпион Мысыр тағы да жеңіске жетті, финалда Суданды 2:1 есебімен жеңді.

1962 жылы Аддис-Абебада өткен үшінші Африка Ұлттары кубогына қатысуға ниет білдірген командалардың саны тоғызға жетті, және алғаш рет төрт команданың титул үшін күресуін анықтау үшін іріктеу кезеңі өтті. Қонақ Эфиопия мен бұрынғы чемпион Мысыр автоматты түрде финалға өтті, ал Нигерия және Тунис оларға қосылды. Мысыр үшінші рет қатарынан финалға шықты, бірақ Эфиопия командасы жеңіске жетті, алдымен Тунисті жеңіп, содан кейін қосымша уақытта Мысырды жеңді.

1960 жылдар: Гананың үстемдігі

1963 жылы Гана тұңғыш рет қатысып, жарысты өткізіп, финалда Суданды жеңіп, чемпион атанды. Олар екі жылдан кейін Тунисте де чемпион атанды, осымен Египетпен теңесіп, екі реттен жеңіске жетті. Бұл құрамда 1963 жылғы командадан тек екі ойыншы ғана болды. 1965 жылы КАФ әр командадағы шетелдік ойыншылардың санын екіге шектеуді енгізді. Бұл ереже 1982 жылға дейін күшінде болды. 1968 жылғы жарыстың финалдық турнирінің форматы кеңейтіліп, іріктеу кезеңіне қатысқан 22 команданың арасынан сегіз команда ілікті. Іліккен командалар төрттен тұратын екі топқа бөлініп, жеңіліссіз турнир жүйесімен ойнады, әр топтан ең үздік екі команда жартылай финалға өтті. Бұл жүйе 1992 жылға дейін финалдық турнирлерде қолданылып келді. Демократиялық Конго Республикасы финалда Гананы жеңіп, тұңғыш рет жеңіске жетті. 1968 жылғы турнирден бастап, жарыс екі жылда бір рет, жұп сандармен аталатын жылдары тұрақты түрде өткізілді. Бұл 2012 жылғы турнирмен аяқталды, одан кейін 2013 жылы жарыс өтті және тақ сандармен аталатын жылдары кезекті турнирлер ұйымдастырылды. Пил Сүйегі жағалауының шабуылшысы Лоран Поку 1968 және 1970 жылғы турнирлерде тиісінше алты және сегіз гол соқты, ал оның жалпы есебі 14 гол 2008 жылға дейін рекордтық көрсеткіш болып сақталды. 1970 жылы Суданда өткен турнирде алғаш рет теледидардан көрсетілді. «Бафана Бафана» өз алаңында Тунисті жеңіп, тұңғыш рет жеңіске жетті. Оңтүстік Африкалықтар екі жылдан кейін Буркина-Фасода да финалға шықты, бірақ атағын қорғай алмады, төртінші кубогын ұтып алған Египетке есе жіберді.

2000-шы жылдар: Мысырдың бұрын-соңды болмаған үш еселік жеңісі

2000 жылғы жарысты Гана мен Нигерия бірлесіп өткізді, олар бастапқыда тағайындалған Зимбабве орнына келді. Финалда қосымша уақыттан кейін 2–2 есебімен тең түсіп, Камерун Нигерияны пенальтилер сериясында жеңді. 2002 жылы Камерунның "Жеңілмейтін арыстандары" екінші рет тікелей жеңімпаз атанды. Бұл 1960 жылдары Гана, ал 1957 және 1959 жылдары Мысыр соңғы рет жеңіске жеткеннен кейінгі алғашқы қайталау болды. Камерундықтар тұңғыш рет финалға шыққан Сенегалды, сондай-ақ сол жылы әлем чемпионатына дебют жасаған Сенегалды пенальтилер арқылы жеңді. Екі финалист те екі жыл өткен соң Тунисте өткен ширек финалда құлап, ал онда үй иелері Марокконы 2–1 есебімен жеңіп, тұңғыш рет титулға ие болды. 2006 жылғы турнирді де Мысыр жеңіп алып, континенттік рекордты бесінші рет жаңартты. 2008 жылғы Африка Ұлттары Кубогы алдында бірнеше еуропалық клубтар турнир кестесін қайта қарауды сұрады. Олардың пікірінше, турнир еуропалық маусым ортасында өтетіндіктен, қатысқан ойыншылар клубтары үшін бірнеше маңызды ойынды өткізіп алады. 2008 жылдың қаңтар айында ФИФА президенті Сепп Блаттер турнирді 2016 жылға дейін маусым немесе шілде айында өткізуді қалайтынын мәлімдеді, бұл халықаралық күнтізбеге сәйкес келер еді, бірақ Орталық және Батыс Африканың көптеген елдері үшін жарысты өткізуге мүмкіндік болмас еді (өйткені бұл айлар ылғалды маусымға сәйкес келеді). 2008 жылғы турнирді Гана қабылдады, ал Мысыр кубокты сақтап, финалда Камерунды 1–0 есебімен жеңіп, өзінің ең көп жеңіс тіркеген алтыншы турнирін өткізді.

2010 жылдар: тақ жылдарға ауысу

Египет 2010 жылғы турнирде (Ангола ұйымдастырған) үшінші рет қатарынан жеңіп, финалда Гананы 1–0 есебімен жеңіп, алтынмен қапталған кубокты белгісіз мерзімге сақтап, жеті континенттік титулға дейін жеткізді (соның ішінде Египет 1958 және 1961 жылдар аралығында БАҚ ретінде белгілі болған кезде). Египет үш рет қатарынан кубок жеңіп алған алғашқы африкалық ел болды және Мексика, Аргентина және Иранға қосылды, олар да өздерінің континенттік кубогын үш рет қатарынан жеңіп алды. 2010 жылдың 31 қаңтарында Египет Африканың жаңа рекордын орнатты – 2004 жылы Тунисте Алжирге қарсы 2–1 есебімен жеңілгеннен бері қатарынан 19 Ұлттар кубогы матчинда жеңілген жоқ, сондай-ақ 9 рет қатарынан жеңіске жетті. 2010 жылдың мамыр айында турнирдің Әлем чемпионатына тап келуіне жол бермеу үшін 2013 жылдан бастап тақ жылдарға ауыстырылатыны хабарланды. Осыған байланысты 2012 жылдың қаңтарында (Габон мен Экваторлық Гвинея бірлесіп өткізді) және 2013 жылдың қаңтарында (Оңтүстік Африка өткізді) он екі айдың ішінде екі турнир өтті. Ливиядағы ахуал CAF-ті 2017 жылғы турнирді Габонға көшіруге мәжбүр етті. 2012 жылы Замбия финалда Кот-д’Ивуарға қарсы пенальти сериясында жеңіске жетті. Бұл матч Габонда, 1993 жылы ұлттық құрамасы апатқа ұшыраған жерден небары бірнеше жүз метр қашықтықта өткендіктен, көптеген БАҚ өкілдерінің назарына ілікті. 2013 жылғы турнирді Нигерия жеңіп алды, алғаш рет финалға шыққан Буркина-Фасоны жеңді. 2014–2015 жылдары Батыс Африкадағы Эбола вирусы эпидемиясы турнирге кедергі келтірді. Либериядағы барлық футболдық іс-шаралар тоқтатылды, ал Монровиядағы Антуанетт Табман стадионы Эболамен аурағандарды емдеу орталығына айналдырылды. 2015 жылғы Африка Ұлттар кубогы Мароккода өткізілуі тиіс еді, бірақ Эбола індетіне байланысты алаңдаушылық туындағандықтан, турнирді белгіленген мерзімде өткізуден бас тартты, соның салдарынан ол Экваторлық Гвинеяға көшті. 2016 жылдың шілдесінде Total CAF-тің 10 маңызды жарысын қолдау үшін сегіз жылдық демеушілік келісімге қол қойды. Бұл 2017 жылғы Африка Ұлттар кубогынан басталды, ол «Total Africa Cup of Nations» деп атала бастады.

2019 жылдан бастап: Турнир кеңейтілді

Ахмад Ахмадтың президенттігі кезінде Африка Ұлттар Кубогының одан әрі өзгерісі туралы талқылаулар болды. 2017 жылдың шілдесінде екі өзгеріс ұсынылды: жарыстың уақытын қаңтардан Солтүстік жарты шардың жаз мезгіліне ауыстыру және 16 командадан 24 командаға дейін кеңейту (2019 жылғы Африка Ұлттар Кубогынан бастап). 2017 жылдың 20 шілдесінде CAF Атқару комитеті Марокконың Рабат қаласында өткен мәжілісте ұсыныстарды бекітті. 2019 жылғы Африка Ұлттар Кубогының жеңімпазына берілген ақшалай сыйлық 4,5 миллион долларды құрады, ал екінші орын алған Сенегал 2,5 миллион доллар алды. 2020 жылдың 25-30 наурызына жоспарланған 2021 жылғы Африка Ұлттар Кубогының іріктеу кезеңінің 3 және 4-ші ойын күндері COVID-19 пандемиясының салдарынан кейінге жылдырылды. Камерунның ұйымдастыруымен өтуі тиіс болған 2021 жылғы Африка Ұлттар Кубогы да COVID-19 пандемиясының салдарынан 2022 жылға жылдырылды. Африка Футбол Конфедерациясы 2021 жылғы Африка Ұлттар Кубогының жеңімпазына берілетін ақшалай сыйлықты 4,5 миллион доллардан 5 миллион долларға дейін арттырды, ал екінші орын алған команда 2,75 миллион доллар алады. Сенегал финалда Египетті пенальтилер сериясында жеңіп, тұңғыш рет турнир жеңімпазы атанды.

Формат

Командалар саны мен әрбір финалдық турнирдің форматы жылдар бойы өзгеріп келді. Көптеген турнирлерде турнир дөңгелек робин топтық кезеңнен басталып, содан кейін жеңілгендерді шығарып тастау (сингл-элиминация) кезеңі болады.

Жыл Командалар Матчтар Форматы Мин. (Ең аз мүмкін матчтар, егер матч қайталанбаса) Нақты (Барлық қайта ойналған матчтарды қоса алғандағы нақты матчтар саны) 1957 3 2 жартылай финал, финал 1959 3 3 3 командадан дөңгелек робин топтық кезең 1962 4 4 жартылай финал, 3-орын үшін матч, финал 1963 6 8 3 командадан 2 топ, 3-орын үшін матч, финал 1965 6 8 1968 8 16 4 командадан 2 топ, жартылай финал, 3-орын үшін матч, финал 1965 8 16 1972 8 16 1974 8 16 17 1976 8 18 4 командадан 2 топ, 4 командадан финалдық дөңгелек робин топтық кезең 1978 8 16 4 командадан 2 топ, жартылай финал, 3-орын үшін матч, финал 1980 8 16 1982 8 16 1984 8 16 1986 8 16 1988 8 16 1990 8 16 1992 12 20 3 командадан 4 топ, ширек финал, жартылай финал, 3-орын үшін матч, финал 1994 12 20 1996 15 29 3–4 командадан 4 топ, ширек финал, жартылай финал, 3-орын үшін матч, финал 1998 16 32 4 командадан 4 топ, ширек финал, жартылай финал, 3-орын үшін матч, финал 2000 16 32 2002 16 32 2004 16 32 2006 16 32 2008 16 32 2010 15 29 3–4 командадан 4 топ, ширек финал, жартылай финал, 3-орын үшін матч, финал 2012 16 32 4 командадан 4 топ, ширек финал, жартылай финал, 3-орын үшін матч, финал 2013 16 32 2015 16 32 2017 16 32 2019 24 52 4 командадан 6 топ, 1/16 финал, ширек финал, жартылай финал, 3-орын үшін матч, финал 2021 24 52 2023 24 52 2025 24 52 2027 24 52

1962 жылғы басылымнан бері бұл жарыс екі кезеңде өткізіліп келеді: іріктеу кезеңі (немесе жою кезеңі) және финалдық турнир. Финалдық турнирдің ұйымдастырушы елі автоматты түрде іріктеледі, ал алғашқы басылымдарда чемпион келесі турнирге де іріктеледі.

Іріктеу

Африка Футбол Конфедерациясына (CAF) қосылған елдердің саны артуына байланысты іріктеу кезеңі уақыт өте келе өзгерістерге ұшырады. Ол 1962 жылы Африка Ұлттары Кубогының алғашқы екі турнирінде құрылды. CAF-тің негіз қалаушы елдері – Мысыр, Эфиопия және Судан (Оңтүстік Африка апартеид саясаты салдарынан құрылғаннан кейін дереу қатысудан шеттетілді) финалдық турнирге тікелей қатысты. 1962 жылы жаңа елдер конфедерацияға қосылып, CAF-ті финалдық турнирге іріктеу үшін нокаут жүйесін енгізуге мәжбүр етті. Бұл жүйе 1992 жылға дейін қолданылды, содан кейін іріктеу кезеңінің ұйымдастырылуы УЕФА Еуропа Чемпионатына ұқсас болды. Іріктеу топтарында әрқайсысы 4-тен 7-ге дейін команда болды, әрбір команда өз тобындағы қарсыластарымен өзара екі рет кездесті, ал іріктеуге өткен ел топтағы орны бойынша анықталды.

Соңғы кезең

Тек қабылдаушы ел автоматты түрде іріктеуге қатысты, ал қалған 23 команда іріктеу турнирі арқылы іріктелді. Финалдық турнирде 24 команда әрқайсысы төрт командадан тұратын алты топқа бөлінді. Әр топтағы командалар бір рет бір-бірімен кездесті. Топтық кезеңнен кейін ең үздік екі команда және үшінші орын алған ең жақсы төрт команда 1/8 финалға өтті. Жеңімпаздар 1/4 финалға өтті. 1/4 финалдың жеңімпаздары 1/2 финалға өтті. 1/2 финалда жеңілгендер үшінші орын үшін күш сынасты, ал 1/2 финалдың жеңімпаздары финалда ойнады.

Кубок пен медальдар

Африка Ұлттары кубогының тарихында жеңімпаздарға үш кубок табыс етілді. Түпнұсқа, күмістен жасалған кубок – Африка Конфедерациясының (CAF) алғашқы президенті, египеттік Абделазиз Абдалла Салемнің есімімен аталатын Абделазиз Абдалла Салем кубогы. Африка Ұлттары кубогының үш турнирінде алғаш рет жеңіске жеткен Гана 1978 жылы кубокты мәңгілікке иелену құқығын алды. Екінші кубок 1980 жылдан 2000 жылға дейін табыс етілді және "Африка Бірлігінің кубогы" деп аталды. Оны 1980 жылғы турнирден бұрын Африкадағы Спорт Жоғарғы Кеңесі CAF-қа сыйлады. Кубок цилиндр тәрізді, оның бетіне континенттің картасы мен Олимпиада сақиналары бейнеленген. Төртбұрышты тұғырға орнатылған, үшбұрышты тұтқалары бар еді. Камерун 2000 жылы үш мәрте чемпион атанғаннан кейін Бірлік кубогын мәңгілікке иеленді. 2001 жылы үшінші кубок таныстырылды – Италияда жасалған, алтын жалатылған кубок. Алдыңғы кубокты мәңгілікке иеленген Камерун 2002 жылғы жарысты жеңіп, жаңа кубокты алған алғашқы ел болды. Египет 2010 жылы үш мәрте чемпион атанғаннан кейін алтын жалатылған кубокты мәңгілікке иеленді. Бұрынғы жеңімпаздар кубокты өздерімен алып кеткенімен, Египетке арнайы, толық көлемді реплика табыс етілді, оны сақтауға рұқсат берілді. Әрбір жеңімпазға түпнұсқамен бірдей өлшемдегі реплика беріледі. CAF жеңімпаз командаға 30 алтын медаль, күміс жүлдегерлерге 30 күміс медаль, үшінші орын алған командаға 30 қола медаль және финалдық турнирде төртінші орын алған командаға 30 диплом табыс етеді.

Барлық уақыт рекорды

ТурнирлерОйындарСоғылған голдарГолдар саны1957273.501959382.6719624184.5019638334.1319658313.88196816523.25197016513.19197216533.31197417543.18197618543.00197816382.38198016332.06198216322.00198416392.44198616311.94198816231.44199016301.88199220341.70199420442.20199629782.69199832932.91200032732.28200232481.50200432882.75200632732.28200832993.09201029712.45201232762.38201332692.16201532682.13201732662.06201952102.192021521001.922023521192.29