Кіріспе

DC Comics супергеройы Супермен – DC Comics баспасынан шыққан американдық комикс кітаптарында пайда болатын супергерой. Бұл кейіпкерді жазушы Джерри Сигел мен суретші Джо Шустер жасаған, ал ол Action Comics #1 комиксінде (мұқабасы 1938 жылғы маусымда, ал шығарылған күні 1938 жылғы 18 сәуірде) тұңғыш рет пайда болды. Супермен радиосериалдар, романда, фильмдерде, телешоуларда, театрларда және бейнеойындарда да қолданылды. Супермен ойдан шығарылған Криптон планетасында Кал-Эл деген атпен дүниеге келді. Ол кішкентай кезінде ата-анасы оны Криптон табиғи апаттан жойылғанға дейін Жерге кішкентай ғарыш кемесімен жіберді. Оның кемесі Американың ауылдық жеріне, ойдан шығарылған Смоллвилл қаласының жанына қонды. Оны фермерлер Джонатан мен Марта Кент тауып алып, асырап алды және оған Кларк Кент деп ат қойды. Кларк керемет күш пен зақым келтірмейтін тері сияқты түрлі қабілеттерді дамыта бастады. Асырап алған ата-анасы оған өзінің күштерін адамзаттың игілігі үшін пайдалануға кеңес берді, содан ол қылмысқа қарсы күресуге бел буды. Жеке өмірін сақтау үшін ол түрлі-түсті костюм киіп, қылмыспен күрескенде "Супермен" деген атпен танылды. Кларк Американың ойдан шығарылған Метрополис қаласында тұрады және Daily Planet газетінде журналист болып жұмыс істейді. Суперменнің серіктеріне оның сүйіктісі, кейіннен әйелі және журналист Лоис Лейн, Daily Planet фотографы Джимми Олсен және бас редактор Перри Уайт жатады, ал жаулары – Брейниак, Генерал Зод, Дарксейд және оның басты жауы Лекс Лютор. Супермен – супергеройдың архетипі: ол ерекше костюм киеді, кодовое атау қолданады және ерекше қабілеттерінің көмегімен зұлымдыққа қарсы күреседі. Бұл сипаттамаға сәйкес келетін бұрынғы кейіпкерлер болғанымен, супергерой жанрын танымал еткен және оның қағидаларын орнатқан – Супермен. 1980 жылға дейін ол американдық комикстердегі ең көп сатылған супергерой болды.

Даму

Джерри Сигел мен Джо Шустер 1932 жылы Кливлендтегі Гленвилл орта мектебінде оқып жүргенде танысып, көркем әдебиетке деген ортақ құмарлығымен байланысты. Сигел жазушы, ал Шустер суретші болуға ниеттенді. Сигел әуесқой ғылыми-фантастикалық әңгімелер жазып, оларды «Science Fiction: The Advance Guard of Future Civilization» атты журнал ретінде өзі жариялады. Оның досы Шустер жұмысына жиі иллюстрациялар қосты. Сигел мен Шустер оқиғалар мен комедияға баса назар аударатын комикстер жасауға көшті. Олар газеттерде жарияланатын комикстердің авторлары болғысы келді, сондықтан өз идеяларын түрлі газет редакторларына көрсетті. Бірақ газет редакторлары олардың идеялары жеткілікті сенсациялық емес екенін айтты. Егер олар табысты комикс жасағысы келсе, ол нарықтағы барлық комикстерден де сенсациялық болуы керек еді. Бұл Сигелді Суперменді комикс кейіпкері ретінде қайта қарастыруға итермеледі. Сигел Суперменнің қабілеттерін одан да сенсациялық ету үшін өзгертті: Билл Данн сияқты, Суперменнің екінші прототипіне ашкөз ғалым өз еркіне қарсы күш сыйлайды, бірақ психикалық қабілеттердің орнына ол адамнан асып түсетін күшке және оқтан өтпейтін теріге ие болады. Сонымен қатар, бұл жаңа Супермен жамандықпен күресетін батыр болды, себебі Сигел батырлық кейіпкерлері бар комикстер көбірек сәтті болатынын байқады. Кейінірек Сигел еске алғандай, бұл Супермен кейбір кадрларда «жарқанатқа ұқсас» плащ киген, бірақ көбінесе ол және Шустер костюм әлі жоқ екеніне келісті, және сақталған суреттерде ол көрінбейді. Сигел мен Шустер Суперменнің екінші тұжырымын Чикагодағы Consolidated Book Publishers баспасына көрсетті. 1933 жылдың мамыр айында Consolidated «Детектив Дэн: құпия агент 48» атты комикс кітабын шығарды. Ол кезде бұл жаңалық болған газет комикстерінің қайта басылымдарынан айырмашылығы, онда барлық түпнұсқа әңгімелер болды. Сигел мен Шустер «Супермен» деп аталатын ұқсас форматтағы комикс кітабын жасады. Сол жазда Consolidated өкілдері жұмыс сапарымен Кливлендке келді, және Сигел мен Шустер өз жұмыстарын жеке көрсетуге мүмкіндік алды. Consolidated қызығушылық танытса да, кейіннен комикс бизнесінен шығып кетті, себебі «Детектив Дэннің» сатылымы көңіл көншітпеді. Сигел баспагерлер оларды қабылдамайтынының себебі – олардың жас және танымал емес екендігіне сенді, сондықтан ол Шустердің орнын басатын белгілі суретшіні іздеді. Сигел Шустерге не істеп жатқанын айтқанда, Шустер олардың бас тартқан Супермен комиксін өртеп, тек мұқабасын ғана сақтап қалды. Олар басқа жобалар бойынша бірлесіп жұмыс істеуді жалғастырды, бірақ Шустердің Суперменмен жұмысы аяқталды. Сигел көптеген суретшілерге хат жазды. Сигел О’Мелияға жіберген сценарийде Суперменнің шығу тарихы өзгерді: ол адамзат табиғи түрде «супер күштерді» дамытқан алыс болашақтан келген «ғалым-саяхатшы». Жер жарылып кетер алдында ол уақыт машинасымен қазіргі заманға қашып кетеді, содан кейін ол дереу өз супер күштерін қылмысқа қарсы күрес үшін қолдана бастайды. О’Мелия бірнеше кадр жасады және оларды газет синдикатына көрсетті, бірақ олар қабылданбады. О’Мелия Сигелге өз кадрларының көшірмелерін жіберген жоқ, олар жоғалып кетті. 1934 жылдың маусым айында Сигел тағы бір серіктес тапты: Чикагодағы Рассел Китон есімді суретші. Китон «Бак Роджерс» және «Skyroads» комикстерін суреттеді. Сигелдің маусым айында Китонға жіберген сценарийде Суперменнің шығу тарихы одан әрі дамыды: алыс болашақта, Жер «ұлы апаттар» салдарынан жарылу алдында тұрғанда, соңғы тірі қалған адам үш жасар ұлын 1935 жылға уақыт машинасымен қайтарады. Уақыт машинасы жол үстінде пайда болады, оны Сэм және Молли Кент атты жүргізушілер табады. Олар баланы жетімдер үйіне қалдырады, бірақ қызметкерлер оны бақылау үшін күреседі, себебі ол адамнан асып түсетін күшке және терісі теріге енбейтін қасиетке ие. Кенттер баланы асырап алып, оған Кларк деп ат қояды және оған өзінің табиғатынан туған керемет қабілеттерін адамзат игілігі үшін пайдалану керектігін үйретеді. Қарашада Сигел Китонға сценарийінің кеңейтілген нұсқасын жіберді: Супермен футболшыны ұрлаудың айласын бұзады. Ұзартылған сценарийде Кларк Суперменнің кейіпкеріне енгенде арнайы «форма» киетіндігі айтылған, бірақ ол сипатталмаған. Китон Сигелдің сценарийі бойынша екі апталық комикс жасады. Қарашада Китон газет синдикатына өз кадрларын көрсетті, бірақ олар да қабылданбады, сондықтан ол жобадан бас тартты. Сигел мен Шустер татуласып, Суперменді бірлесіп дамытуды жалғастырды. Кейіпкер Криптон планетасынан келген шетелдік болды. Шустер қазір таныс костюмді жасады: кеудесінде «S» әрпі бар тайц, шорт және плащ. Олар Кларк Кентті ұялшақ болып көрінетін журналист етіп жасады, сондай-ақ оның әріптесі Лоис Лейнді ойлап тапты, ол батыл және күшті Суперменге қызығады, бірақ ол Кент пен Суперменнің бір адам екенін білмейді. 1935 жылдың маусым айында Сигел мен Шустер, соңғысы Мэлком Уилер Николсонға тиесілі Нью-Йорктегі National Allied Publications комикс баспасымен жұмыс тапты. Уилер Николсон олардың екі комиксін 1935 жылғы «New Fun Comics» №6-да жариялады: «Henri Duval» және «Doctor Occult». Сигел мен Шустер оған Суперменді көрсетіп, газеттерге жариялау үшін оны өкілдік етуін сұрады. Қарашада Уилер Николсон Суперменді өзінің бірінен жариялауды ұсынды. Сигел мен Шустер оның ұсынысын қабылдамады, себебі Уилер Николсон жауапсыз бизнесмен екенін көрсетті. Ол олардың хаттарына жауап беруге кешіккен және «New Fun Comics» №6-дағы жұмысы үшін оларға ақы төлемеген. Олар Суперменді газет синдикаттарына өкілдік етуді өздері таңдады. Төлем уақытында кешіксе де, Сигел мен Шустер Уилер Николсон үшін жұмыс істеуді жалғастырды, себебі ол олардың жұмысын сатып алатын жалғыз баспагер еді, және жылдар бойы оның журналдары үшін басқа да оқиғалар жасады. Уилер Николсонның қаржылық қиындықтары күшейе берді. 1936 жылы ол Гарри Доненфельд пен Джек Либовицпен бірлесіп «Detective Comics, Inc.» корпорациясын құрды, оның үшінші журналы «Detective Comics» деп аталды. Сигел мен Шустер «Slam Bradley» сияқты «Detective Comics» үшін де оқиғалар жасады. Уилер Николсон Доненфельд пен Либовицке қарызға батып, 1938 жылдың қаңтар айының басында Доненфельд пен Либовиц Уилер Николсонның компаниясын банкротқа түсіріп, оны тартып алды. 1937 жылдың желтоқсан айының басында Сигел Нью-Йоркте Либовицке барды, және Либовиц Сигелден «Action Comics» атты жаңа комикс антологиясы үшін кейбір комикстер жасауын сұрады. Сигел жаңа оқиғаларды ұсынды, бірақ Суперменді емес. Сигел мен Шустер сол кезде Супермен үшін «McClure Newspaper Syndicate» баспасымен келісімге келіп жатқан. 1938 жылдың қаңтар айының басында Сигел Либовиц пен «McClure» қызметкері Макс Гейнспен үш тараптан телефон арқылы сөйлесті. Гейнс Сигелге «McClure» Суперменді қабылдамағанын хабарлады және Либовицке олардың Супермен кадрларын «Action Comics» үшін қарастыруға жіберуге бола ма деп сұрады. Сигел келісті. Либовиц пен оның әріптестері кадрларға әсерленді және Сигел мен Шустерден «Action Comics» үшін 13 беттік комикс жасауын сұрады. Көптеген қабылдамаулардан шаршаған Сигел мен Шустер ұсынысты қабылдады. Енді олар Суперменнің жарияланғанын көретін болар еді. Сигел мен Шустер жұмыстарын ақпан айының соңында тапсырды және оларға 130 доллар төленді (1938 жылғы 130 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сома> тең). Наурыз айының басында олар Либовицтің өтініші бойынша Суперменнің авторлық құқығын «Detective Comics, Inc.» компаниясына берген келісімге қол қойды. Бұл бизнес практикасының қалыпты жағдайы еді, және Сигел мен Шустер бұрынғы жұмыстарының авторлық құқығын да берген.

Екі автордың жаңартқан Супермен нұсқасы 1938 жылдың 18 сәуір күні жарық көрген «Action Comics» журналының бірінші нөмірінде пайда болды. Суперменнің комиксінің арқасында журнал үлкен сәттілікке ие болды.

Әсерлер

Сигел мен Шустер ғылыми-фантастикалық және приключениелік журналдарды оқыды, көптеген әңгімелерде телепатия, болжамдық және адамнан асып түсетін күш сияқты фантастикалық қабілеттері бар кейіпкерлер кездесетін. Бір ерекше кейіпкер – Эдгар Райс Берроуздың романдарынан таралған Марстың Джон Картері. Джон Картер – Марсқа жеткізілген адам, ондағы төмен гравитация оны жергілікті тұрғындардан күшті етеді және үлкен қашықтықтарға секіруге мүмкіндік береді. Тағы бір ықпал еткен туынды – Филип Уайлидің 1930 жылғы «Гладиатор» романы, ондағы басты кейіпкер Уго Даннер осыған ұқсас қабілеттерге ие болған. Суперменнің позасы мен бейжай мінезі Дуглас Фэрбенкс кейіпкерлерінен әсер алды, ол «Зорроның белгісі» және «Робин Гуд» сияқты приключениелік фильмдерде ойнаған. Суперменнің туған қаласы Метрополистің аты 1927 жылғы осы аттас фильмнен алынған. Попай мультфильмдері де ықпал еткен. Тағы бір шабыт көзі – комедиялық актер Харольд Ллойд. Ллойдтың типік кейіпкері – зәулім мінезді адам, ол бұзақылардың зорлығына ұшырайды, бірақ оқиғаның соңында ашуланып, қарсы тұрады. Кент журналист болды, себебі Сигел мектепті бітіргеннен кейін өзінің болашағын осылай көріп, журналист болу арманында болған. Лоис Лейн, Кларк және Супермен арасындағы махаббат үшбұрышы Сигелдің қыздармен қарым-қатынастағы ұялуынан туындаған. Екеуі жас кезінде комикстер жинаған, олардың сүйіктісі Винсор Маккейдің фантастикалық «Кішкентай Немо» комиксі болды. Ол Зигмунд Брейтбарт және Джозеф Гринштейн сияқты күшті адамдардың жанкүйері болды. Ол фитнес журналдарын және нұсқаулықтарды жинады және олардың суреттерін өнерінде визуалды анықтама ретінде пайдаланды. Оның кеудесіндегі белгі – геральдикалық белгілерден шабыттанған. Көптеген приключениелік батырлар, мысалы, қылышбаздар, плащ киген. Суперменнің жүзі Джонни Вайсмуллерге ұқсас, ал кейбір ерекшеліктері Дик Трейси комиксінің кейіпкерінен және карикатурист Рой Крейннің туындыларынан алынған. «Супермен» сөзі 1920-1930 жылдары үлкен қабілетке ие адамдарды, көбінесе спортшыларды және саясаткерлерді сипаттау үшін жиі қолданылған. Ол кейде «Доктор Жукстің супермені» сияқты фантастикалық әңгімелерде де кездесетін. Сигел мен Шустердің Фридрих Ницшенің «Үстем адам» тұжырымына қаншалықты ықпал еткені белгісіз, олар оны мойындаған емес.

Комикстер

1938 жылдан бері Супермен туралы әңгімелер DC Comics баспасынан шығарылатын мерзімді комикстерде үздіксіз жарияланып келеді. Олардың арасындағы ең алғашқысы және ең көнесі – Action Comics, ол 1938 жылдың сәуір айында жарық көрді. Сонымен қатар, жылдар бойы басқа да, қысқа ғұмырлы Супермен журналдары шығарылды. Супермен – DC Comics-ке тиесілі супергеройлардың ортақ әлемі болып табылатын DC Universe-тің бір бөлігі, сондықтан ол Батман, Ғажайып әйел сияқты кейіпкерлермен бірге көптеген оқиғаларда кездеседі. Супермен басылған тарихында кез келген американдық супергеройдан көбірек комикс сатқан. Супермен комикстерінің алғашқы онжылдықтарының нақты сату көрсеткіштерін табу қиын, себебі сол кездегі көптеген баспагерлер сияқты DC Comics та бұл деректерді өзінің бәсекелестерінен және жалпы жұртшылықтан жасырды. Бірақ сол кездегі нарықтың жалпы тенденцияларын ескере отырып, Action Comics және Суперменнің сатылымы 1940 жылдардың ортасында ең жоғары деңгейге жеткен, содан кейін бірте-бірте төмендеген. Сату туралы деректер алғаш рет 1960 жылы жарияланды және Суперменнің 1960 және 1970 жылдары ең көп сатылған комикс кейіпкері екенін көрсетті. 1987 жылдан бастап сату қайтадан өсті. Супермен #75 (1992 жылдың қарашасы) 23 миллионнан астам дана сатылды, бұл осы сандағы кейіпкердің қатыгез өлімі туралы кең таралған хабарларға байланысты, комикстер тарихындағы ең көп сатылған санына айналдырды. Осы уақыттан бастап сату төмендеді. 2018 жылдың наурызында Action Comics 51 534 дана сатылды, бірақ мұндай төмен көрсеткіштер супергерой комикстері үшін қалыпты жағдай (салыстыру үшін, Amazing Spider-Man #797 тек 128 189 дана сатты). Бүгінгі таңда комикстер Супермен франшизасының екінші дәрежелі аспектісі саналады, бірақ олар фильмдер мен телешоулар үшін жаңа идеялардың көзі ретінде маңыздылығын сақтап қалды. Комикстердің оқиғаларын жылдам және арзан өндіруге болады, сондықтан олар тәжірибе жүргізу үшін өте қолайлы орта. 1950 жылдары комикстерді балалар оқыса, 1990 жылдан бері орташа оқырман ересек адам. Бұл өзгерістің басты себебі – DC Comics-тің 1970 жылдары комикстерді дәстүрлі журнал сататын дүкендердің (супермаркеттер, газет стендтері және т.б.) орнына, мамандандырылған дүкендерге сату туралы шешімі болды. Бұл модель "тікелей тарату" деп аталады және комикстерді балалар үшін қолжетімсіз етті.

Газеттерден жасалған жолақтар

1939 жылдың қаңтарынан бастап, McClure Syndicate арқылы таратылған газеттерде Супермен туралы күнделікті комикс жолақтары жариялана бастады. Сол жылдың қараша айында түсті жексенбілік нұсқасы да қосылды. Джерри Сигел 1943 жылы әскерге шақырылғанға дейін комикс жолақтарының көп бөлігін жазды. Жексенбілік жолақтардың баяны күнделікті жолақтардан тәуелсіз болды, бұл Сигелдің жексенбілік жолақтарды басқа авторларға тапсыруға мәжбүр болғандықтан болуы мүмкін. 1941 жылға қарай, газетте жарияланған комикс жолақтарының оқырмандарының саны шамамен 20 миллионға жеткен. Джо Шустер алғашқы жолақтарды салған, кейін осы жұмысты Уэйн Борингке жүктеді. 1949 жылдан 1956 жылға дейін газет жолақтарын Вин Мортимер салған. Комикс жолағы 1966 жылдың мамырында тоқтатылды, бірақ Warner Bros. компаниясы шығарған фильмдер сериясымен байланысты 1977 жылдан 1983 жылға дейін қайта жаңғыртылды.

Басшылар

Бастапқыда Сигельге Суперменді өзі қалағандай жазуға рұқсат берілді, себебі ешкім франшизаның табысқа жететінін және оның тез өсіп кететінін күтпеген еді. Бірақ көп ұзамай Сигел мен Шустердің жұмысы цензурамен мәселе тууынан қауіптеніп, қатаң бақылауға алынды. Сигел ертегілерге тән зорлық-зомбылық пен әлеуметтік күреске шақыруды азайтуға мәжбүр болды. 1940 жылы жұмысқа алынған редактор Уитни Эллсворт Суперменге ешкімді өлтірмеуді бұйырды. Жыныстық мазмұнға тыйым салынды, ал Ultra Humanite және Toyman сияқты әдемі әрі ерекше жамандар жас оқырмандар үшін кем қорқынышты болады деп есептелді. Морт Вайзингер 1941 жылдан 1970 жылға дейін Супермен комиксінің редакторы болды, оның қызметі қысқа мерзімге әскери қызметімен үзіліске ұшырады. Сигел мен оның әріптестері кейіпкерді біртұтас мифологияны құру туралы көп ойланбастан жасады, бірақ Супермен комикстерінің саны мен жазушылардың қатары өскен сайын Вайзингер тәртіпті тәсілді талап етті. Вайзингер сюжеттік идеяларды берді, ал Суперменнің күштерінің логикасы, оның шығу тегі, оқиғалардың орны және оның өсіп келе жатқан қосалқы кейіпкерлермен қарым-қатынасы мұқият жоспарланды. Осы кезеңде Бизарро, оның туысы Суперқыз, Фантом аймағы, Жалғыздық бекінісі, криптониттің әртүрлі түрлері, робот-көшірмелер және Крипто сияқты элементтер енгізілді. Вайзингердің тұсында құрылған күрделі әлем адал оқырмандарға тартымды болды, бірақ кездейсоқ оқырмандарға жатсыды. Вайзингер жеңіл ойын-сауық әңгімелерін қалыс драмадан артық көрді және Вьетнам соғысы мен американдық азаматтық құқықтар қозғалысы сияқты сезімтал тақырыптардан аулақ болды, себебі ол өзінің консервативті көзқарастарының солшыл жазушылар мен оқырмандарды жіберуінен қорқыды. Вайзингер 1958 жылы оқырмандармен кері байланыс орнату және жақындық құру үшін пікірлер бағанын енгізді. 1970 жылы Вайзингер зейнетке шығып, оның орнын Джулиус Шварц басты. Өзінің мойндағанынша, Вайзингер жаңа оқырмандармен байланысын жоғалтқан. The Sandman Saga-дан бастап Шварц Кларк Кентті телеарнаның жүргізушісі етіп, Суперменді жаңартты және криптонит пен робот-көшірмелер сияқты жиі пайдаланылатын сюжеттік элементтерді жойды. Шварц сондай-ақ Суперменнің күштерін Сигельдің бастапқы деңгейіне дейін төмендетті. Бұл өзгерістер кейінірек жазушылармен кері қайтарылды. Шварц "Барлығы бар адам үшін" (Superman Annual #11) сияқты күрделі драмалық оқиғаларға рұқсат берді, онда жаман Монгул Суперменді өмір сүретін Криптондағы бақытты отбасылық өмірдің иллюзиясымен мазалады. Шварц 1986 жылы DC Comics-тен зейнетке шықты және оның орнын Майк Карлин Супермен комиксінің редакторы ретінде басты. Оның зейнетке шығуы DC Comics компаниясының DC Universe-ті "Жерлердің шексіз дағдарысы" атты компаниялық кроссовер сюжетімен қайта құру туралы шешімімен сәйкес келді. "Тәттілдік адамы" кітабында Джон Бёрн Супермен мифосын қайта жазды, Суперменнің күштерін тағы да азайтты, жазушылар оларды бірте-бірте күшейтті, және көптеген қосалқы кейіпкерлерді қайта қарады, мысалы Лекс Люторды ақылсыз ғалымнан гөрі миллиардтаған долларлық өнеркәсіпшіге айналдырды және Суперқызды жасанды пішін өзгертетін организмге айналдырды, себебі DC Суперменнің жалғыз тірі қалған криптониан болуын қалады. Карлин 1996 жылы DC Universe кітаптарының атқарушы редакторы болып тағайындалды, ол 2002 жылға дейін осы лауазымда болды. Кей Си Карлсон оның орнын Супермен комиксінің редакторы ретінде басты.

Эстетикалық стиль

Супермен комиксінің алғашқы онжылдықтарында суретшілерден белгілі бір "үй стиліне" сай болу талап етілді. Джо Шустер 1940 жылдары Суперменнің эстетикалық стилін қалыптастырды. Шустер National компаниясынан кеткен соң, Уэйн Боринг Супермен комикстеріндегі бас суретші болды. Ол Суперменді биіктейтіп, көбірек бөлшектермен суреттеді. 1955 жылдары Курт Сван Борингтің орнын иеленді. 1980 жылдары комикс өнерінің әртүрлілігі артып, қазір Супермен комикстерінде жалғыз "үй стилі" жоқ.

Радио

Суперменнің комикстерден басқа алғашқы бейімделуі – 1940 жылдан 1951 жылға дейін 2088 бөлімнен тұратын, көбінесе балаларға арналған "Суперменнің оқиғалары" радиошоуы болды. Бөлімдер бастапқыда 15 минуттық болды, бірақ 1949 жылдан кейін 30 минутқа дейін ұзартылды. Көптеген бөлімдер тікелей эфирде орындалды. Бад Коллиер көптеген бөлімдерде Суперменнің даусын сомдады. Шоуды Роберт Максвелл және Аллен Дуковни жасады, олар тиісінше Superman, Inc. және Detective Comics, Inc. компанияларының қызметкерлері болды.

Сахна

1966 жылы Суперменнің «Тони» сыйлығына ие болған музыкалық пьесасы Бродвейде сахналанды. «Бұл құс, бұл ұшақ, бұл Супермен» атты туындының музыкасын Чарльз Строуз, әнін Ли Адамс, ал либреттосын Дэвид Ньюман мен Роберт Бентон жазды. Актер Боб Холидей Кларк Кент/Супермен рөлін, ал актриса Патрисия Маранд Лоис Лейн рөлін ойнады.

Фильм

Paramount Pictures 1941 және 1943 жылдар аралығында Суперменнің анимациялық қысқаметражды фильмдер сериясын шығарды. Барлығы он жеті эпизод жасалды, олардың әрқайсысы 8–10 минуттық болды. Алғашқы тоғыз фильмді Fleischer Studios, ал келесі фильмдерді Famous Studios өндірді. Бад Коллиер Суперменге дауыс берді. Бірінші эпизодтың өндіріс бюджеті 50 000 доллар, ал қалған эпизодтардың әрқайсысы 30 000 долларға бағаланды (1941 жылы 30 000 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең), ол сол кезде өте жомарт бюджет болды; анимациялық қысқаметражды фильмдер үшін 9 000 – 15 000 доллар көбінесе жеткілікті болатын. Джо Шустер кейіпкерлердің эскиздерін ұсынды, сондықтан визуализация сол кездегі комикс стиліне ұқсас болды. Суперменнің алғашқы толыққанды бейімделуі 1948 жылы балаларға арналған сериалдық фильм болды. Кирк Алин экранда бұл кейіпкерді бейнелеген алғашқы актер атанды. Өндіріс шығындары 325 000 долларға дейін жетті (1948 жылы 325 000 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Бұл кино тарихындағы ең табысты сериалдық фильм болды. 1950 жылы «Атом адамы Суперменге қарсы» атты сериалдық фильм шықты. Ұшу сахналарында Супермен анимациялық түрінде қолмен салынды және тікелей түсірілген кадрлармен біріктірілді. Алғашқы көркем фильм – «Супермен және Мольдерлер», ол 1951 жылы 58 минуттық B класты фильм ретінде шықты, оның бюджеті шамамен 30 000 долларды құрады (1951 жылы 30 000 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Бұл фильмде Джордж Ривз Супермен рөлін сомдады және ол келесі телесериалды насихаттау мақсатында түсірілді. Саундтректі Джон Уильямс жазды, ол «Оскар» сыйлығына ие болды. «Супермен» (1978) – үлкен бюджетпен түсірілген алғашқы супергеройлік фильм, және оның сәттілігі «Бэтмен» (1989) және «Өрмекші адам» (2002) сияқты келесі супергеройлік фильмдерге жол ашты. 1978 жылғы фильмтің үш жалғасы шықты: «Супермен II» (1980), «Супермен III» (1983), «Супермен IV: Бейбітшілік іздеуі» (1987). 2006 жылы 1978–1987 жылдардағы фильмдер сериясын еске түсіретін «Супермен қайтып келді» фильмі шықты. Супермен рөлін Брэндон Рут ойнады, ол кейіннен «Арроуверс» кроссоверіндегі «Infinite Earths дағдарысы» (2019–2020) фильмінде де осы рөлді сомдады. Супермен Warner Bros. Animation студиясы өндірген «DC Universe Animated Original Movies» анимациялық фильмдер сериясында пайда болды, ол 2007 жылы «Супермен: Қиямет күні» фильмімен басталды. Бұл фильмдердің көптегені танымал комикс оқиғаларының бейімделуі болып табылады. Супермен «Teen Titans Go! Киноға» (2018) атты анимациялық фильмде Николас Кейдж дауысымен пайда болды. Супермен Джон Красински дауысымен «DC League of Super Pets» (2022) атты анимациялық көркем фильмде пайда болды.

DC кеңейтілген ғалам

2013 жылы Warner Bros. компаниясы «Стальной адам» фильмін фильм сериясын жаңартқан ретінде шығарды, онда Генри Кавилл Супермен рөлін сомдады. «Бэтмен мен Супермен: Әділдіктің таң шапағы» (2016) атты жалғасында Суперменмен бірге Бэтмен мен Керемет әйел де болды, бұл Суперменнің DC Ғаламнан басқа супербатырлармен бірге тұңғыш рет кинотеатрларда көрсетілген фильмі болды. Кавилл «Әділдік лигасы» (2017) және оның режиссерлік нұсқасында (2021) рөлін қайта ойнады. Суперменнің осы нұсқасы «Шазам!» (2019) фильмінде және «Бейбітші» телесериалының бірінші маусым финалында (2022) да пайда болады, бірақ бұл жерде Кавиллдің орнына дублерлер түсірілген. Кавилл «Черный Адам» (2022) фильмінің титрлерден кейін көрсетілетін көрінесінде Супермен рөлінде эпизодтық рольде ойнады. Николас Кейдж «Флэш» (2023) фильмінде Суперменнің балама нұсқасы ретінде камеоға түсті, ол көріністерін көлемдік түсіру арқылы түсірді, содан кейін компьютерлік графика (CGI) көмегімен жасырақ көрсетілді. Кавилл, Джордж Ривз және Кристофер Ривз де CGI арқылы өздерінің ұқсастығын сақтап, Суперменнің әртүрлі нұсқалары ретінде камеоға түсті, Кавилл бұл фильм үшін қосымша көріністер түсіргенімен, олар пост-өндіріс кезінде алынып тасталды.

DC ғаламшары

Супермен атты фильмдер сериясының жаңа нұсқасы дамытылуда, ол DC Universe (DCU) франшизасының аясында өтеді. Фильмнің сценарийін Джеймс Ганн жазып, режиссурасын да осы кісі жүзеге асырады, ал өндірісі DC Studios компаниясымен шаруаланады. Фильмнің көрсетілімі 2025 жылдың 11 шілдесіне жоспарланған. 2023 жылдың 27 маусымында Дэвид Коренсвет фильмдегі Супермен рөліне бекітілді.

Теледидар

1952 жылдан 1958 жылға дейін көрсетілген «Суперменнің оқиғалары» суперқаһарманға негізделген алғашқы телесериал болды. Онда Жорж Ривз Супермен рөлін сомдады. Радиосериал балаларға бағытталған болса, бұл телешоу жалпы көрерменге арналған, алайда балалар көрермендердің көп бөлігін құрады. Радиосериалдың продюсері Роберт Максвелл бірінші маусымның продюсері болды. Екінші маусымда Максвеллдің орнына Уитни Эллсуорт келді. Эллсуорт шоудағы зорлық-зомбылықты азайтып, оны балаларға қолайлырақ етуге тырысты, бірақ ол әлі де жалпы көрерменді ескеретін. Бұл шоу Жапонияда өте танымал болды, онда 1958 жылы 74,2% көрермен үлесіне ие болды. Оның алғашқы анимациялық телесериалы – 1966 жылдан 1970 жылға дейін көрсетілген «Суперменнің жаңа оқиғалары». Шоуда «Супербойдың оқиғалары» деп аталатын, Супербойға арналған жеті минуттық бөлім де болды. 1974 жылдан бастап Супермен Ханна-Барбера өндірген «Супер Достар» мультсериалының және оның барлық жалғауларының басты кейіпкерлерінің бірі болды, ол 1986 жылға дейін көрсетілді. 50 жылдығын тойлау үшін Руби Спирс Джон Бёрн жасаған «Супермен» (1978) және Кризистен кейінгі «Супермен» комикстеріне негізделген анимациялық сериал шығарды. «Супермен» (1988) комиксінің эскиздерін аңызға айналған комикс суретшісі Гил Кейн салған, ал көптеген эпизодтарды комикс жазушысы Марв Вольфман жазған. «Супербой» 1988 жылдан 1992 жылға дейін көрсетілді. Оны Кристофер Ривтің қатысуымен «Супермен» фильмдерін түсірген Александр және Илья Салкинд өндірді. «Лоис пен Кларк: Суперменнің жаңа оқиғалары» 1993 жылдан 1997 жылға дейін көрсетілді. Бұл шоу ересектерге арналған, онда Кларк Кент пен Лоис Лейн арасындағы қарым-қатынасқа, сондай-ақ Суперменнің батырлық істеріне назар аударылды. Том Веллинг ойнаған сериал Кларк Кенттің Суперменге айналуға дейінгі өмірін қамтиды, ол Смоллвиллдегі мектеп кезеңінен бастап Метрополистегі ерте өміріне дейін он жылды қамтиды. Кларк батырлық істерге қатысса да, ол костюм кимейді және өзін Супербой деп атамайды. Оның орнына, ол танылмау үшін адастыру мен шапшаңдығына сенеді. Кейінгі маусымдарда ол Супермен мантиясын кимес бұрын, прото-Әділет Лигасында «Қызыл Көк Шаң» деп аталатын, кейін «Шаң» деп қысқартылған қоғамдық батырға айналады. «Супермен: Анимациялық сериал» (ересек кейіпкер ретінде Тим Дейлидің дауысы) 1996 жылдан 2000 жылға дейін көрсетілді. Шоу аяқталғаннан кейін, бұл Суперменнің нұсқасы 1999 жылдан 2001 жылға дейін көрсетілген «Бэтменнен әрі» (Кристофер Макдональд дауыстаған) және 2001 жылдан 2006 жылға дейін көрсетілген «Әділет Лигасы» мен «Әділет Лигасы Шегінсіз» (Джордж Ньюберн дауыстаған) сериалдарының жалғасында пайда болды. Бұл шоулардың барлығын Брюс Тимм өндірді. Бұл Суперменнің ең табысты және ұзаққа созылған анимациялық нұсқасы болды. DC Comics 1967 жылы Warner Communications компаниясымен біріккеннен кейін Суперменге лицензия беруді Американың Лицензиялық Корпорациясы жүзеге асырды. Америкалық нарық зерттеу фирмасы «Лицензиялық Хат» 2018 жылы Супермен лицензиясы бар тауарлардың әлемдік сатылымы 634 миллион долларды құрады деп есептеді (осы табыстың 43,3% Солтүстік Америка нарығынан түсті). Салыстыру үшін, сол жылы «Өрмекші адам» тауарлары 1,075 миллиард доллар, ал «Жұлдызды соғыстар» тауарлары 1,923 миллиард доллар табыс тапты. Ең алғашқы зат 1939 жылы пайда болды: «Америка Супермендер клубының» мүшесі екенін жариялайтын түйме. Алғашқы ойыншық 1939 жылы Ideal Novelty and Toy Company компаниясы жасаған ағаш қуыршақ болды. «Супермен» №5 (1940 жылдың мамыры) қабырғаға бейнелерді проекциялай алатын қару тәрізді құрылғы болған «Крипто-сәуле» жарнамасын жариялады. Супермен тауарларының көп бөлігі балаларға бағытталған, бірақ 1970 жылдардан бері ересектерге де көбірек назар аударылуда, себебі комикс оқырмандары үлкейді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Супермен соғысқа қолдау көрсету үшін пайдаланылды. «Action Comics» және «Супермен» оқырмандарды соғыс облигацияларын сатып алуға және металл жинауға шақыратын хабарламаларды жариялады. Басқа суперқаһармандар да патриоттарға айналды, олар соғысқа қатысты: Бэтмен, Керемет әйел және Капитан Америка.

Джерри Сигел мен Джо Шустер

1938 жылдың 1 наурызындағы келісім-шартта Джерри Сигел мен Джо Шустер Суперменнің авторлық құқығын өз жұмыс берушісіне, DC Comics (бұрынғы Detective Comics, Inc.) беріп жіберді. Суперменнің алғаш рет жарияланғанға дейін, яғни сәуір айына дейін бұл орын алды. Көпшілік пікірге қарамастан, DC Comics оларға төлеген 130 доллар – бұл кейіпкердің авторлық құқығы үшін емес, олардың бірінші Супермен әңгімесі үшін болған. Олар кейіпкердің авторлық құқығын тегін берді. Бұл комикс индустриясындағы қалыпты жағдай еді және олар бұрын жариялаған туындыларымен де (Слам Брэдли, Доктор Оккульт және т.б.) солай істеген. DC Comics Сигел мен Шустерді жұмыста қалдырды және олар оқырмандар арасында танымал болғандықтан жақсы жалақы алды. 1938 мен 1947 жылдар аралығында DC Comics оларға кем дегенде 401 194,85 доллар төледі. Сигел 1943 жылы әскерге шақырылғанға дейін журналдың және күнделікті газеттерге жарияланатын көптеген материалдарды жазды, содан кейін бұл міндетті «жұлдыз жазушыларға» жүктеді. Сигел Гавайиде әскери қызметін өтеген кезде DC Comics Сигел бірнеше жыл бұрын ұсынған сценарий негізінде жазылған «Супербой» деп аталатын Суперменнің балалық кезін көрсететін әңгіме жариялады. Сигел DC Comics кейіпкерді сатып алмастан мұны жасағанына ашуланды. Армиядан босатылғаннан кейін, 1947 жылы Сигел мен Шустер Супермен мен Супербойға құқықтар алу үшін DC Comics-ке сотқа берді. Сот Суперменнің DC Comics-ке тиесілі екенін, ал Супербой Сигелге тиесілі жеке тұлға екенін шешті. Сигел мен Шустер DC Comics-пен соттан тыс келісімге келді, нәтижесінде олар Супермен мен Супербойға толық құқықтар үшін 94 013,16 доллар алды. DC Comics 1959 жылы Джерри Сигельді қайтадан жазушы ретінде жұмысқа алды. 1965 жылы Сигел мен Шустер 1909 жылғы Авторлық құқық туралы заңда көзделген жаңару опциясын пайдаланып Суперменге құқықтарды қайтаруға тырысты, бірақ сот Сигел мен Шустердің 1938 жылы жаңару құқықтарын DC Comics-ке бергенін анықтады. Сигел мен Шустер апелляциялық шағымдануға тырысты, бірақ апелляциялық сот бұл шешімді күшінде қалдырды. DC Comics Сигельді екінші рет сотқа берген кезде тағы да жұмыстан босатты. 1975 жылы Сигел және басқа да комикс жазушылары мен суретшілері комикс жасаушылардың жақсырақ өтемақы алуы және оларға дұрыс қарауы үшін үгіт жүргізді. Warner Brothers Сигель мен Шустерге жыл сайынғы жәрдемақы, толық медициналық қызмет көрсету және болашақтағы барлық Супермен туындыларында олардың есімдерін көрсетуге келісті, бұл Суперменнің меншігіне ешқандай талас жасамау шартымен болды. Сигел мен Шустер осы келісімді сақтады. Сигелдер 2001 жылдың қазан айында DC-нің ұсынысын қабылдады. Алайда, бұл бастапқыда 1938 жылы жарық көрген Action Comics #1 комиксінде бейнеленген кейіпкерге ғана қатысты болады. Оның кейінірек дамыған нұсқалары, мысалы, «жылу көру» қабілеті, олар енгізілген туындылар қоғамдық меншікке өткенге дейін авторлық құқықпен қорғалған болады. Action Comics #1 комиксінде дебют жасаған Лоис Лейн 2034 жылы қоғамдық меншікке өтеді деп күтілуде, бірақ кейінірек жарық көрген комикстерде таныстырылған Джимми Олсен және Супергерл сияқты қосымша кейіпкерлер кейінірек қоғамдық меншікке өтеді.

Капитан Марвел

Суперменнің табысы бірден оның үлгісін қайталайтын толқынды тудырды. Олардың арасындағы ең табыстысы – 1939 жылдың желтоқсанында Fawcett Comics баспасынан жарық көрген Капитан Марвел болды. Капитан Марвел Суперменмен көптеген ұқсастықтарға ие болды: құдіретті күш, зақым келтіруге төзімділік, ұшу қабілеті, плащ, құпия жекелік және журналист ретіндегі жұмыс. DC Comics авторлық құқықты бұзғаны үшін Fawcett Comics компаниясына қарсы сотқа шағымданып, талап қойды. Сот отырысы жеті жылдық тергеуден кейін 1948 жылдың наурыз айында басталды. Сот шешімімен Fawcett Comics Суперменнің авторлық құқығын бұзғаны анықталды. Алайда судья, сонымен қатар, Суперменнің газеттік жолақтарымен бірге жарияланған авторлық құқық туралы ескертулер 1909 жылғы Авторлық құқық туралы заңның техникалық талаптарына сай келмейтінін және осылайша жарамсыз екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, газеттік жолақтар Action Comics-тен алынған оқиғаларды қамтығандықтан, судья DC Comics-тің Action Comics оқиғалары мен Суперменге қатысты авторлық құқықтан бас тартқанын, демек Fawcett Comics-ке қарсы авторлық құқықты бұзғаны үшін сотқа шағымдану құқығын жоғалтқанын шешті. DC Comics 1972 жылы Капитан Марвелге лицензия беріп, Суперменмен бірлескен оқиғаларды жариялады. 1991 жылы DC Comics Fawcett Comics компаниясын сатып алып, осымен бірге Капитан Марвелге толық құқық ие болды. DC кейіннен кейіпкердің атын "Шазам" деп өзгертіп, Marvel Comics компаниясымен келіспеушіліктерді болдырмау үшін бұл қадамға барды, себебі Marvel Comics Fawcett кейіпкері белгісіздікте қалған кезде өздерінің "Капитан Марвел" атты кейіпкерін жасаған болатын.

Таңбаның жалпы көрінісі

Бұл бөлім 1938 жылдан бері жарияланған көптеген әңгімелердегі Суперменнің ең тұрақты элементтерін сипаттайды.

Суперменнің өзі

Action Comics #1 (1938) -де Супермен бөтен әлемде адамдарға ұқсайтын, технологиялық жағынан дамыған түрге дүниеге келеді. Ол туылғаннан кейін көп ұзамай оның планетасы табиғи апаттың салдарынан жойылады, бірақ Суперменнің ғалым әкесі апатты болжайды және шағын ғарыш кемесінде Жерге жіберіп, сәбиін құтқарады. Кемеде ешкімді алып жүруге орын жетпейді, сондықтан Суперменнің ата-анасы қалып, қайтыс болады. Ең алғашқы газеттегі комикстерде планетаға «Криптон», сәбиге «Кал-Эл», ал оның биологиялық ата-анасына «Жор-Эл» және «Лора» деп ат қойылған; олардың есімдері 1942 жылы Джордж Лоутердің романында «Жор-Эл» және «Лара» деп өзгертілді. Кеме Американың ауылдық жеріне қонды, онда шаруалар Кенттер сәбиді табады. Кенттер балаға Кларк деп ат қойып, шаруалар қауымында тәрбиелейді. 1947 жылғы радиосериалда бұл атаусыз қауым Айова штатында орналасқандығы көрсетілген. Ол Супербойдың #2 (маусым 1949) комиксінде Смоллвилл деп аталды. 1978 жылғы «Супермен» фильмі оны Канзас штатына орналастырды, содан бері көптеген «Супермен» әңгімелері де солай көрсетілген. New Adventures of Superboy #22 (қазан 1981) оны Мэриленд штатына орналастырады. Action Comics #1 және 1986 жылға дейін жарық көрген көптеген әңгімелерде Суперменнің қабілеттері нәресте кезінен бастап дами бастайды. 1944 жылдан 1986 жылға дейін DC Comics Суперменнің балалық және жасөспірім кезіндегі оқиғаларын үзбей жариялады, ол өзін «Супербой» деп атады. 1986 жылдан бастап (Man of Steel #1-ден бастап) Суперменнің қабілеттері баяу дамиды және ол ересек болып супергеройлық мансабын бастайды. Кенттер Кларкқа оның басқа әлемдік тегін жасыру керектігін және оның керемет қабілеттерін жақсылыққа пайдалану керектігін үйретеді. Кларк жеке өмірін және жақындарының қауіпсіздігін қорғау үшін «Супермен» костюмді жеке басын жасайды. Кларк Кент ретінде ол бетін жасыру үшін көзілдірік киеді және киімінің астында «Супермен» костюмін киеді, осылайша бір сәтте өзгеруі мүмкін. Бұл маскировканы толықтыру үшін Кларк зорлық-зомбылықтан аулақ болып, қауіп төнгенде қашып кетеді және «Супермен» болып өзгереді, ал ескі әңгімелерде оның қорқақтығы үшін мазаққа ұшырайтын. Супербой #78 (1960) комиксінде Супербой Жерге келген кемесінде табылған бүлінбейтін жамылғылардан костюм тігеді. Man of Steel #1 (1986) комиксінде Марта Кент костюмды адамдар жасаған матадан тігеді, ал оны Супермен шығаратын «аура» жоймайды. «Супермен» деген сөздің бас әрпі «S» бастапқыда «Супермен» есімінің бас әрпі болған. 1978 жылғы фильмнің сценарийін жазған Том Манкевич оны «Суперменнің» криптониялық отбасылық гербіне айналдырды. Комикстердің қола дәуірінде Кларк Кент «Супермен отбасы» журналында жарық көрген «Кларк Кенттің жеке өмірі» атты серияда пайда болды, онда «Супермен» Кларк болып қала тұрып, әртүрлі жағдайларды жұмсақ шешеді. Кларк Кент өзінің «Супермен» екендігіне күдік тудырмау үшін консервативті мінез-құлықтарымен, жоғарырақ дауысымен және сәл қисайған денесімен пассивті және интровертті тұлғаны қабылдады. Бұл тұлға әдетте «мұсыл мінезді» деп сипатталады, мысалы Макс Флейшердің «Супермен» анимациялық қысқаметражды фильмінде. Бұл қасиеттер Кларк киімдеріне де көшті, ол әдетте жай түсті бизнес костюмінен, қызыл галстуктан, қара жиекті көзілдіріктен, артқа таралған шаштан және кейде федорадан тұрады. Кларк «Супермен» костюмін көше киімінің астында киеді, бұл екі кейіптің арасында оңай ауысуға және қажет болғанда таныс «S» белгісін көрсету үшін көйлегін жыртуға мүмкіндік береді. Оның шашы да киім ауысқанда өзгереді, «Суперменнің» маңдайында кішкентай немесе түкірік керлі болады. «Супермен» әдетте Кларк Кент киімдерін плащының ішіндегі құпия қалтаға жиырып сақтайды, бірақ кейбір әңгімелерде ол киімдерін кейінірек алу үшін жасырын жерге (мысалы, Daily Planet қоймасына) тастағанын көрсетеді. «Суперменнің» alter ego ретінде Кларк Кенттің тұлғасы, тұжырымдамасы және аты құпия жекеліктерге және жасырын ниеттер мен әрекеттердің зиянсыз маңдайшаларына айналды. 1992 жылы «Суперменнің» тең жаратушысы Джо Шустер Торонто Стар газетіне атаудың 1930-шы жылдардағы кинодағы жетекші актерлер Кларк Гейбл мен Кент Тейлордан, ал кейіпкердің бейнесі көзілдіріксіз үнсіз фильм комигі Гарольд Ллойд пен өзінен алынғанын айтты. Кларктың ортаңғы аты әртүрлі түрде Джозеф, Джером немесе Джонатан деп беріледі, барлығы Жерри Сигел мен Джо Шустердің есімдеріне сілтеме жасайды.

Тұлға

Бастапқы Сигель мен Шустер әңгімелерінде Суперменнің мінезі қатал және агрессивті болып келген. Ол қылмыскерлерге қарсы шамадан тыс күш қолданып, оларды қорқытып, кейде тіпті өлтірген. Бұл 1940 жылдың соңында, жаңа редактор Уитни Эллсворт кейіпкерлері үшін мінез-құлық кодексін енгізгенде аяқталды, ол Суперменге ешқашан кісі өлтіруге тыйым салды. Кейіпкерге жаны ашырлық сезім сыйланды. Дегенмен, Эллсворттың кодексін 1954 жылы Комикс кодексі органы құрған «Комикс кодексімен» шатастыруға болмайды, және ол 21 ғасырдың басында барлық ірі комикс баспаларынан толығымен бас тартылды. Алғашқы пайда болу кезеңдерінде Суперменді билік өкілдері өз бетінше әрекет ететін адам деп санады, тіпті кедейлер үшін жақсы тұрғын үй жағдайларын жасау мақсатымен, ол қиратуға тырысқанда Ұлттық гвардия тарапынан атысқа ұшырады. Бірақ 1942 жылға қарай Супермен полициямен бірлесіп жұмыс істеді. Бүгінде Супермен әділдік, мораль және дұрыстық сезімімен қатар, батыл және мейірімді батыр ретінде танылады. Ол асырап алған ата-анасының сіңірген берік моральдық қағидаларын ұстанады. Заң шегінде әрекет етуге берілгендігі көптеген азаматтар мен басқа да батырларға үлгі болды, бірақ оны «үлкен көк бала скаут» деп атайтындардың арасында наразылық пен сын тудырды. Супермен осы қасиетімен өте қатал бола алады, бұл супергеройлар қауымдастығында керісінше жағдайға алып келеді. Бұл оның ең жақын достарының бірі, Уандер Вуменмен Максвелл Лордты өлтіргеннен кейін ерекше көзге түсті. Өзінің туған әлемі Криптонынан айырылғандықтан, Супермен Жерді, әсіресе Кларк Кенттің отбасы мен достарын қорғауға аса мұқтаж. Осы қайғылы оқиға, күштерін жауапкершілікпен пайдалану қысымымен бірігіп, Суперменді достары мен ата-анасы болса да, Жерде жалғыз сезінуге мәжбүр етті. Бұрын Power Girl және Mon El сияқты, өзінің де криптондықтар екенін ойлаған адамдармен болған кездесулер көңілін қалдырды. Бірақ Супергёрлдің келгені, оның Криптоннан келген туысы екені расталды, осы жалғыздықты біршама жеңілдетті. Суперменнің жалғыздық бекінісі оған жалғыздық пен үмітсіздік сезіміне толы кезде демеушілік ететін орын қызметін атқарады.

Қуаттары, қабілеттері мен әлсіз жерлері

Суперменнің қабілеттері мен күш-қуатының каталогы 1938 жылдан бері жарық көрген Супермен туралы әдебиеттерде айтарлықтай өзгерді. Action Comics #1 (1938) басылымынан бастап Супермен адамнан асқан күшке ие болды. Action Comics #1 журналының мұқабасында оның басынан машина көтеріп жүргені бейнеленген. Суперменнің тағы бір көрнекті күш-қуаты – болат тізбектерді сындыру. Кейбір оқиғаларда ол планеталардың орбиталарын өзгерте алады және тіпті қолымен көмірді алмазға айналдырады. Action Comics #1 (1938) басылымынан бастап Суперменнің өте берік денесі бар, ол көптеген жағдайларда зақымдалмайды. Кемінде, оқтар оның денесінен зиянсыз секіріп кетеді. Мысалы, Kingdom Come сияқты оқиғаларда, тіпті ядролық бомба да оған зиян келтіре алмайды. Ертедегі оқиғаларда Суперменнің костюмі оның өзі сияқты мықты экзотикалық материалдардан жасалған, сондықтан ол адамнан тыс ерліктер жасағанда жыртылмайды. Кейінгі оқиғаларда, "Сталь адам" #1 (1986) басылымынан бастап, Суперменнің денесі киетін киімдерін зақымсыз ететін аураны шығарады, сондықтан оның костюмі, тіпті қарапайым матадан жасалған болса да, оның өзі сияқты берік. Action Comics #1-де Супермен ұша алмады. Ол жүгіріп, секіріп, өте күшті болғандықтан, ерекше қабілеттер көрсетті. Супермен 1940 жылы радио сериалдың екінші эпизодында ұшу қабілетін алды. Супермен дыбыстан жылдам ұша алады, ал кейбір оқиғаларда тіпті жарық жылдамдығынан да жылдам ұшып, алыс галактикаларға саяхаттай алады. Супермен көздері арқылы рентген сәулелерін көре алады, бұл оған заттардың ішін көруге мүмкіндік береді. Ол бұл қабілетін алғаш рет Action Comics #11 (1939) басылымында қолданды. Рентгендік көру қабілетін қорғасын сияқты материалдар тоқтата алады. Суперменнің көзінен темірді балқытатын жылу сәулелері шығады. Ол бұл қабілетін алғаш рет Superman #59 (1949) басылымында рентгендік көру қабілетін ең жоғары қарқындылықпен қолданды. Кейінгі оқиғаларда бұл қабілет "жылу көру" деп аталады. Супермен адам естімейтін өте әлсіз дыбыстарды және адамның есту диапазонынан тыс жиіліктегі дыбыстарды ести алады. Бұл қабілет Action Comics #11 (1939) басылымында пайда болды. Action Comics #20 (1940) басылымынан бастап Суперменде адамнан асқан тыныс алу қабілеті бар, ол оған ауаны көп мөлшерде дем алуға немесе үрлеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ су астында немесе кеңістікте зиянсыз әсерлерсіз қалу үшін тынысын шексіз ұстай алады. Ол тыныс алудың қарқындылығын айтарлықтай шоғырландыра алады, тіпті нысананы тоңазытуға дейін. "Мұздату тынысы" алғаш рет Superman #129 (1959) басылымында көрсетілді. Action Comics #1 (1938) Суперменнің күшінің барлық криптондарға ортақ екенін түсіндірді, өйткені олар "бізден миллиондаған жылдар бұрынғы" түр болған. Алғашқы газеттік комикстерде Джор-Элдің Супермен сияқты жүгіріп, секіріп жүргені, ал оның әйелі үйдің құлап кетуінен аман қалғандығы көрсетілген. Кейінгі оқиғаларда олар Криптонның жоғары гравитациясының арқасында адамнан асқан күшке ие болғаны түсіндірілді. Superman #146 (1961) Суперменнің күштен басқа қабілеттерінің (ұшу, беріктік және т.б.) Жердің сары күн сәулесінің әсерінен белсендірілетінін анықтады. Action Comics #300 (1963) басылымында оның барлық күштері, тіпті күш-қуаты да сары күн сәулесімен белсендіріледі және Криптонның күніне ұқсас қызыл күн сәулесімен тоқтатылады. Жасыл криптонит сәулеленуі Суперменнің күшін жояды және оны ауырсыну мен құсумен ауыртады; ұзақ уақыт әсер ету ақырында оны өлтіреді. Жасыл криптонит ең көп таралған түр, бірақ жазушылар жылдар бойы басқа да түрлерін енгізді: қызыл, алтын, көк, ақ және қара, әрқайсысының ерекше әсерлері бар. Мысалы, алтын криптонит Суперменнің күшін жояды, бірақ оған зиян келтірмейді. Криптонит алғаш рет 1943 жылы радио сериалдың бір эпизодында пайда болды. Ол алғаш рет комикстерде Superman #61 (желтоқсан 1949) басылымында пайда болды. Супермен сонымен қатар сиқырға осал. Сиқырлы қарулар мен сиқырлы сиқырлар Суперменге де, кәдімгі адамға да оңай әсер етеді. Бұл әлсіздік Superman #171 (1964) басылымында орнатылды. Барлық криптондар сияқты, Кал-Эл де телекинез, иллюзиялар, сананы басқару және т.б. сияқты психокинетикалық құбылыстарға өте сезімтал. Қуатты псионик Суперменнің психикасына немесе микробиологиясына әсер етіп, оның ішкі органдарын бұзады, сондай-ақ оның санасын және әлемді қабылдауын бұзады, бұл жас күшті гендік бомба метасы Superman #48 (қазан 1990) басылымында көрсеткен.

Қосалқы кейіпкерлер

Суперменнің алғашқы және ең танымал серігі – Лоис Лейн, ол Action Comics #1 санында таныстырылды. Ол Daily Planet газетіндегі әріптес журналист. Джерри Сигел оны ойластырғанда, Лоис Кларк Кентті әлсіз санады, бірақ Кент пен Суперменнің бір адам екенін білмей, батыл және күшті Суперменге ғашық болды. Сигел Лоис Кларктың Супермен екенін білуіне қарсы болды, себебі ол Кларктың жасыруы қаншалықты сенімсіз болса да, махаббат үшбұрышы кітаптың тартымдылығы үшін өте маңызды деп есептеді. Дегенмен, Сигел Лоис Кларктың Супермен деп күдіктенген және оны дәлелдеуге тырысқан оқиғалар жазды, бірақ Супермен әрқашан оны алдап кетті; мұндай алғашқы оқиға Супермен #17 (шілде-тамыз 1942) санында жарық көрді. Бұл 1970 жылдарға дейін комикстерде жиі кездесетін сюжеттік желі болды. Action Comics #484 (маусым 1978) санында Кларк Кент Лоиске өзінің Супермен екенін мойындады, сосын олар үйленді. Бұл Супермен мен Лоис есімділердің «қиял ертегісі» емес, нағыз некеге тұрғаны туралы алғашқы оқиға. Содан бері көптеген Супермен оқиғалары Супермен мен Лоисті күйеу-әйел ретінде бейнеледі, бірақ олардың көпшілігі оларды классикалық махаббат үшбұрышында көрсетті. Қазіргі заманғы комикстерде Супермен мен Лоис тұрақты некеде, ал Суперменнің серіктері қатары олардың ұлы Джонатан Кентпен толықтырылды. Басқа серіктерінің ішінде Джимми Олсен бар, ол Daily Planet газетінде фотограф болып жұмыс істейді және Суперменмен де, Кларк Кентпен де дос, бірақ көптеген оқиғаларда ол Кларктың Супермен екенін білмейді. Джимми көбінесе «Суперменнің досы» деп сипатталады және жас ер оқырмандарға Суперменмен дос болуды қиялдауға мүмкіндік беретін таныс кейіпкер ретінде ойластырылды. Алғашқы комикстерде Кларк Кенттің жұмыс берушісі The Daily Star газетінің Джордж Тейлор болды, бірақ радиосериалдың екінші бөлімі оны Daily Planet газетінің Перри Уайтқа ауыстырды. Кларк Кенттің асырап алған ата-анасы – Ма және Па Кент. Көптеген оқиғаларда Кларк Суперменге айналғанға дейін олардың бірі немесе екеуі де қайтыс болады. Кларктың ата-анасы оған өзінің қабілеттерін игілікке жұмсау керектігін, сонымен қатар жеке өмірін сақтаудың жолын табу керектігін үйретті.

Қарсылас жандар

Суперменге қарсы шыққан зұлымдар алғашқы оқиғаларда қарапайым адамдар болды, мысалы, бандиттер, сыбайлас саясатшылар және зорлық-зомбылыққа бейім ерлер; бірақ цензураны ренжітпеу немесе балаларды қорқытпау үшін олар тез арада түрлі және ерекше болып өсті. Ақымақ ғалым Ультра-Гуманит, Action Comics #13 (маусым 1939) басылымында пайда болып, Суперменнің алғашқы қайта оралатын зұлым кейіпкері болды. Суперменнің ең танымал қарсыласы Лекс Лютор Action Comics #23 (сәуір 1940) басылымында таныстырылды және ол ақылсыз ғалым немесе бай бизнесмен (кейде екеуі де) ретінде бейнеленді. 1944 жылы Суперменнің алғашқы қайта оралатын супер күшті қарсыласы Мистер Мксизптлк пайда болды. Суперменнің алғашқы шетелдік зұлымдығы, Брэйниак, Action Comics #242 (шілде 1958) басылымында дебют жасады. Қорқынышты Досмдей, Супермен: Болат Адам #17-18 (қараша-желтоқсан 1992) басылымдарында пайда болып, Суперменді криптонит және сиқыр сияқты оның әлсіз тұстарын пайдаланбастан, физикалық шайқаста өлтірген алғашқы зұлымдық болды.

Басқа суреттер

Суперменнің туған тарихының егжей-тегжейі мен онымен байланысты кейіпкерлер 1938 жылдан бері жарық көрген оның көптеген туындыларында әртүрлі болып келеді, бірақ көптеген нұсқалары жоғарыда сипатталған негізгі үлгіге сай. Кейбір әңгімелерде Суперменнің түбірінен өзгеше нұсқалары кездеседі. Мысалы, "Супермен: Қызыл Ұл" комиксі Кеңес Одағын басқаратын коммунист Суперменді көрсетеді. DC Comics кейде параллель әлемдер арқасында Суперменнің әртүрлі нұсқаларының қарым-қатынасын бейнелейтін кроссоверлерді жариялаған. Мысалы, 1960 жылдары "Бірінші Жер" Супермені кейде "Екінші Жер" Суперменімен бірге оқиғаларда пайда болатын, соңғысы 1940 жылдардағы Суперменге ұқсас болатын. DC Comics Суперменнің барлық нұсқаларын жіктеу үшін біртұтас және әмбебап жүйе әзірлемеген.

Супербатырдың үлгісі

Суперменді көбінесе алғашқы супербатыр деп есептейді. Бірақ бұл мәселе даулы: Огон Бат, Фантом, Зорро және Мандраке сиқыршы супербатырдың анықтамасына сай келіп, Суперменнен бұрын пайда болған. Дегенмен, Супермен осы типтегі кейіпкерді танымал етіп, костюм, кодовое атау, ерекше қабілеттер және қайырымдылыққа негізделген миссия сияқты қағидаларды орнатты. Суперменнің 1938 жылғы сәттілігі Бэтмен, Капитан Америка және Капитан Марвел сияқты көптеген еліктеушілердің пайда болуына себеп болды. Бұл өркендеуді бүгінде Американың комикстердің алтын ғасыры деп атайды, ол 1938 жылдан шамамен 1950 жылға дейін жалғасты. Алтын ғасыр американдық супербатыр комикстерінің сатылымы төмендеген кезде аяқталып, көптеген кейіпкерлердің жойылуына әкелді. Бірақ Супермен осы құлдыраудан аман қалған санаулы супербатыр франшизаларының бірі болды, ал оның 1950-ші жылдардың соңына дейін сақталған танымалдылығы комикстердің күміс ғасырында жаңаруға алып келді, сол кезде Жәндік Адам, Темір Адам және Х-Адамдар сияқты кейіпкерлер жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін американдық супербатырлар туралы әңгімелер жапон мәдениетіне енді. 1952 жылы алғаш рет жарық көрген Астро Бой, Суперменнің пародиі болған Майті Маустан шабыт алды. 1940-шы жылдардағы Суперменнің анимациялық қысқаметражды фильмдері 1955 жылы алғаш рет жапон теледидарында көрсетілді, ал 1956 жылы Джордж Ривз бас рөлде ойнаған «Суперменнің оқиғалары» телешоуы эфирге шықты. Бұл шоулар жапондарға ұнады және Жапонияның өзінің супербатырлар жанрына әсер етті. Жапондық супербатырлар туралы алғашқы фильм – «Супер алып» 1957 жылы шықты. Жапониядағы алғашқы супербатыр телешоуы 1958 жылы «Айшырақ маскасы» болды. Басқа да танымал жапон супербатырларының қатарында Ultraman, Kamen Rider және Sailor Moon бар.

Көркем өнер

Поп-арт кезеңінен бастап және 1960 жылдардан бері Супермен кейіпкері көптеген суретшілер тарапынан "қолданылып", заманауи өнер туындыларына енгізіліп келеді, ең белгілілері – Энди Уорхол, Рой Лихтенштейн, Мел Рамос, Дульсе Пинзон, Мистер Брейнуош, Раймонд Петтибон, Питер Саул, Джузеппе Венециано, Ф. Леннокс Кампелло және тағы да басқалар.

Әдебиеттік талдау

Супермен дебюттен бері өткен жылдарда түрлі формаларда түсіндіріліп, талқыланды, Умберто Эко оны "барлық ұқсас кейіпкерлердің өкілі ретінде қарастыруға болатынын" айтты. 1971 жылы Time журналында жазған Джеральд Кларк: "Суперменнің үлкен танымалдығы Хорацио Алгердің өзін-өзі жасаған адам туралы мифтің аяқталуының бастамасы ретінде қарастырылуы мүмкін". Кларк комикс кейіпкерлерінің өзектілігін сақтау үшін үнемі жаңарып тұруы керек екенін, соның арқасында ұлттың көңіл-күйін бейнелейтінін айтты. Ол 1970-ші жылдардың басындағы Супермен кейіпкерін қазіргі заманға сай пікір ретінде қарастырды, оның ойынша "әлемде тек супер қабілеттері бар адамдар ғана тірі қалып, өркендей алады". Эндрю Арнольд 21-шы ғасырдың басында жазғанда, Суперменнің ассимиляцияны зерттеудегі рөлін атап өтті, кейіпкердің бөтен статусы оқырманға белгілі бір деңгейде үйлесуге тырысуды зерттеуге мүмкіндік береді. А.С. Грейлинг The Spectator журналында Суперменнің ұстанымдарын онжылдықтар бойына, 1930-шы жылдардағы қылмысқа қарсы күресінен бастап, 1940-шы жылдар мен Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде, Супермен соғыс облигацияларын сатуға көмектескен уақыттан бастап, 1950-ші жылдарға дейін, Супермен жаңа технологиялық қауіптерді зерттегенге дейін баяндады. Грейлинг "суық соғыстан кейінгі кезеңді" жеке мәселелерге толы кезең деп сипаттады: "Лекс Лютор мен Брейниактың миына қарсы күресу міндеті ірі мәселелерден тәуелсіз болып көрінеді" деді. Содан кейін 9/11 оқиғасынан кейінгі жағдайды талқылап, "қорқынышты Джордж Буш пен террорист Осама бен Ладеннің арасында қалған Американың барлық қиындықтардан және әлемдік апаттардан құтқарушыға зор қажеттілігі бар. Міне, осы жерде көк шұлық пен қызыл плащ киген қарапайым жігіт тұр", - деді. Суперменнің ертегілеріне Ұлы депрессияның әсері зор болды. Супермен әлеуметтік белсенді рөл атқарып, жемқор бизнесмендер мен саясаткерлермен күресіп, қираған үйлерді бұзды. Комикс зерттеушісі Роджер Сэбин мұны "Франклин Рузвельттің "Жаңа келісім" бағдарламасының либералдық идеализмі" деп қарастырды, ал Шустер мен Сигел бастапқыда Суперменді түрлі әлеуметтік мәселелердің жақтасы ретінде бейнеледі. Кейінгі Супермен радио бағдарламаларында кейіпкер осы мәселелерді шешуді жалғастырды, 1946 жылы Ku Klux Klan ұйымының нұсқасын жойды, сондай-ақ антисемитизммен және ветерандарға жасалған кемсітумен күресті. Скотт Букатман Супермен және жалпы супербатырлар туралы әңгімеледі, олар кеңістікті пайдалану арқылы үлкен қалалық аймақтарды жандандыратынын, әсіресе Суперменнің Метрополистің алып көшбұрқақтарының үстінен ұшу қабілетін атап өтті. Ол кейіпкердің "1938 жылы Корбюзиерлік идеалды бейнелегенін" жазды. Суперменде рентген көру қабілеті бар: қабырғалар мөлдір болады. Өзінің игілікті, бақылаушы күшімен Супермен қаланы ашық, модернистік және демократиялық етеді; ол Ле Корбюзье 1925 жылы сипаттаған сезімді күшейтеді, атап айтқанда, "Бізге бәрі белгілі". Жюль Фейффер Суперменнің нағыз жаңалығы Кларк Кент кейіпкерін жасауда жатыр деп санайды, "Суперменді ерекше еткен нәрсе оның шығу тегі болды: Кларк Кент". Фейффер бұл тақырыпты Суперменнің танымалдығын жай ғана тілектерді орындауда табуға дейін дамытады, бұл Сигел мен Шустердің өзі қолдаған пікір, Сигел: "Егер сіз Суперменді неге осылай болғанын білгіңіз келсе, міне, оны барлығына қабылдауға мүмкіндік берген кілттердің бірі. Джо және менде белгілі бір шектеулер болды, олар біздің ғылыми фантастика мен комикске деген қызығушылығымызды білдірді. Осыдан екі жақты жекелік концепциясы пайда болды" деді, ал Шустер оны "сондықтан көптеген адамдар онымен байланыстыра алды" деп қолдады. Иан Гордон Суперменнің медиадағы көптеген бейнелері ностальгияны пайдаланып, кейіпкерді американдық өмір салты идеологиясымен байланыстыратынын айтады. Ол бұл идеологияны жеке бастың қадір-қасиетін, тұтынушылықты және демократияны біріктіретін құрал ретінде, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалыптасқан және соғыс күшін нығайтқан нәрсе ретінде сипаттайды. Супермен осы күш-жігердің маңызды бөлігі болды.

Көшіп келушілерге арналған аллегория

Суперменнің иммигрант мәртебесі оның тартымдылығының маңызды аспектісі болып табылады. Алдо Регаладо бұл кейіпкерді Америкадағы қабылдау шегін кеңейтетін тұлға ретінде қарастырды. Регаладо үшін оның басқа планетадан келуі – англосаксондық тегі барлық күштің бастауы деген ұғымға қарсы тұру ретінде көрінді. Гари Энгл «Супермен туралы миф Америка мәдениетінде иммигранттың құндылығын толық сеніммен және балаша қарапайымдықпен бекітеді» деді. Ол Суперменнің супергерой жанрының иммигранттардың сезімталдығын көрсететін батыстық жанрдан озып кетуіне жағдай жасады деп санайды. Екі жақты тұлғаны пайдалану арқылы Супермен иммигранттарға өздерінің екі мәдениетімен де сәйкес келуге мүмкіндік берді. Кларк Кент – ассимиляцияланған адамды бейнелейді, ал Супермен иммигранттардың мәдени мұрасын жалпы қалың жұрттың игілігі үшін көрсетуге мүмкіндік береді. The New York Times газетінің театр сыншысы Дэвид Руни Year Zero пьесасын бағалауда Суперменді «нағыз иммигранттардың тарихы» деп атады – «оның туған планетасы басқа, Жерде күшіне енген, бірақ туған жерімен байланысты құпиясын сақтайды, тіпті оның тамырына қайта оралуы оған зиян келтірсе де, ол оған үлкен ықпал етуді жалғастырады».

Діни тақырыптар

Кейбіреулер Супермен еврей мифологиясынан шабыттанды деп санайды. Британдық раввин Симха Вайнштейн Суперменнің тарихы Мұсаның оқиғасына ұқсас екенін айтады. Мысалы, Мұса бала кезінде ата-анасы қамыс себетте өлтірілмеуі үшін жіберіп, шетелдік мәдениет өкілдеріне асырап берілген. Вайнштейн сондай-ақ Суперменнің криптониялық есімі "Кал Эл" иврит сөздері קוֹל אֵל (qōl ʾēl) есімдерімен саякес екенін, оны "Құдайдың дауысы" деп түсіндіруге болатынын айтады. Тарихшы Ларри Тай бұл "Құдайдың дауысының" Мұсаның пайғамбар ретіндегі рөліне сілтеу екенін ұсынады. "Құдай" деген мағынаны білдіретін "el" жұрнағы періштелердің (мысалы, Габриэль, Ариэль) есімдерінде де кездеседі, олар – адамнан жоғары күшке ие, жақсылықты таратушы ұшқыш жандар. Нацистер де Суперменді еврей деп есептеген. 1940 жылы Йозеф Геббельс Суперменді және оның авторы Джерри Сигельді жазалап айыптады. Дегенмен, Мартин Лунд және Лес Даниэльс сияқты тарихшылар Сигельдің әңгімелерінде еврейлік ықпалдың дәлелдері тек ықтимал екенін айтады. Джерри Сигель мен Джо Шустер дін ұстанбаған және ешбір естеліктерінде немесе сұхбаттарында еврей дінінің әсерін мойындаған жоқ. Супермен туралы әңгімелерде христиандық тақырыптар да кездеседі. Сценарист Том Манкивич 1978 жылы Кристофер Ривтің қатысуымен түсірілген фильмде Суперменді Иса Мәсіхтің аллегориялық бейнесі ретінде көрсетуге тырысты: нәресте Кал Элдің кемесі Бейт-Лехем жұлдызына ұқсайды, ал Жор Эл ұлына адамзатты жақсы болашаққа бастауға мессиялық міндет тапсырады. Бұл мессиялық тақырып 2013 жылғы "Аттандырушы" ("Man of Steel") фильмінде де көтерілді, онда Жор Эл Суперменнен евгеника арқылы бұзылған криптониялық тайпаны құтқаруды және адамзатты дұрыс жолға салуды сұрайды.