Кіріспе
Екі молекулалық құрылымның кез келген байланыс арқылы қосылуының химиялық процесі. Химияда димеризация – екі бірдей немесе ұқсас молекулалық құрылымның байланыс арқылы бірігуі. Нәтижедегі байланыстар күшті немесе әлсіз болуы мүмкін. Көптеген симметриялық химиялық түрлер димерлер ретінде сипатталады, тіпті мономер белгісіз немесе өте тұрақсыз болған жағдайда да. Екі кіші құрылым бірдей болған кезде гомодимер (мысалы, А–А) термині, ал екі кіші құрылым әртүрлі болған кезде гетеродимер (мысалы, А–В) термині қолданылады. Димеризацияның кері процесі диссоциация деп аталады. Екі қарама-қарсы зарядталған иондар димер түрінде біріккенде, олар дат химигі Нильс Бьеррумның құрметіне Бьеррум жұптары деп аталады.
In chemistry, dimerization is the process of joining two identical or similar molecular entities by bonds. The resulting bonds can be either strong or weak. Many symmetrical chemical species are described as dimers, even when the monomer is unknown or highly unstable. The term homodimer is used when the two subunits are identical (e. g. A–A) and heterodimer when they are not (e. g. A–B). The reverse of dimerization is often called dissociation. When two oppositely charged ions associate into dimers, they are referred to as Bjerrum pairs, after Danish chemist Niels Bjerrum.
Ковалентті емес димерлер
Сусыз карбоксил қышқылдары қышқыл сутегі мен карбонил оттегісінің арасындағы сутекті байланыс арқасында димерлер түзеді. Мысалы, сірке қышқылы газ фазасында димер түзеді, онда мономерлік бірліктер сутекті байланыстармен ұсталып тұрады. Көптеген ОН тобын қамтитын молекулалар димерлер түзеді, мысалы, су димері. Экцимерлер мен экциплекстер – қысқа ғұмырлы қозған күйдегі құрылымдар. Мысалы, инертті газдар тұрақты димерлер түзбейді, бірақ жоғары қысым мен электрлік стимуляция кезінде Ar2*, Kr2* және Xe2* экцимерлерін түзседі.
Органикалық емес димерлер
Көптеген молекулалар мен иондар димерлер деп сипатталады, тіпті мономерін табу қиын болған жағдайда да.
Боран
Диборан (B2H6) – боранның органикалық емес димері. B2H6 екі бор атомын байланыстыратын екі сутек атомынан тұратын құрылым түрінде кездеседі.
Алюминий
Триалкилалюминий қосылыстары, байланысқан топтардың кеңістіктік көлеміне қарай, мономерлер немесе димерлер түрінде кездесе алады. Мысалы, триметилалюминий димер түрінде болады, ал тримезитилалюминий мономерлік құрылымға ие болады.
Пиримидин димерлері
Пиримидин димерлері (кейде тимин димерлері деп те аталады) ультракүлгін сәулеге ұшырағанда пиримидин ДНҚ негіздерінен фотохимиялық реакция арқылы түзіледі. Мысалы, тубулин α-тубулин мен β-тубулиннің димеризациясы нәтижесінде пайда болады, ал бұл димер одан әрі полимерленіп микротубулаларды құрайды. Симметриялық ақуыздар үшін үлкен ақуыз кешені кішірек, бірдей ақуыз суббірліктеріне бөліне алады, содан кейін олар функционалды ақуызды жасау үшін қажетті генетикалық кодты азайту мақсатында димеризацияланады. GPCR димерлері GPCR отбасының туысқан мүшелерінен құралған гомодимерлер мен гетеродимерлерді қамтиды. Барлығы да емес, бірақ кейбір GPCR-лер, мысалы GABAB рецепторы, жұмыс істеу үшін димеризациялануын қажет етеді, бұл биологиялық жүйелерде димерлердің маңызды екенін көрсетеді.
Рецепторлы тирозинкиназа
G ақуызбен жұптасқан рецепторлар сияқты, димеризация рецепторлық тирозинкиназалардың (RTK) сигналдарды берудегі қызметін атқаруы үшін қажет, бұл көптеген түрлі жасушалық процестерге әсер етеді. RTK-лар көбінесе мономерлер түрінде болады, бірақ лиганд байланысқанда конформациялық өзгеріске ұшырайды, осылайша жақын жердегі RTK-лармен димеризациялануына мүмкіндік туады. Димеризация одан әрі сигналдарды беруге жауапты цитоплазмалық киназа домендерін белсендіреді.