Кіріспе

Қарулы ұрыс немесе қауіпсіздік қызметтерін ұсынатын компания

Жеке әскери компания (ЖӘК) немесе жеке әскери және қауіпсіздік компаниясы (ЖӘҚК) – қаржылай пайда табу мақсатында қарулы ұрыс немесе қауіпсіздік қызметтерін ұсынатын жеке компания. ЖӘК өз қызметкерлерін «қауіпсіздік мердігерлері» немесе «жеке әскери мердігерлер» деп атайды. ЖӘК-тер ұсынатын қызметтер мен тәжірибе әдетте мемлекеттік қауіпсіздік, әскери немесе полиция қызметіне ұқсас, бірақ көбінесе шағын масштабта болады. ЖӘК-тер көбінесе үкіметтерге қызмет ететін ресми қарулы күштерді оқыту немесе толықтыру бойынша қызметтер көрсетеді, бірақ оларды жеке компаниялар негізгі қызметкерлеріне жеке күзетшілерді ұсыну немесе компанияның ғимараттарын қорғау үшін, әсіресе қауіпті аумақтарда пайдалануға болады. Дегенмен, соғыс аймағында қарулы күш қолданған мердігерлер Женева конвенциясында баяндалған және 2006 жылғы Америка әскери комиссиялары туралы заңда нақты айтылған ұғымға сәйкес, заңсыз жауынгерлер деп танылуы мүмкін. Жеке мердігерлердің қызметтері бүкіл әлемде қолданылады. «Корпоративтік жауынгерлер: жекешелендірілген әскери индустрияның өрлеуі» кітабының авторы П.У. Сингер: «Географиялық тұрғыдан алғанда, ол 50-ден астам елде жұмыс істейді. Ол Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда жұмыс істейді» деді. Сингердің сөзіне қарағанда, 1990 жылдары әрбір мердігерге 50 әскери қызметкер шақ келсе, қазір бұл көрсеткіш 10:1-ге дейін төмендеген. Ол сондай-ақ мердігерлердің міндеттері оларды жалдаған тарапқа байланысты екенін атап өтті. Дамушы елдердегі табиғи ресурстарға ие компаниялар, мысалы Ирактағы мұнай өңдеу зауыттары, аумақты күзету үшін оларды жалдайды. Олар сондай-ақ General Electric сияқты қызметтер мен қайта құру жұмыстарын жүзеге асыратын компанияларды күзету үшін жалданады. Компанияларды қорғаудан басқа, олар мемлекеттік қызметкерлерді және үкіметтік байланысты тұлғаларды да қорғайды. Жеке әскери компаниялар көптеген тапсырмалар мен жұмыстарды орындайды. Мысалдардың бірі – Ауғанстан президенті Хамид Карзайға жақын күзет беру және Колумбия жоспары аясында барлау ұшақтары мен тікұшақтарын басқару. 2003 жылғы зерттеуге сәйкес, бұл индустрия жылдық 100 миллиард доллардан астам табыс тапқан. 2008 жылғы Ұлттық барлау басқармасы директорының зерттеуіне сәйкес, жеке мердігерлер АҚШ барлау қауымдастығының жұмыс күшінің 29% құрайды және олардың персоналдық бюджетінің 49% тең.

Қырғи қабақ соғыс

Қазіргі заманғы жеке әскери компаниялардың (ЖӘС) тарихы 1965 жылға дейін жетеді, ол кезде SAS-тың бұрынғы ардагерлері, SAS-тың негізін қалаушы Дэвид Стирлинг пен Джон Вудхаус басшылығымен, WatchGuard International (алғаш Sloane Street-те кеңсесі болған, кейін Mayfair-де South Audley Street-ке көшірілген) қауіпсіздік және әскери мақсаттар үшін келісімшарт жасалатын жеке компания құрды. Компанияның алғашқы тапсырмасы – атысты тоқтату туралы келісімге келген кезде Йемендегі роялистік күштердің жағдайы туралы мәлімет беру болды. Сонымен қатар, Стирлинг Иран үкіметіндегі байланыстарын күшейтіп, Африкада жұмыс табу мүмкіндіктерін зерттеді. Компания ақыры Замбия мен Сьерра-Леонеде жұмыс істеді, оқу командаларын ұйымдастырып, қауіпсіздік мәселелері бойынша кеңес берді. Стирлинг басқа елдерге қару-жарақ пен әскери қызметкерлерді сату бойынша келісімдер де ұйымдастырды. Келісімшарттар көбінесе Перс шығанағы мемлекеттерімен жасалды және қару-жарақпен жабдықтау мен оқытуды қамтыды. Компания 1971 жылы Ливияда полковник Муаммар Каддафины биліктен құлатуға жасалған сәтсіз әрекетке де қатысты. Вудхаус бірқатар келіспеушіліктерден кейін Операциялар директоры лауазымынан кетті, ал Стирлинг 1972 жылы белсенді қатысуын тоқтатты. Стирлинг KAS International (сондай-ақ KAS Enterprises) компаниясын құрды және Оңтүстік Африканың әртүрлі елдеріндегі заңсыз аң аулау мен піл сүйегін контрабандалауды күшпен тоқтату үшін Дүниежүзілік табиғат қорымен бірлесіп жұмыс істеді. 1970 және 1980 жылдары бұрынғы SAS қызметкерлері құрған басқа да топтар пайда болды, олардың ішінде Control Risks Group және Defence Systems компаниялары бар, олар әскери консультациялар мен оқыту қызметтерін ұсынды.

БҰҰ жалдамалылар конвенциясы

1989 жылы жалдамалы әскерлерді пайдалануға тыйым салатын Біріккен Ұлттар Ұйымының жалдамалылар жөніндегі конвенциясы қабылданды және ол 2001 жылдың 20 қазанында күшіне енді. 2021 жылдың тамызына дейін конвенцияны 37 мемлекет ратификацияласа, 9 мемлекет қол қойған, бірақ ратификацияламаған.

Суық соғыстан кейінгі кезең

ПМК-ның саны мен мөлшері суық соғыстың аяқталуымен күрт өсті. 1990 жылдары Батыс елдерінің әскерлерінен 6 миллионнан астам әскери қызметкердің қызметтен босатылуы ПМК-лар үшін жұмысқа алу қорын кеңейтті. Ірі корпорациялардың кейбіреулері: АҚШ-та Vinnell және Military Professional Resources Inc.; Ұлыбританияда G4S және Keeni Meeny Services; Израильде Lordan Levdan және Оңтүстік Африкада Executive Outcomes. Кейбір сарапшылар әлемнің көптеген арнайы операциялар күштерінің осы жеке әскери корпорацияларға ауысуы болды деп санайды. Бұл өзгерістен британдық Арнайы Әуе Қызметі, АҚШ Арнайы Операциялар Күштері және Канаданың 2-ші Бірлескен Операциялық Тобы ерекше зардап шекті. Қоғамдық Адалдық Орталығы 1994 жылдан бері Қорғаныс министрлігі АҚШ-та тіркелген он екі ПМК-мен 300 миллиард долларлық 3601 келісімшартқа қол қойғанын хабарлады, әсіресе Нью-Орлеандағы «Катрина» дауілінен кейін алғашқы ден қою кезінде. Ішкі операциялар көбінесе Қорғаныс министрлігі емес, Энергетика департаменті немесе Отандық қауіпсіздік департаменті сияқты мемлекеттік немесе федералдық агенттіктердің басшылығымен жүзеге асырылады. Ішкі терроризм қаупінің және апаттардан кейінгі тәртіпсіздіктер мен бұзылыстардың күшеюіне байланысты, дәстүрлі қауіпсіздік компаниялары ПМК-ның анықтамасына сәйкес келетін операциялар саласына енуде. АҚШ Мемлекеттік департаменті де қауіпті аймақтардағы қолдау үшін бірнеше компанияларды пайдаланады, бұл дәстүрлі АҚШ күштері үшін қиындық тудырады. 2000 жылдың қазан айында USS Cole кемесіне жасалған шабуыл теңіздегі жеке әскери компаниялар үшін маңызды кезең болды және Blackwater мен АҚШ әскері арасындағы алғашқы келісімшартқа тікелей себепкер болды. Blackwater және жалпы алғанда жеке әскери мердігерлер 21-ғасырда АҚШ үкіметінің Иракты оккупациялау кезінде пайдаланғаннан кейін кеңінен танылды.

Теңіздегі ЖҚК

2000 жылдардың соңынан бері жеке әскери компаниялар (ЖӘК) Сомали және басқа да аймақтардағы қаракшылыққа қарсы күреске белсенді түрде қатысып келеді. ЖӘК бұл аймақта әлі де активті болып қана қоймай, Аден шығанағы арқылы жүретін жеке кемелердің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді және кейде БҰҰ күш-жігеріне көмектесу үшін келісімшарттар жасайды. ЖӘК-тер пираттардың кемелерге шабуыл жасауына, кеме экипажын және олардың жүктерін тұтқынға алуына қарсы шаралар қабылдады. Еуроодақтың "Аталанта", НАТО-ның "Океан қалқаны" және 150-ші Бірлескен оперативтік топ сияқты осы аймақта бірдей мақсаттармен жұмыс істейтін көптеген халықаралық теңіз миссиялары болғанымен, кеме компанияларының кеме палубасында қауіпсіздік қызметкерлері болуы қажеттігі сақталады. Олардың орталықтанбаған құрылымына байланысты, БҰҰ немесе басқа да халықаралық ұйымдар үшін теңіздегі жағдайды тиімді бақылауда ұстау қиын болуы мүмкін. БҰҰ 2010 мен 2015 жылдар аралығында миссияға қатысқан елдердің теңіз күштері арасында елуден астам кездесу болғанын, нәтижесінде 1200-ден астам қаракшы ұсталғанын көрсеткенімен, осы кезеңде тек бір ЖӘК ғана ақпарат жариялаған. ЖӘК-тер осы аймақта сауда кемелеріндегі қызметтері арқылы үлкен аумақты қамтып, одан да белсендірек болғандықтан, бұл көрсеткіш нақтырақ емес болуы мүмкін. Сомалидегі ЖӘК-тің болуы – теңізде бір-бірімен қақтығысқа түскен екі зорлық-зомбылыққа ұмтылған мемлекеттік емес құрылымның мысалы.

Әуедегі PMC (2005)

2005 жылдың 5 сәуірінде SCG International Risk компаниясының бас директоры Джейми Смит қызметтерді әскери авиацияны қолдауға дейін кеңейту туралы хабарлады, бұрынғысы ПМК-ның қорғау және барлау салаларындағы дәстүрлі қызметтері еді. SCG International Air әуе қолдауы, медициналық эвакуация, роторлық және қанатты тасымалдау, ауыр жүктерді тасымалдау, қарулы сүйемелдеу және "Жер бетіндегі кез келген нүктеге" атқарушы авиарейстер ұсынады. Бұл кейбір елдердің әскерлері мен әуе күштерінің мүмкіндіктерімен теңдесе алатын қызметтердің кеңеюі болды.

2007 жылғы Әскери сот төрелігінің бірыңғай кодексіне енгізілген өзгеріс

2007 жылы Американың Әскери сот жүйесінің бірыңғай кодексіне "жарияланған соғыс немесе төтенше жағдай" аймағында жұмыс істеп жүрген әскери мердігерлерді қудалауға рұқсат беру үшін түзетулер енгізілді.

Халықаралық мінез-құлық кодексі (2008)

2008 жылы Халықаралық Қызыл Крест комитеті, Швейцария үкіметі және жеке қауіпсіздік компаниялары мен азаматтық қоғам/ҮЕҰ секторының өкілдері жеке әскери және қауіпсіздік компанияларына қатысты Монтрё құжатын жасап, ұсынды. Құжат халықаралық құқықтық міндеттемелерді және жеке қауіпсіздік компанияларының қызметтерін сатып алу мен операциялық бақылауға қатысты нақты ұсыныстарды, сондай-ақ қарулы қақтығыстар кезінде мұндай ұйымдарды жалдауға қатысты мемлекеттердің міндеттемелерін анықтайды. 2018 жылдың желтоқсанына дейін елу төрт мемлекет Монтрё құжатына қол қойған.

Ұйымның ЖҚҚ-ны пайдалануы

2009 жылы Stoddard және авторлар көрсеткендей, қауіпті аймақтардағы ҮЕҰ-лардың жеке қауіпсіздік мердігерлерін пайдалануы өте құпия мәселе. Көбінесе жергілікті компаниялар тартылады, және олардың көп бөлігі нысандарды күзетуге қарусыз персоналды жұмысқа алады; халықаралық мердігерлер немесе жылдам әрекет ететін қарулы күзетшілер тек сирек қолданылады.

Ауғанстан

2009 жылдың желтоқсан айында АҚШ Конгресінің мүшелеріне ақпараттық қолдау көрсететін Конгресс зерттеу қызметі Ауғанстанға қосымша 30 000 американдық әскерді орналастырумен бірге "26 000-нан 56 000-ға дейін" мердігерлер санының артуы мүмкін екенін хабарлады. Бұл АҚШ жеке сектор қызметкерлерінің Ауғанстандағы санын "130 000-нан 160 000-ға дейін" арттыруға әкелер еді. CRS зерттеуінде 2008 жылдың желтоқсанында Пентагонның Ауғанстандағы қызметкерлерінің 69 пайызы мердігерлер екені айтылды, бұл көрсеткіш "АҚШ тарихындағы кез келген қақтығыста Қорғаныс министрлігі пайдаланған мердігерлердің ең жоғары үлесін құрайды". 2008 жылдың қыркүйегінде бұл көрсеткіш 62 пайызға төмендеді, ал АҚШ әскери күштері шамалы ғана артты. Сондай-ақ 2009 жылдың желтоқсанында АҚШ Өкілдер палатасының қадағалау комитеті Ауғанстандағы Қорғаныс министрлігінің колонналарын күзетуге жалданып алынған американдық жеке қауіпсіздік компанияларының әскери жанжалдарды тудырушылар мен Талибанға қауіпсіз өтуді қамтамасыз ету үшін пара беріп отыр деген күдіктер бойынша кең ауқымды тергеу бастағанын мәлімдеді. Бұл АҚШ-тың беймәлім және жанама түрде қорғау рекетіне қатысып, күресіп жатқан бүлікшілерді жанама түрде қаржыландырып отырғанын білдіреді. Алдын ала тергеу көрсеткендей, күдіктерді жан-жақты тексеру қажет, алдымен Қорғаныс министрлігімен 2,2 миллиард долларлық келісімшартқа ие болған сегіз жүк тасымалдау компаниясы тексерілді. Олар Ауғанстан ішіндегі негізгі жабдықтау орталықтарынан (әсіресе Баграм әуе базасынан) 100-ден астам алдыңғы операциялық базалар мен елдегі басқа да әскери нысандарға тауарлар мен материалдарды жеткізіп жүреді.

Африка

1994 және 1995 жылдары Оңтүстік Африкадағы жеке әскери компания Executive Outcomes Африкадағы екі әскери операцияға қатысты. Бірінші қақтығыста, БҰҰ-ның делдалымен жасалған бейбіт келісім бұзылғаннан кейін Executive Outcomes Ангола үкіметі атынан UNITA-ға қарсы күресті. Екінші операцияда Executive Outcomes-қа Сьерра-Леонедегі партизандық қозғалыс – Революциялық Біріккен Фронтты басып тастау міндеті жүктелді. Екі миссияда да компанияның қызметкерлері Ангола үкіметі үшін төрт-бес мың жауынгерді даярлады, алмаз кендерін қайтарып алды және Сьерра-Леонеде келіссөздер арқылы бейбітшілік орнатуға көмектесті. 2000 жылы ABC телеарнасының халықаралық істер бағдарламасы "Шетелдік тілші" "Сьерра-Леоне: Байлық іздеуші сарбаздар" атты арнайы репортажын көрсетті. Репортажда оңтүстік африкалық ұшқыш Нилл Эллис және оның Ми-24 Хинд тікұшағының ерлігі туралы айтылды. Сондай-ақ, репортажда БҰҰ бейбіт сақшыларының жетіспеушіліктері және 1999-2000 жылдары Сьерра-Леонедегі БҰҰ операцияларына, сондай-ақ британдық әскери арнайы операцияларға маңызды қолдау көрсетудегі жалдамалылар мен жеке әскери мердігерлердің рөлі зерттелді. 2006 жылдың мамыр айының ортасында Конго Демократиялық Республикасының полициясы түрлі ұлттан 32 күдікті жалдамалыны ұстады: 19-ы Оңтүстік Африкадан, 10-ы Нигериядан және 3-і АҚШ-тан. Олардың жартысы Оңтүстік Африканың Omega Security Solutions компаниясында, ал американдықтар AQMI Strategy Corp компаниясында жұмыс істеді. Олар үкіметті құлатуға қастандық жасады деген айып тағылды, бірақ қудалау болған жоқ. Олар өз елдеріне қайтарылды. АҚШ Қарулы Күштерінің күшін сақтау үшін АҚШ Мемлекеттік департаменті мен Пентагон Африкадағы кеңейтілген әскери оқытуды үш компанияға тапсырды: Military Professional Resources Inc., DFI International және Logicon (қазір Northrop Grumman компаниясына тиесілі). Орталық Африкадағы табиғат парктерін қорғау ұйымы African Wildlife Defence Force Африкадағы ұлттық парктері мен жеке жануар шаруашылықтарын қорғау үшін бұрынғы әскерилер мен құқық қорғау органдарының қызметкерлерін жалдайды. Парк рейнджері болу үшін үміткерлер қосымша оқудан өтуі керек. Олар сондай-ақ жеке рейнджерлер немесе ЖРК деп те аталады. АҚШ-тың Бейбітшілік институтының (USIP) мәліметінше, 2017 жылдан бері Ресейдегі жеке әскери компания Вагнер тобы Судан, Конго Демократиялық Республикасы, Мозамбик және басқа да Африка елдерінде үздіксіз жұмыс істеп келеді. Ресейлік Вагнер тобының үкімет күштеріне көмектесу, зорлықшыл бүлікшілдерді жеңу немесе ислами экстремистермен күресу деген сылтаумен, АҚШ және Африка үкіметтерінің бірнеше дереккөздері оның адамзатқа қарсы қылмыстарға жауапты екенін мәлімдеді. Жыл сайын осы елдерге жүздеген ресейлік ЖӘК қызметкерлері келіп түседі. Вагнер тобы АҚШ Мемлекеттік департаменті мен Еуропа үкіметтерінің көпшілігі тарапынан Африка азаматтарына қарсы зорлық-зомбылық жасады және адам құқықтарын бұзды деп айыпталды. The Washington Post газетінің мәліметінше, Оңтүстік Африканың жеке әскери компаниясы Executive Outcomes (1989 жылы құрылған) 2000 жылдардың басына дейін Сьерра-Леонеде қатыгездік жасады, содан кейін елді тастап, Оңтүстік Африкадағы ішкі қауіпсіздік қызметтерін ұсынуға көшті. 2000 жылдардың ортасында Йоханнесбург пен Кейптаундағы маргиналды саяси айналымдарда өзін бұрынғы АХК азаттық күрескері деп жариялаған TRAKboys тобы пайда бола бастады. Олар Оңтүстік Африкада Әділет және Конституциялық даму министрлігінен Executive Outcomes компаниясының шетелдік және ішкі қызметін тергеуді талап еткенде ұлттық назарға ілікті. TRAKboys-тың бірнеше жоғары лауазымды мүшелеріне, мысалы, Кейптаундағы бұрынғы өндіріс магнаты Дилан4К-қа жасалған сәтсіз қастандықтар апартеид дәуіріндегі ПМК-ның оңтүстік Африкадағы қызметіне қатысты болжамдарға, теорияларға және наразылыққа әкелді.

Балқан

1995 жылы Хорватия және Босния екеуі де әскери кәсіби ресурстар инк. (MPRI) компаниясын жалдап, оларға өздерінің қарулы күштерін жарақтандыру, оқыту және кәсіби деңгейге жеткізуді тапсырды. 1999 жылы Босниядағы DynCorp компаниясының қатысуымен болған оқиғадан кейін, Босниядағы DynCorp қызметкерлеріне қарсы Рэкетке қатысты және сыбайлас жемқорлық ұйымдар туралы заң (RICO) бойынша сот процесі басталды. Онда "DynCorp компаниясының қызметкерлері мен басшылары бұрыс, заңсыз және адамдық емес мінез-құлық көрсетіп, әйелдерді, қару-жарақтарды, жалған паспорттарды заңсыз сатып алып, сондай-ақ басқа да аморальдық әрекеттерге қатысқан" деп айыпталды.

Ирак

2006 жылдың желтоқсанында АҚШ Қорғаныс министрлігі үшін тікелей жұмыс істейтін кемінде 100 000 мердігер бар екені естілді. Бұл Персия шығанағы соғысынан бері, он жылдан астам уақыт өткен соң, әскери операцияларда жеке мердігерлерді пайдаланудың он есеге өскенін көрсетеді. Жеке әскери компаниялардың (ЖӘС) кең таралғаны Ирактағы жеке қауіпсіздік компаниялары қауымдастығы сияқты сауда ұйымдарының құрылуына әкелді. Ирактағы жауапкершілік мәселесі, әсіресе қару-жарақпен жүрген мердігерлерге қатысты, өте сезімтал болды. Ирак заңдары мердігерлерге қолданылмайтын. 2005 жылдың 5 желтоқсанында АҚШ Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд Ирактағы ЖӘС-ті пайдалануды олардың тиімділігімен және жердегі пайдалылығымен негіздеді. Ол сондай-ақ олардың әскери сот кодексіне бағынбайтынын мәлімдеді. Ирактан кетуіне екі күн қалғанда Л. Пол Бремер «17-ші бұйрыққа» қол қойды, ол АҚШ үкіметі мен Коалициялық әкімшілік басқармасымен (ҚАБ) байланысты барлық американдықтарға Ирак заңдарынан иммунитет берді. 2007 жылдың шілдесіндегі Америка Конгресінің зерттеу қызметінің баяндамасы Ирак үкіметінің АҚШ үкіметімен келісімшарт жасасқан жеке қауіпсіздік фирмаларына билігі жоқ екенін көрсетті. 2007 жылы әскери сот кодексіне «жарияланған соғыс немесе төтенше жағдай» кезінде әскери мердігерлерді қудалауға рұқсат беру үшін түзету енгізілді. АҚШ әскерлері Ирактан шығарылғаннан кейін, АҚШ Мемлекеттік департаменті жеке күзетшілер санын 7000-ға дейін, екі еседен астам арттыруды жоспарлап отыр. Елдегі бес нысанын қорғау үшін қауіпсіздік мердігерлері жаудың ракеталық шабуылдары туралы ескерту үшін радарларды пайдаланады, жол жиегіндегі бомбаларды іздейді, барлау дрондарын ұшырады және тіпті қиын жағдайда азаматтарға көмек көрсету үшін жедел әрекет ететін күштерді ұйымдастырады. Олардың 17-ден 29-ға дейін өсетін тікұшақ паркін мердігерлер басқарады. ЖӘС Персия шығанағындағы АҚШ әскери базаларына қолдау көрсетті, асханаларды басқарудан қауіпсіздікті қамтамасыз етуге дейін. Олар Қатардағы АҚШ әскер базасына қарулы күзетшілерді жіберді және Кувейттегі Доха лагерінде әскерилерді оқыту үшін тірі оқтарды пайдаланды. Олар Иракқа шабуыл жасау үшін қажетті қару-жарақ жүйелерін ұстап тұрды. Сондай-ақ, олар өте маңызды тұлғаларға күзетшілерді, нысандарды күзетуді және Кувейттен келетін конвойларды сүйемелдеді. Бұл ресурстардың барлығы үнемі қажет болды, бірақ АҚШ әскери қызметшілерінен айырмашылығы, олардың ешқайсысы қудаланбады. Видео бейресми түрде Aegis Defence Services компаниясымен байланысты. Плакаттарда Ирактағы видеода көліктерге атқан адам Aegis Victory тобының Оңтүстік Африкалық қызметкері Дэнни Хайденрейхер екені айтылады. Ол британдық әскерде алты жыл қызмет еткен. Оқиғадан кейін Жеңіс ROC-нің аймақтық директоры Хайденрейхерді жұмыстан шығаруға тырысты, бірақ команда оны жасаса, отставкаға кететінін мәлімдеді. Aegis, АҚШ Армиясы және АҚШ Мемлекеттік департаменті бұл мәселені ресми түрде тергеді. Армия «қылмыс жасалды дегенге сенуге негіз жоқ» деген қорытындыға келді. 2007 жылдың 17 қыркүйегінде Ирак үкіметі Мемлекеттік департамент автоколоннасының жанында болған жарылыстан кейін болған атыс-шабыста он жеті ирактықтың өліміне қатысқандығы үшін Blackwater USA қауіпсіздік фирмасының лицензиясын жойды. Компанияға АҚШ-Ирак күштерінің мәртебесі туралы келісім күшіне енген 2009 жылдың қаңтарына дейін Иракта жұмыс істеуге рұқсат берілді. Blackwater Иракта жұмыс істейтін ең танымал фирмалардың бірі болды, онда шамамен 1000 қызметкер және елде тікұшақ паркі болды. 2014 жылы төрт Blackwater қызметкері АҚШ федералды сотында сотталып, айыпталды; біреуі кісі өлтіргені үшін, ал қалған үшеуі адам өлтіргені және қару-жарақ қолданғаны үшін айыпталды. 2017 жылдың 12 наурызында Sallyport Global компаниясы Ирактағы Балад әуе базасындағы жыныстық құлдырау, алкоголь контрабандасы және қауіпсіздік бұзушылықтары туралы мәлімдеме жасаған екі тергеушіні жұмыстан босатты.

Таяу Шығыс

2006 жылдың 27 наурызында Blackwater USA компаниясының вице-президенті J. Cofer Black Иорданиядағы арнайы операциялар көрмесіне қатысушыларға компаниясының қазір төмен қарқындылықтағы қақтығыстар үшін бригада көлеміндегі күштерді ұсына алатынын хабарлады. Блэктің сөзіне қарағанда, "НАТО операцияларына қарағанда әлдеқайда төмен құнмен қауіпсіздік операцияларын жүргізуге нақты мүмкіндік бар". Бұл мәлімдемелер кейіннен жоққа шығарылды.

Латын Америкасы

2006 жылы АҚШ Конгресінің баяндамасында есірткіге қарсы операцияларды және осыған байланысты қызметтерді жүзеге асыру үшін "Plan Colombia" аясында келісімшарттарға қол қойған жеке келісімшарттық компаниялар (ЖКК) және басқа да кәсіпорындардың тізімі келтірілді. "DynCorp" Мемлекеттік департаментпен келісімшарт жасасқан компаниялардың бірі болса, ал басқалары Қорғаныс министрлігімен келісімшартқа қол қойды. Израильді қоса алғанда, басқа елдердің компаниялары да Колумбияның Қорғаныс министрлігімен қауіпсіздік немесе әскери қызметтерді жүргізу үшін келісімшарттарға қол қойды. "Redut" және министрлікке қатысты "Патриот" тобы сияқты бірнеше басқа жалдамалы әскерлердің де белгілі болғаны анықталды.

Йемен

2015 жылдан бері Біріккен Араб Әмірліктері Йемен азаматтық соғысы барысында хуситтерге қарсы Йемен үкіметінің күш-жігерін қолдау мақсатында шамамен 1800 латын америкалық мердігер және 400 эритреялық сарбазды жалдады.

Қытай

Гонконгта тіркелген Frontier Services Group (FSG) компаниясының мердігерлері, Эрик Принс сияқты, 2014 жылдан бері Қытайдың мемлекеттік компанияларымен тығыз байланыс орнатып, Азия, Африка және Еуропаның ондаған еліндегі Қытай компанияларына қауіпсіздік, логистика және авиация қызметтерін көрсету арқылы Қытайдың «Бір белдеу – бір жол» бастамасына қатысты. 2018 жылдың қараша айында FSG немесе оның негізін қалаушысы Конго Демократиялық Республикасында «минералдар мен ағаш өндіру және қаржылық операциялар жүргізу өкілеттігімен» еншілес компанияны құрды, ол әлемдегі ең ірі шетелдік активтердің біріне ие. 2019 жылдың ақпан айында FSG Қытай үкіметімен Синьцзянның Кашгар қаласында оқу базасын құру бойынша алдын ала келісімге келді.

Ресей

Ресей Федерациясының Конституциясы 1993 жылғы 12 желтоқсанда жалпыұлттық референдумда қабылданды және 1993 жылғы 25 желтоқсанда күшіне енді. 13.5-бабында: "Конституциялық құрылыстың негізін күшпен өзгертуге, Ресей Федерациясының тұтастығын бұзуға, оның қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге, қарулы жасақтар құруға және әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық және діни араздықтарды қоздыруға бағытталған қоғамдық бірлестіктердің құрылуы мен қызметіне тыйым салынады". Сонымен қатар, Ресей Федерациясының қылмыстық кодексінің 359-бабы бойынша 1996 жылдан бері жалдамалы сарбаздарды жалдау, оқыту немесе қаржыландыру заңсыз саналады. Оларды қарулы қақтығыстарда немесе соғыс қимылдарында пайдалану да жазаланады. Ресейлік ПМК-лардың пайда болуы 2011 жылға дейін барып жетеді, осы жылы Сирияда азаматтық соғыс басталды және Муаммар Каддафи қазан айында құлаттылғанға дейін Ливияда зорлық-зомбылық күшейді. Ресейдің екі елде де ірі инвестициялары болды. Ресейлік ПМК-лардың иелері Ресейдің құқықтық жүйесі Византия империясынан мұраға қалғандықтан, тыйым салынбаған әр нәрсеге рұқсат етіледі деп мәлімдеді. 2012 жылы Сирияда ИСИД-тің жетістіктері Ресей контингентін Алексей Бадиков басқаратын Моран қауіпсіздік тобынан (МҚТ) ПМК-ларды жалдауға итерді. Славян корпусының орнынан Вагнер тобы туды. 2014 жылдың қазан айында Славян корпусының екі жұмыскері 359-бапты бұзғаны үшін сотталды. Оларға сегіз жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған, бірақ үш жылға сотталды. Кәсіби жасақ мүшелеріне жалақы төленбегені және Ресейде қудаланбағаны хабарланды. Molfar ұйымы Ресейдегі 37 жеке әскери компанияны зерттеді және олардың барлығының Кремльмен байланысы бар екенін немесе болғанын анықтады. Олардың көпшілігі Кремль тарапынан қаржыландырылады. Олардың жартысынан астамы 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне қатысады. Жалпы саны 34 елде қызмет көрсетеді. Ресейлік ПМК-лар Африканың 19 елінде мұнай және кен өндіру операцияларына қатысады.

Өлім-жітім

2012 жылдың соңына қарай Ирак, Ауғанстан және Кувейтте қаза тапқан мердігерлердің саны 3000-ға жетті. Ғалымдар мердігерлердің қаза болуы халықтың "қиындыққа сезімталдығына" әсер ететінін зерттеді, әсіресе әскери қазалардың орнына келгенде. Қиындыққа сезімталдық – әскери өлімдер мен халықтың соғысқа қатысуды қолдауы арасындағы кері байланыс. Ирак және Ауғанстандағы соғыстар басталғаннан бері АҚШ-тың барлық соғыс жоғалтуларының шамамен 30% мердігерлердің қазасына тиесі болуы мүмкін.

БҰҰ жалдамалыларының есебі

2007 жылдың қазан айында Біріккен Ұлттар Ұйымы екі жылдық зерттеуді жариялады, онда «қауіпсіздік күзетшілері» ретінде жұмысқа алынған жеке мердігерлер әскери міндеттерді орындағаны туралы мәлімделді. Американың Женевадағы БҰҰ кеңсесінің (UNOG) өкілі: «АҚШ үкіметімен келісімшарт жасасқан қауіпсіздік күзетшілері, ұлтына қарамастан, жалдамалы әскерлер деген айыптамалар дәл емес» деді. Сала саршыны жеке және мемлекеттік әскерлерді ажыратудың қиындығы зорлық-зомбылыққа ұшыраған мемлекеттік емес тұлғаларға қарсы сот процесін күрделендіретінін атап өтті және келісімшарт бойынша жұмыс істейтін жауынгерлер оларды жалдаған мемлекеттің беделін иеленеді деп мәлімдеді. Жекеменшік компаниялардың көрсетілетін қызметтеріне сұраныс соңғы онжылдықтарда рекордтық деңгейге жетті, ал жеке компаниялардың қабілеттеріне қазіргі таңдағы соғыс қимылдарының табысына және басқа да дәстүрлі тұрақтандыру операциялары мен төтенше жағдайларға байланысты маңызды қызметтердің кең ауқымы кіреді. Бұрынғы корпоративтік жауапкершілік туралы шақырулар Кимберли процесі және Табиғи ресурстарды ашықтықпен басқару жобасы сияқты кең ауқымды халықаралық операцияларда сәттілікке жетті, сонымен қатар жеке қауіпсіздік компаниялары (ПҚК) және төтенше жағдайлар салаларында есеп беруді талап ету және мұндай қызметтерді ұсынатын компаниялардың қызметін және операцияларын сақтау үшін этика кодексін енгізуге бағытталған қозғалыс пайда болды. Қазіргі уақыттағы сенімді есеп беру бастамалары мердігерлердің қызметін басқару үшін негіз құрайды, бірақ мұндай ұйымдар мен іс-шараларды бақылау үшін үйлесімді және стандартталған ая құру үшін тағы көп жұмыс жасалуы керек. Соңғы онжылдықта жеке қауіпсіздік саласын реттеуге қатысты бірнеше бастамалар іске асырылды. Олардың қатарында ISO/PAS 28007:2012 Жеке теңіз қауіпсіздігі компанияларына арналған нұсқаулар бар.

Кино және теледидар

Netflix-тегі Marvel Television-тің "The Punisher" сериалында "ANVIL" деп аталатын жеке әскери компания (ЖӘС) маңызды рөлде көрінеді. ANVIL-дің негізін қалаушы Билли Руссо – сериалдың басты қарсыластарының бірі. Шынайы ЖӘС сияқты, ANVIL американдық және шетелдік аумақтарда АҚШ әскерлеріне оқу базаларын ұсынады.

Бейне ойындар

Жеке әскери компаниялардың (ЖӘС) бейнелеуі бейнеойындарда кең таралған, көбінесе сюжетке қатысатын топтар ретінде немесе ойыншыға қарсы келетін жаулар ретінде көрсетіледі. ЖӘС Grand Theft Auto V, Assassin's Creed ойындар франшизасы, Metal Gear сериясы, Escape From Tarkov, Call of Duty сериясы, Girls' Frontline, Watch Dogs Legion, Cyberpunk 2077, Mass Effect сериясы, Star Citizen және Saints Row ойындарында, сондай-ақ тағы да басқаларында кездеседі.

Академиялық басылымдар

Арнольд, Гай. Жалшылар: Үшінші әлемнің апат-зардабы. Palgrave Macmillan, 1999 жыл. Дебора Д. Авант. Күш нарығы: Қауіпсіздікті жекешелендірудің салдары. Джордж Вашингтон университеті, 2005 жылдың тамыз айы. Дебора Д. Авант және Кара Кингма Ню. 2019 жыл. "Жеке қауіпсіздік оқиғаларының деректер базасы". "Дау-жанжалды шешу журналы". Бриллштейн, Арик: Терроризмге қарсы жүйе. Engel Publishing 2005.
Брукс, Даг/ Ратгебер, Шон Ли: Жеке қауіпсіздік компанияларын реттеудегі индустрияның рөлі, in: Канадалық адам қауіпсіздігі консорциумы. Қауіпсіздікті жекешелендіру: Үйрену мен мүмкіндіктер, 6.3 том, Британдық Колумбия университеті, 2008 жылғы наурыз. Саймон Честерман және Чиа Ленардт, редакторлар. Жалшылардан нарыққа: Жеке әскери компаниялардың өрлеуі мен реттелуі. Оксфорд: Oxford UP, 2009 жыл. Никколо Макиавелли. Принц. 1532 жыл. 12-тарауды қараңыз. Эми Э. Эккерт, Соғысты сырттан тапсыру: Әскери жекешелендіру дәуіріндегі әділ соғыс дәстүрі. Cornell University Press, 2016 жыл. Роберт Мандел. Мемлекеті жоқ әскерлер: Қауіпсіздікті жекешелендіру. Lynne Rienner Publishers, 2002 жыл. Фред Шрайер және Марина Капарини. "Қауіпсіздікті жекешелендіру: Жеке әскери және қауіпсіздік компанияларының құқықтық негіздері, тәжірибесі және басқаруы", DCAF Occasional Paper 6, The Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces, 2005 жылғы наурыз. Филипа Гинноте. "Жеке әскери фирмалар мен мемлекет: Адам құқықтары мен гуманитарлық құқық бұзушылықтары үшін жауапкершілікті бөлісу". Collection Ricerche, "Series E. MA дипломдық жұмысы", 7 том, Венеция: Marsilio Editori, 2006 жыл. Дэвид Ширер. Жеке әскерлер және әскери араласу, 1998 жылғы сәуір. П. В. Сингер. Корпоративтік жауынгерлер: Жекешелендірілген әскери индустрияның өрлеуі. Cornell University Press, 2004 жылғы наурыз. Стефан Манингер. "Бақытсыз жауынгерлер – Ұлттық әскерлердің құлдырауы жеке қауіпсіздік компанияларының өрлеуіне ықпал ететін негізгі фактор ма?". Жеке қауіпсіздік және әскери компаниялар: Мүмкіндіктер, проблемалар, қауіп-қатерлер және перспективалар, бас редакторы: Герхард Кюммель және Томас Йейгер. Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften, 2007 жыл. Хин Ян Лю. "Корпоративтік соғыс итттерін бақылау: Заманауи жеке әскери компанияның құқықтық салдары". "Дау-жанжал және қауіпсіздік құқығы журналы" 15(1) 2010: 141–168. Вулли, Питер Дж. "Байлықты іздеуші жауынгерлер", The Common Review, 5 том, No. 4 (2007), 46-48 беттер. Петрович Предраг, Милошевич Марко, Уният Елена және Стоянович Соня. Жеке қауіпсіздік компаниялары – дос па, жау ма? Азаматтық-әскери қатынастар орталығы, 2008 жыл.