Кіріспе

Көне басып шығару технологиясы

Спирт көшіргіш (Солтүстік Америкада Rexograph немесе Ditto машинасы, Ұлыбританияда және Австралияда Banda машинасы немесе Fordigraph машинасы деп те аталады) – 1923 жылы Вильгельм Ритцерфельд ойлап тапқан және 20 ғасырдың көп бөлігінде қолданылған басып шығару әдісі. "Спирт көшіргіш" термині осы машиналарда қолданылатын еріткіштердің құрамындағы спирттерге сілтеме жасайды. Спирт көшіргіштер көбінесе мектептер, шіркеулер, клубтар және басқа да кіші ұйымдар, мысалы, фанзиндерді шығару үшін қолданылды, себебі түпнұсқадан жасалатын көшірмелердің саны шектеулі болды, сонымен қатар көшірудің төмен құны (және оған сәйкес төмен сапасы) болды. Спирт көшіргіш машиналар мимеограф және гектограф сияқты, ұқсас мақсаттағы, бірақ жұмыс ілу принципі басқаша болатын құрылғылармен қатар пайда болды.

Тарих

1923 жылы Вильгельм Рицерфельд спирттік көшіргішті (дупликаторды) ойлап тапты. АҚШ-та және әлемде ең белгілі өндіруші – Иллинойс штатының Ditto корпорациясы болды. Ұлыбританияда көшіргіштерді көбінесе Willesden, London NW10 мекенжайындағы Associated Automation Ltd компаниясы, "Banda" тауар белгісімен компьютер өндіруші Elliott Automation Ltd компаниясының еншілес кәсіпорны Block & Anderson компаниясы үшін шығарды. Екі жағдайда да тауар белгісі тиісті нарықтарда көшіргіштердің және оның процесінің жалпылама атауына айналды. Спирттік көшіргіш дәуірінде мектеп өмірінде дупликатордан жаңа шыққан беттердің әжуан тәтті иісі ерекше көзге түсетін еді.

Дизайн

Көшіруші екі қабатты "рух мастерлерін" пайдаланады, оларды "басты парақтар" деп те атайды. Бірінші параққа теріп, сурет салып немесе жазып алуға болады. Екінші парақ түрлі бояулармен сіңген балауыз қабатымен қапталған. Бірінші параққа жазу немесе басу кезінде боялған балауыз екінші парақтан бірінші парақтың жылтыр, қапталған артқы жағына көшіріледі, бұл кері бейнеленген көшірме береді. Бұл кері қойылған көшірме қағазының әсерімен бірдей нәтиже береді. Содан кейін екі парақ бөлінеді, ал бірінші парақ машина барабанына бекітіледі, артқы жағы сыртқа қаратып, баспа табағы ретінде жұмыс істейді. Спирттік көшіруде жеке сия қолданылмайды, себебі бірінші парақтың артқы жағына көшірілген балауыздың ішінде сия бар. Басылатын қағаз принтерде жылжығанда, еріткіш сіңіретін фитиль арқылы әр параққа таратылады. Еріткішпен қапталған қағаз бірінші парақтың артқы жағына тигенде, боялған балауыздың бір бөлігі еріп, қағазға бейнені басуға жеткілікті болады. Бір мастер шамамен 40 сапалы көшірме жасауға мүмкіндік береді, содан кейін балауыз бітіп бара жатқанда көшірмелердің түсі бірте-бірте ағара бастайды. Балауыздың әдеттегі түсі – анилин қызғылт (маув), ол жақсы контраст беретін, арзан және орташа берік пигмент болды, бірақ мастерлер қызыл, жасыл, көк және қара түстерде де, сондай-ақ таба алмайтын апельсин, сары және қоңыр түстерде де жасалған. Қара түстен басқалары пастельді түстерде көшіріледі: қызғылт, мүңгіл, аспан көгі және т.б. Спирттік көшірушілер бір ретте бірнеше түсті басу мүмкіндігіне ие болды, бұл оларды карикатурашылардың арасында танымал етті. Көп түсті суреттерді балауызданған екінші парақтарды ауыстыру арқылы жасауға болады; мысалы, жоғарғы парақ қызыл балауызданған екінші параққа орналастырылғанда, суреттің тек қызыл бөлігін көлеңдеу. Бұл мүмкін болды, өйткені көшіру сұйықтығы сия емес, мөлдір еріткіш болды. Көшіру сұйықтығы көбінесе метанол немесе этанолдан тұрады, екеуі де арзан, көп мөлшерде қол жетімді, тез буланады және қағазды бүгіп тастамайды. Кейде кескін сапасын жақсарту үшін cellosolve сияқты басқа еріткіштердің шағын мөлшері қосылады. 1938 жылы Йохан Бьоркстен таза метил/этил спиртінің тұтанғыш болуын ескермей, электрмен жұмыс істейтін машиналарды пайдалануға мүмкіндік беретін жанбайтын еріткішті ойлап тапты. "Құрамы 10% трихлорфторметаннан және 90% 50% метил спирті, 40% этил спирті, 5% су және 5% этиленгликоль моноэтил эфирі қоспасынан тұрады. Бұл еріткіш қоспасы резервуардың жабық кеңістігінде жанбайды және ауаға толық әсер еткенде тұтану температурасы 100°F құрайды. Еріткіш қоспасының жағымды иісі бар, аз улы және трихлорфторметан қосылғанға дейін болған көшіру сұйықтығымен кемінде сондай жақсы көшірмелер береді. Трихлорфторметанның отты сөндіруші зат ретінде жоғары тиімділігі оның қайнау температурасының органикалық еріткіштің бетінде жанбайтын бу қабатын құруға жеткілікті төмен болғандықтан, ал қайнау температурасы жеткілікті жоғары болғандықтан, еріткіштер тіпті жазғы ыстық температурада да оны ұстап тұра алады деп есептеледі".

Ұзаққа созылмалылық

Қазір дито көшірмелері тарихи құжаттар мен өнер туындыларын сақтауға жауапты мұрағатшылар үшін елеулі мәселе туғызады. Дито көшірмелерінің кескіндері ультракүлгін сәулеге ұшырағанда бірте-бірте солғып, оларды тұрақты жапсырмалар мен белгілер үшін пайдалану мүмкіндігі шектеледі. Флуоресценттік шамдар аз мөлшерде ультракүлгін сәуле шығарады. Тікелей күн сәулесіне ұшырағанда дито көшірмелері бір айдың ішінде оқылмайтын күйге жетеді. Жиі қолданылатын қағаздың төмен сапасы қышқылдың қалдықтарынан сарғыш түске өтіп, нашарлайды. Ең жаман жағдайда, ескі көшірмелерді қолға тигізгенде ұсақ бөлшектерге айналып құлайды.