Кіріспе

Telia Company AB – шведтік көпұлттық телекоммуникациялық компания және Швеция, Финляндия, Норвегия, Эстония, Латвия және Литвада қызмет ететін мобильді желі операторы. Telia сонымен қатар TV4 Media-ға ие, оған Швециядағы TV4, Финляндиядағы MTV Oy және 2019 жылы сатып алынған C More Entertainment кіреді. Компанияның бас кеңсесі Солнада орналасқан, ал оның акциялары Стокгольм қор биржасында және Хельсинки қор биржасында саудаланады. Компания Өзбекстан және Әзірбайжан үкіметтерімен жасаған келісімдерде сыбайлас жемқорлыққа қатысты жанжалдармен байланысты. Телияның Әзірбайжандағы Ильхам Әлиев режиміне қатысты пара беру ісі "швед тарихындағы ең ірі пара беру оқиғасы" деп сипатталған.

Тарих

Telia Company қазіргі түрінде алғаш рет 2002 жылы швед және фин телекоммуникациялық компаниялары Telia мен Sonera бірігуінің нәтижесінде TeliaSonera ретінде құрылды. Бұл бірігу, Telia-ның норвегиялық телекоммуникациялық компания Telenor-мен бірігу әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін үш жыл өткен соң болды, ал қазір ол Скандинавия елдеріндегі басты бәсекелесі болып табылады. Жекешелендіруге дейін Telia мемлекеттік телефон монополиясы еді. Ал Sonera магистральдық желідегі қоңырауларға ғана монополия ие болды, жергілікті телекоммуникацияның көп бөлігін (шамамен 75%) телефон кооперативтері қамтамасыз етті. Telia және Sonera жеке брендтері тиісінше Швеция және Финляндия нарықтарында 2017 жылдың наурызына дейін қолданыла берді, содан кейін Sonera Telia деп қайта аталды. Акцияның 39,5%-ы (2020 жылдың 31 наурызы) Швеция үкіметіне, ал қалғаны әлемдегі мекемелерге, компанияларға және жеке инвесторларға тиесілі. Финляндия үкіметі (Solidium арқылы) 2018 жылдың ақпан айында Telia Company-дан бөлініп, қалған 3,2% үлесін сатты.

Телия

Швед Кунглы. Telegrafverket (сөзбе-сөз: Royal Telegraph Agency) 1853 жылы Стокгольм мен Уппсала арасында алғашқы электр телеграф желісі орнатылған кезде құрылды. Allmänna Telefon Lars Magnus Ericsson компаниясынан жабдықтар жеткізушісін тапты. Бұл ерте бәсекеде Telegrafverket Rikstelefon брендімен кейінірек қатысты. Алайда, ұзақ қашықтыққа телефон желілерін ұлттық монополияға иеленіп, ол жылдам өсіп келе жатқан жеке телефон компанияларының жергілікті желілерін бақылауға және иеленуге мүмкіндік алды. 1920 жылға қарай де-факто телефон монополиясы орнатылды, және оған заңдық бекіту қажет болмады. 1953 жылы атауы Televerket болып жаңартылды. 1992 жылдың 1 шілдесінде осы ірі мемлекеттік мекеменің реттеу функциялары, АҚШ-тың Федералды байланыс комиссиясы сияқты функцияларды атқаратын Швед пошта және телекоммуникация басқармасы (Post och telestyrelsen, PTS) бөлігіне берілді. Мемлекеттік радио және теледидар тарату желісін басқару "Teracom" компаниясына бөлінді. 1993 жылдың 1 шілдесінде қалған телефон және ұялы байланыс желісі операторы Telia AB деп аталатын мемлекеттік акционерлік қоғамға айналдырылды. 2000 жылдың 13 маусымында, dot com көпіршігінің шыңында, Telia акцияларының шамамен үштен бірі Стокгольм қор биржасында орналастырылды. 1980 жылдары Televerket NMT жүйесімен алғашқы ұялы байланыс желісі операторы болды, ал 1990 жылдары GSM жүйесі енгізілді. Аналогты ұялы телефон жүйелеріндегі жеке бәсекелестік телефон монополиясын бұзды, ал дамыған интернет бәсекелестерге қосымша мүмкіндіктер берді. Telia-ның осы саладағы ең маңызды шведтік бәсекелесі Tele2 болды. 2000 жылдың желтоқсанында PTS үшінші буын ұялы байланыс желілеріне төрт лицензия берген кезде, Telia жеңімпаздардың қатарында болмады, бірақ кейіннен Tele2 лицензиясын пайдалана отырып, Tele2 компаниясымен бірлесіп 3G желісін салу туралы келісімге келді. SUNAB ортақ 3G желісін салатын, меншікке ие болатын және басқаратын ортақ меншік компания ретінде құрылды. 2018 жылдың желтоқсанында Telia, Ericsson компаниясымен бірлесіп, Стокгольмдегі KTH Royal Institute of Technology-де Швецияның алғашқы 5G желісін іске қосты.

Сонера

Sonera компаниясының тарихы 1917 жылы Suomen Lennätinlaitos (Фин телеграф агенттігі) құрылған кезден басталады. 1927 жылы телеграф агенттігі Фин почтасымен біріктіріліп, жаңа Пошта және телеграф агенттігі құрылды. Бұл агенттік 1994 жылға дейін барлық қашықтықтан және халықаралық қоңырауларды басқарды, содан кейін фин нарығына бәсекелестерге кіруге рұқсат берілді. Осы жылы Пошта және телеграф агенттігі екі компанияға бөлінді: Suomen Posti Oy (Фин почтасы) және Telecom Finland Oy. Telecom Finland 1998 жылы өз атын Sonera деп өзгертті.

Telia және Sonera біріккеннен кейін

2006 жылғы жалпы сайлауға дейін швед либералды-консервативті Альянсы саясатының бірі ретінде коммерциялық ұйымдардағы мемлекеттік меншікті азайтуды, әсіресе TeliaSonera-дағы үлесін сатуды атап көрсетті. Альянс сайлауда жеңіске жетіп, коалициялық үкімет құрды. Sonera-мен біріккеннен кейін Швеция мемлекеті акциялардың 46%-на ие болды және парламент мақұлдағаннан кейін үкімет үлесін 37,3%-ға дейін төмендетті. Дегенмен, TeliaSonera-дан одан әрі үлесті бөлу туралы ұсыныс 2010 жылғы келесі сайлаудан кейін ғана парламентке ұсынылды, онда Альянс көпшілігін жоғалтты, бірақ азшылық үкіметі ретінде қала берді. 2011 жылдың 16 наурызында Альянс үкіметі TeliaSonera-ны қоса алғанда, мемлекеттік меншіктегі коммерциялық ұйымдарды сату туралы парламенттік дауыс беруде жеңіліске ұшырады, себебі барлық оппозициялық партиялардың коалициясы – Солшыл партия, Социал-демократиялық партия, Жасыл партия және Швеция демократтары Альянсқа қарсы бірікті. 2008 жылдың басында TeliaSonera компаниясы шамамен 500 миллион еуроны үнемдеу шараларын жариялады, оның ішінде 2900 адам жұмыстан босатылды: 2000-і Швециядан, 900-і Финляндиядан. France Télécom (қазіргі Orange S.A.) 2008 жылдың 5 маусымында TeliaSonera компаниясын 33 миллиард еуроға сатып алу туралы ұсыныс жасады, бірақ компанияның басқармасы оны дереу қабылдамады. 2016 жылдың 12 сәуірінде компанияның атауы Telia Company болып өзгертілді, Sonera бөлігі алынып тасталды, парақорлық және ақша жылыстыру туралы айыптаулардан кейін компанияны жаңартуға көмектесу мақсатында қайта брендтелді. 2018 жылдың 20 шілдесінде Telia Company Bonnier Group-тан Bonnier Broadcasting Group компаниясын 9,2 миллиард SEK (шамамен 1 миллиард доллар) сатып алу туралы келісім жасады, осылайша TV4 AB (Швециядағы коммерциялық телеарна), MTV Oy (Финляндиядағы коммерциялық телеарна) және C More Entertainment (Солтүстік Еуропадағы премиум телеарналар операторы) иелігіне көшті. Еуропалық комиссия келісімді 2019 жылдың 12 қарашасында белгілі бір шарттармен мақұлдады, ал сатып алу сол жылдың 2 желтоқсанында аяқталды. Bonnier Broadcasting келісімін аяқтауға дайындық жасай отырып, 2019 жылдың 20 қазанында Telia Company тағайындау комитеті Мари Эрлингтің орнына 2008 жылға дейін Tele2 компаниясының бұрынғы бас директоры, содан кейін Egmont Media компаниясының төрағасы болған Ларс Йохан Ярнхаймерді компанияның басқарма төрағасы етіп ұсынды. Ұсыныс сол жылдың 26 қарашасында кезектен тыс жалпы жиналыстан кейін мақұлданды. Сонымен қатар, 24 қазанда Telia Company 2015 жылдан 2018 жылға дейін Tele2 компаниясының бұрынғы бас директоры, содан кейін TDC президенті және бас директоры болған Эллисон Киркбиді компанияның жаңа президенті және бас директоры етіп тағайындады. Киркби 2020 жылдың 4 мамырында лауазымға кірді. 2020 жылдың 6 қазанында Telia Company өзінің интернет магистральдық желісі Telia Carrier компаниясын Polhem Infra компаниясына шамамен 1 миллиард АҚШ долларына сатуға келісті. Сату 2021 жылдың 1 маусымында аяқталды.

Эстония

Telia компаниясы Eesti Telekom-ның 100% иелігінде. Eesti Telekom Балтық елдеріндегі ең ірі телекоммуникация компанияларының бірі және Эстониядағы ең ірі телекоммуникация компаниясы. TeliaSonera мен Эстония үкіметі 2009 жылдың қыркүйегінде Eesti Telekom-ды сату туралы келісімге келді. 2016 жылдың 20 қаңтарында Eesti Telekom өзінің атын Telia Eesti деп өзгертті.

Финляндия

Telia Finland – Финляндиядағы екінші ірі ұялы байланыс операторы, сонымен қатар стационарлық телефон және интернет қызметтерін ұсынатын ең ірі провайдерлердің бірі. 2017 жылдың 23 наурызындағы ребрендингке дейін Telia Финляндияда Sonera және Tele Finland брендтерімен белгілі болған. 1999 жылдың қыркүйегінде Sonera – Wireless Application Protocol (WAP) арқылы мобильді интернет қызметтерін іске қосқан әлемдегі алғашқы ұялы оператор атанды. 2014 жылдан бері Telia Finland және DNA Oyj бірлесіп, Suomen Yhteisverkko Oy бірлескен кәсіпорны арқылы алыс Солтүстік және Шығыс Финляндияда 800 МГц (LTE 20-шы жиілік диапазоны) «цифрлық дивиденд» жиілігін пайдалана отырып, ортақ 4G LTE желісін құрып келеді. Telia Finland компаниясы Suomen Yhteisverkko Oy-нің 51% үлесіне ие.

Латвия

TeliaSonera LMT-нің 49% үлесіне ие (24,5% Telia Company AB және 24,5% Sonera Holding B.V. арқылы). TeliaSonera сондай-ақ Tet-тің 49% үлесіне ие, ал Tet LMT-нің 23% үлесіне ие. Бұған қоса, TeliaSonera Telia Latvija компаниясының 100% үлесіне ие, ол кәсіби кабельдік оператор және деректер орталығы операторы болып табылады.

Литва

TeliaSonera Литвадағы ең ірі стационарлық телефон операторы Telia Lietuva-ның (88,15%) иесі (2017 жылға дейін Teo LT), ол жақында Omnitel-ді сатып алды, ол елдің ірі мобильді желі операторларының бірі. Бұрын Omnitel TeliaSonera тобына тиесілі болған. 2015 жылдың қазан айында TeliaSonera Teo арқылы Omnitel-ді сатып алу жолымен екі компанияның бірігуін жариялады. 2017 жылдың 1 ақпанында Omnitel мен Teo "Telia Lietuva" деген атаумен бірікті.

Норвегия

Норвегияда Telia 1998 жылы реттеу тоқтатылғаннан кейін алғаш рет тұрақты телефон және интернет қызметтерін виртуалды жеткізуші ретінде енді. Бұл Enitel компаниясына Telenor компаниясымен бірігу әрекеті кезінде сатылды, бірақ Telia 2000 жылы екі ұялы байланыс операторының бірі – NetCom компаниясын сатып алып, қайтадан нарыққа кірді. 2006 жылы ол виртуалды ұялы байланыс провайдері Chess Communication компаниясын да сатып алды. 2016 жылдың 1 наурызында NetCom Telia Norge деп қайта аталды. 2018 жылдың шілдесінде Telia Get AS және TDC Norway компанияларын 2,6 миллиард долларға сатып алды.

Швеция

Швецияда Telia Company Telia тұтынушылық бренді және оның төмен бағалы Halebop және Fello қосалқы брендтері арқылы жұмыс істейді. Бизнес бағытында Skanova Access және Cygate да пайдаланылады. Telia Sverige қазіргі таңда Швециядағы кіріс және клиенттер саны бойынша ең ірі ұялы байланыс операторы болып табылады. Басты бәсекелестері: Tele2, Telenor, 3, Allente және Boxer.

Ауғанстан

2020 жылдың шілдесінде Telia компаниясы Ауғанстанның Roshan (телекоммуникациялық) ұялы байланыс желісіндегі 12,25% үлесін сатқанын хабарлады.

Әзірбайжан

2010 жылдың 15 мамырында Azercell қайта брендингтен өткен соң TeliaSonera желісіне қосылды. 2018 жылдың 5 наурызында Telia компаниясы Azercell-дегі үлесін сатқанын растады.

Қазақстан

TeliaSonera 2008 жылы Star Cell компаниясының басым үлесін сатып алды, ол сол кезде нарықта төртінші орынды иеленген болатын. 2010 жылға қарай 100 миллион долларлық құнсызданудан және абоненттер санының күрт төмендеуінен кейін Камбоджадан шығып кетті. Кейіннен оны ірі бәсекелес Smart Mobile компаниясы сатып алды.

Дания

Данияда Telia компаниясы мобильді операторды (Telia), мобильді виртуалды желі операторын (Call Me) және кеңжолақты қызмет көрсетушіні (Telia) басқарды. Компания 1995 жылы Telia Stofa және TeliaSonera бірігуі нәтижесінде құрылған. 2014 жылы Telia және Telenor бірігу және 50/50 бірлескен кәсіпорын құру жоспарын жариялады, бірақ 2015 жылы ЕО реттеушілерімен келіссөздер сәтсіз аяқталғандықтан бұл жоспар орындалмады. Екі компания желілік инфрақұрылым операциялары мен жиіліктерді (спектр) TT Netværket (TT Network) деп аталатын 50/50 бірлескен кәсіпорын арқылы жүзеге асырады. Telia Broadband 2008 жылы қайта іске қосылды, себебі TeliaSonera компаниясы өз ішкі нарықтарында (Швеция, Норвегия, Дания және Финляндия) мобильді және кеңжолақты қызметтерді ұсыну қажеттігіне тап болды. Telia Broadband кеңжолақты желісімен цифрлық теледидарды қосымша төлемсіз ұсынған алғашқы оператор болды. Stofa негізінен кабельдік теледидар операторы, сонымен қатар кабельдік теледидар желісі арқылы кеңжолақты қызметтерді де ұсынады. Telia компаниясы 2024 жылғы 2 сәуірде Даниядағы өзінің операцияларын және желілік активтерін Norlys a. m. b. a. (Norlys) компаниясына 6,25 млрд. DKK құнымен, қолма-қол ақша және қарызсыз негізде сатты.

Грузия

2007 жылдан 2018 жылға дейін Telia Company Geocell компаниясының 58,55%-ына ие болды, ал қалған 41,45%-ы Turkcell-ге тиесілі еді. 2018 жылдан бері Silknet Geocell компаниясын толығымен сатып алды.

Шри-Ланка

1996 жылдан 2010 жылға дейін Telia компаниясы SUNTEL Ltd-нің 100% акциясын иеленді. 2010 жылдан бастап Dialog Axiata Suntel компаниясының барлық акциясын сатып алды.

Қазақстан

Telia компаниясы Қазақстанда Kcell брендімен қызмет етті. 2018 жылдың 21 желтоқсанынан бастап Kcell Kazakhtelecom-ға сатылды.

Молдова

2020 жылдың ақпан айында Telia Company Moldcell-дегі 100% акцияларын CG Cell Technologies DAC компаниясына 31,5 миллион АҚШ долларына сатуға келісім берді.

Непал

TeliaSonera Непалдағы ең ірі ұялы байланыс операторы Ncell-дің 16,2 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі операциялық кірісіне ие болды. 2015 жылдың 21 желтоқсанында TeliaSonera Ncell компаниясынан шығуға және акцияларының 60,4 пайызын Малайзияның Axiata телекоммуникациялық тобына сату туралы хабарлады. TeliaSonera Непалдан капиталдық табыс салығының миллиардтаған сомасын төлемей кетті, бұл ақша Непал үкіметіне тиесілі болған.

Ресей

Telia компаниясы Ресейдегі екінші ірі ұялы телефон операторы MegaFon-ның 25,2% акциясына ие болған. 2017 жылдың қазан айында Telia Company компаниясы MegaFon-дағы барлық үлесін 1 миллиард АҚШ долларына сатуға келісім берді.

Испания

Telia Company компаниясы 2016 жылдың 21 маусымына дейін испандық Yoigo операторының 76,6% акциясын иеленді, кейін ол Masmovil компаниясына сатылды.

Тажикстан

Telia компаниясы ұялы телефон операторы Tcell-дің 60 пайызына ие болды. Tcell – Somoncom және Indigo Tajikistan компанияларының бірігу нәтижесі; бірігу 2012 жылдың шілде айында аяқталды. 2017 жылдың 27 сәуірінде Tcell сатылғаны расталды.

Түркия

2020 жылдың қазан айында Telia Company компаниясының Түркселл Холдингтегі (Түркиядағы жетекші мобильді оператордың 51% үлесіне ие) 47,1 пайыздық үлесін мемлекеттік Түркияның байлық қорына 530 миллион АҚШ долларына сатуы аяқталды.

Өзбекстан

Бес жыл ішінде өзбек тіліндегі "Ucell" еншілес компаниясы абоненттер санын 400 мыңнан 9 миллионға дейін (2012 жылы) арттырды. TeliaSonera компаниясының бұрынғы бірқатар басшылары Швеция прокуратурасының алдын ала тергеуіне алынды. Олар Өзбекстандағы 3G лицензиясын Гибралтарда тіркелген Takilant Limited компаниясынан сатып алумен байланысты пара алу және ақша жылысу фактілері бойынша айыптаулар бойынша тергеуге тартылды. Төрт өзбек азаматының қатысуымен жүргізілген бұл тергеулер барысында Швейцария банктеріндегі жүздеген миллион франк сақталды. Аталған бұрынғы басшылар 2019 жылдың ақпан айында швед сот жүйесіндегі бірінші инстанцияда ақталды, бірақ үкімге шағым түсірілді. 2017 жылдың қыркүйегінде Telia Company АҚШ Әділет министрлігімен (DOJ), Құнды қағаздар және биржалар комиссиясымен (SEC) және Нидерландтың мемлекеттік қызметімен (Openbaar Ministerie, OM) Өзбекстандағы бұрын хабарланған мәмілелерге қатысты ашық тергеулер бойынша келісімге келгенін хабарлады. Бұл жаһандық келісім Telia Company-ға қатысты барлық белгілі сыбайлас жемқорлыққа байланысты тергеулерді тоқтатты.

Telia брендінің дамуы

Telia және Sonera 2002 жылы біріккен кезде TeliaSonera логотип ретінде қарапайым сөз таңбасын қолданды. 2011 жылы TeliaSonera корпорациясы мен оның еншілес брендтеріне жаңа күлгін тасты логотипін ұсынды. Тас Landor Associates компаниясымен жасалған. 2016 жылы TeliaSonera компаниясы Telia Company болып өзгерді және Wolff Olins компаниясы жасаған жаңартылған тас брендтік стилін барлық Telia брендтік компанияларына енгізді.

Даулар

TeliaSonera компаниясы диктатураларды жанама түрде қолдап, оларға өз азаматтарына «адам арасындағы шабуылдар» жасауға мүмкіндік бергені үшін айыпталып отыр. Бұл факті 2012 жылы швед телешоуы Uppdrag Granskning барысында жарияланды. TeliaSonera бұл айыптауларға былай деп жауап берді: «Мұндай жағдай барлық елде күнделікті болып тұрады және барлық операторларға қатысты. Біз әр елдің заңнамасына бағынуға міндеттіміз». Сондай-ақ, швед ақпарат құралдарында және басқа да жерлерде TeliaSonera компаниясы Өзбекстан мен Әзірбайжанда пара беру арқылы заңсыз жолмен лицензия алған болуы мүмкін деген күдіктер айтылды. Осы орайда, Telia компаниясы тіпті штаб-пәтері орналасқан Швецияда да бұқаралық ақпарат құралдарында (телеарналарда) сынға ұшырады. Бұған қоса, Непал азаматтарының бір тобы Непалда Ncell компаниясының қызметтерін бойкоттау мақсатында «No Tax No Ncell» атты қозғалысты ұйымдастырды.