Кіріспе

Кептіруге немесе кептірілген күйін сақтауға қолданылатын зат. Ауыл шаруашылығында егін жинауға көмектесу үшін химиялық заттарды қолдану.

Кептіргіш – гигроскопиялық зат, ол өзінің айналасындағы кептіруді (кептіру күйін) тудыруға немесе сақтауға қолданылады; ол ылғалды сақтаушының (humectant) керісінше болып табылады. Көбінесе кездесетін алдын ала дайындалған кептіргіштер – суды сіңіретін қатты заттар. Арнайы мақсаттарға арналған кептіргіштер қатты емес түрде де болуы мүмкін және су молекулаларының химиялық байланысы сияқты басқа принциптер бойынша да жұмыс істей алады. Олар тағамдардың хрустящиттығын сақтау үшін жиі қолданылады. Өнеркәсіпте кептіргіштер газ ағынындағы су деңгейін бақылау үшін кеңінен пайдаланылады.

Құрғатқыштардың түрлері

Кейбір құрғатқыштар химиялық тұрғыдан инертті болса, ал басқалары өте реактивті болып келеді және арнайы қолдану техникаларын қажет етеді. Ең көп қолданылатын құрғатқыш – кремний гелі, ол әдетте инертті, уытты емес, суда ерімейтін ақ түсті қатты зат. Осы мақсат үшін жыл сайын ондаған мың тонна өндіріледі. Басқа да кең таралған құрғатқыштарға белсендірілген көмір, кальций сульфаты, кальций хлориді және молекулалық ілгектер (әдетте, цеолиттер) жатады. Құрғатқыштарды I, II, III, IV немесе V типтеріне бөлуге болады. Бұл типтер құрғатқыштың ылғалды сіңіру изотермасының түріне байланысты анықталады. Алкогольдер мен ацетондар да сусыздандырушы заттар болып табылады. Өңделген күріш қабығынан жасалған құрғатқыштарды әзірлеу – ауыл шаруашылығы қалдықтарын тиімді пайдаланудың үміт беретін жолы.

Орындау тиімділігі

Құрғатқыш тиімділігінің бір өлшемі – құрғатқыш массасына шаққанда құрғатқышта сақталатын судың қатынасы (немесе пайызы). Тағы бір өлшем – кептірілетін ауаның немесе басқа сұйықтықтың қалдық салыстырмалы ылғалдылығы. Кез келген құрғатқыштың жұмысы температураға, салыстырмалы ылғалдылыққа және абсолютті ылғалдылыққа байланысты өзгереді. Құрғатқыш өнімділігін белгілі бір дәрежеде нақты сипаттауға болады, бірақ көбінесе нақты жағдайға қай құрғатқыштың ең қолайлы екенін, оның қанша мөлшерде және қандай түрінде қолданылатынын сынақтар мен тәжірибе негізінде анықтайды.

Түсті қанығу көрсеткіштері

Кейде сусытқыштың суға қанығу дәрежесін көрсету үшін, сусытқышқа ылғалдылық индикаторы қосылады. Көбінесе қолданылатын индикатор – кобальт хлориді (CoCl2). Сусыз кобальт хлориді көк түсті болады. Ол екі су молекуласымен байланысқанда (CoCl2•2H2O) қызғылт түске өзгереді. Ал одан әрі гидратацияланғанда, қызғылт түсті гексааквакобальт(II) хлориді [Co(H2O)6]Cl2 кешені түзіледі.

Қолданбалар

Құрғатқыштарды пайдаланудың бір мысалы – цеолит сфераларының шыны қабырғаларының шетіне орналасқан тіктөртбұрышты аралық құбырды толтыратын оқшауланған терезелерді жасау. Құрғатқыш, шынылар арасындағы ылғалдың конденсациясын болдырмауға көмектеседі. Цеолиттердің тағы бір қолданылуы – суыту жүйесінің "құрғатушы" бөлігінде, суытқышпен бірге тасымалданатын суды сіңіру, ол жүйе құрастырылған кезде қалған су немесе уақыт өте басқа материалдардың тозуынан пайда болатын су болуы мүмкін. Кедергілі жабық контейнерлердегі тауарларды ылғалдан – тотығу, коррозия және т.б. зақымдардан қорғау үшін қапталған құрғатқыштар да жиі қолданылады. Какао, кофе, түрлі жаңғақтар мен дәндер және басқа да азық-түлік сияқты гигроскопиялық жүктер конденсация мен ылғалға ұшырағанда көңкеге және шіруге аса сезімтал болуы мүмкін. Осы себепті, жүк тасымалдаушылар шығындарды азайту үшін құрғатқыштарды қолдану арқылы шаралар қабылдайды. Фармацевтикалық қаптамаларға көбінесе су буының қауіпті деңгейден төмен деңгейде сақталуын қамтамасыз ету үшін кішкентай құрғатқыш пакеттер қосылады. Құрғатқыштар кез келген ортаны құрғатады және ауадағы ылғал мөлшерін азайтады. Құрғатқыштар түрлі формаларда келеді және тағам, фармацевтика, қаптау, электроника және көптеген өндіріс салаларында кеңінен қолданылады. Әуе кондиционерлері құрғатқыштарға негізделуі мүмкін, себебі құрғақ ауа жағымдырақ сезіледі, ал суды сіңірудің өзі жылуды кетіреді. Құрғатқыштар мал шаруашылығында да қолданылады, мысалы, жаңа туған шошқалар ылғалдылықтан салқындап қалуға өте бейім.

Еріткіштерді кептіру

Құрғатқыштар еріткіштерден суды алу үшін де қолданылады, бұл суға төзбейтін химиялық реакциялар үшін қажет, мысалы, Гринард реакциясы. Әдетте, бірақ әрқашан емес, еріткішті қатты құрғатқышпен араластыру қажет болады. Зерттеулер молекулалық сілемдердің натрий бензофеноны сияқты химиялық кептіру реагенттеріне қарағанда құрғатқыш ретінде тиімдірек екенін көрсетеді. Сілемдер ауада қолдануға қауіпсіз және қайта пайдалануға болатын артықшылықтарды ұсынады.