Кіріспе

Инфрақызыл ғарыш телескопы (2003–2020)

Спитцер ғарыш телескопы, бұрынғы Ғарыш инфрақызыл телескопы (SIRTF), 2003 жылы ұшырылған инфрақызыл ғарыш телескопы, 2020 жылдың 30 қаңтарында жұмысы тоқтатылды. Спитцер, 1983 жылғы IRAS және 1995–1998 жылдардағы ISO инфрақызыл астрономиясына арналған үшінші ғарыш телескопы болды. Бұл Жер орбитасынан кейін жүретін алғашқы ғарыш аппараты, кейіннен Кеплер планетасын табушы қолданды. Миссияның жоспарланған мерзімі 2,5 жылды құрады, ал ұшыру алдындағы күтілім миссияның бес жылға немесе одан да көпке созылуы мүмкін еді, себебі борттағы сұйық гелий қоры таусылатын болды. Бұл 2009 жылдың 15 мамырында орын алды. Телескопты қажетті өте төмен температураға дейін салқындату үшін сұйық гелий болмағандықтан, көптеген құралдар енді пайдаланбайтын болды. Дегенмен, IRAC камерасының ең қысқа толқын ұзындығындағы екі модулі гелийдің таусылуына дейін бұрынғыдай сезімталдықпен жұмыс істеуді жалғастырды және 2020 жылдың басына дейін Спитцердің жылы миссиясында қолданыла берді. Жылы миссия кезінде IRAC-тің екі қысқа толқын ұзындығы каналы 28,7 K температурада жұмыс істеді және бұл температурада номиналды миссиямен салыстырғанда аз немесе ешқандай деградация болмайды деп күтілді. Спитцердің бастапқы және жылы фазалардағы деректері Инфрақызыл ғылым мұрағатында (IRSA) сақталады. NASA дәстүріне сәйкес, телескоптың аты 2003 жылдың 18 желтоқсанында, оның сәтті жұмыс істегенін көрсеткеннен кейін өзгертілді. Көптеген ғалымдар кеңесімен аталатын телескоптардан өзгеше, SIRTF-тің жаңа аты көпшілікке ашық конкурс арқылы алынды. Конкурс нәтижесінде телескоп 1940 жылдары ғарыш телескопының тұжырымын алға ұсынған астроном Лайман Спитцердің құрметіне аталды. Спитцер 1946 жылы RAND корпорациясы үшін ғарыш обсерваториясының артықшылықтарын және оны қолданыстағы немесе болашақ технологиямен қалай жүзеге асыруға болатынын сипаттаған есеп дайындады. Ол ракета техникасы мен астрономияға қосқан үлесі үшін, сондай-ақ "Ғарыш телескопы бағдарламасының артықшылықтары мен пайдасын түсіндірудегі көрегендігі мен басшылығы" үшін ерекшеленді. Спитцер 2003 жылдың 25 тамызында 05:35:39 UTC уақытында Капе-Канавералдан SLC 17B ұшу алаңынан Delta II 7920H зымыранымен ұшырылды. Ол Жер орбитасынан шамамен 0,1 астрономиялық бірлік жылдамдықпен алыстап, гелиоцентрлік (жерцентрилік емес) орбитаға орналастырылды ("Жер орбитасы" орбитасы, Spacelab үшін дамытылатын екі негізгі астрофизикалық құрылымның бірі ретінде, шаттлмен тасымалданатын платформа). Келесі Explorer спутнигінен және Shuttle миссиясынан күтілетін маңызды нәтижелерді ескере отырып, есепте "криогендік температураға дейін салқындатылған инфрақызыл телескоптардың ұзақ мерзімді ғарышқа ұшуын зерттеу және дамыту" да ұсынылды. 1983 жылдың қаңтарында АҚШ, Нидерланды және Ұлыбритания бірлесіп жасаған Инфрақызыл астрономиялық спутниктің ұшырылуы, аспанның алғашқы инфрақызыл зерттеуін жүргізуге мүмкіндік берді, бұл әлемдік ғалымдардың инфрақызыл детектор технологиясының жылдам жетістіктерінен пайдалану үшін келесі ғарыш миссияларын жалғастыруға ынталандырды. Бұрынғы инфрақызыл бақылаулар ғарыш және жердегі обсерваториялармен жүзеге асырылды. Жердегі обсерваториялардың кемшілігі - инфрақызыл толқын ұзындығында немесе жиілігінде Жер атмосферасы да, телескоптың өзі де жарық сәулелендіреді (жарықтандырады). Сонымен қатар, атмосфера инфрақызыл толқын ұзындығының көп бөлігінде мөлдір емес. Бұл ұзақ экспозиция уақытын қажет етеді және әлсіз нысандарды анықтау мүмкіндігін азайтады. Бұл күндіз жарық шамдарынан жасалған телескоппен жұлдыздарды оптикалық түрде бақылауға тырысумен салыстыруға болады. Бұрынғы ғарыш обсерваториялары (мысалы, IRAS, Инфрақызыл астрономиялық спутник және ISO, Инфрақызыл ғарыш обсерваториясы) 1980 және 1990 жылдары ұшырылды және содан бері астрономиялық технологияда үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Алғашқы ұсыныстардың көпшілігі NASA ғарыш шаттлының бортында қайталама ұшуды көздеді. Бұл тәсіл Шаттл бағдарламасы аптасына 30 күнге дейін ұшуды қамтамасыз етеді деп күтілген кезеңде әзірленді. 1983 жылдың мамырында NASA ұсынған SIRTF-ті ғарыш шаттлымен байланысты миссия ретінде сипаттады, ғылыми құралдардың дамитын жиынтығымен. Бірнеше ұшулар күтілді, болашақ ғарыш платформасымен немесе ғарыш станциясымен байланысты ұзақ мерзімді жұмыс режиміне көшуі мүмкін. SIRTF 1 метрлік класты, криогендік салқындатылған, көп пайдаланушылы құрылғы болар еді, ол телескоптан және оған байланысты фокустық жазықтық құралдарынан тұрады. Ол ғарыш шаттлымен ұшырылып, астрономиялық бақылаулар кезінде ғарыш зертханасының жүгі ретінде шаттлға бекітіліп қалар еді, содан кейін қайта ұшу алдында Жерге жөндеуге қайтарылар еді. Бірінші ұшу шамамен 1990 жылы жүзеге асырылуы күтілді, ал келесі ұшулар шамамен бір жылдан кейін күтілді. Алайда, STS 51 F бортындағы Spacelab 2 ұшуы Шаттл ортасының бортындағы инфрақызыл телескопқа қолайлы емес екенін көрсетті, себебі орбитамен байланысты салыстырмалы түрде "ластанған" вакуумнан ластану болды. 1983 жылдың қыркүйегіне қарай NASA "ұзақ мерзімді [бос ұшқыш] SIRTF миссиясының" мүмкіндігін қарастырып жатты. Спитцер Ұлы обсерваториялардың арасында ғарыш шаттлымен ұшырылған жалғыз телескоп емес, бастапқыда жоспарланғандай. Алайда, 1986 жылғы Challenger апаттан кейін, оны соңғы орбитасына қою үшін қажет болған Shuttle Centaur үстеме сатысы тоқтатылды. Миссия 1990 жылдардағы бюджеттік мәселелерге байланысты бірнеше рет қайта жоспарланды. Нәтижесінде, Delta II шығынға барушы ұшыру құралын пайдалана алатын, әлдеқайда кішкентай, бірақ толыққанды қабілетті миссия пайда болды. Бұл қайта жоспарлаудың ең маңызды жетістіктерінің бірі - Жер орбитасынан кейін жүретін орбита болды. Алдыңғы инфрақызыл детекторлар (70–160 микрометр) Аризона университеті және Лоуренс Беркли ұлттық зертханасы галлиймен қоспаланған германийді пайдалана отырып бірлесіп жасады. Ғарыш аппаратын Lockheed Martin жасады. Миссияны Jet Propulsion Laboratory және Калифорния штатының Пасадена қаласындағы Caltech кампусындағы IPAC-та орналасқан Spitzer Science Center басқарды және басқарды.

Жылы миссия және миссияның аяқталуы

2009 жылдың 15 мамырында «Спитцер» телескопының сұйық гелий салқындатқышы таусылып, алыс инфрақызыл бақылаулар тоқтатылды. Қолданыста IRAC құралы ғана қалды, және тек екі қысқа толқын ұзындығы диапазонында (3,6 мкм және 4,5 мкм). Телескоптың тепе-теңдік температурасы шамамен 0,7 градусқа дейін жетті, ал IRAC осы толқын ұзындықтарында құнды суреттер түсіруді «Спитцердің жылы миссиясы» ретінде жалғастырды. Миссияның соңына таяп, шамамен 2016 жылы, «Спитцердің» Жерге дейінгі қашықтығы мен орбитасының пішіні ғарыш кемесінің антеннасын Жерге бағыттау үшін едәуір тік бұрылуын қажет етті. Телескоп 2020 жылдың 30 қаңтарында NASA Голдстоун терең ғарыш байланыс орталығынан (GDSCC) телескопты қауіпсіз режимге көшіру туралы бұйрықпен өшіру сигналын жіберген кезде қызметтен босатылды. Бұйрық сәтті орындалғаны расталғаннан кейін, «Спитцер» жобасының жетекшісі Джозеф Хант миссияның аяқталғанын ресми түрде жариялады.

Нәтижелер

Телескоп уақыты қатысушы мекемелер мен маңызды жобаларға бөлінді, сонымен қатар әлемнің әр жеріндегі астрономдар бақылау уақыты үшін ұсыныстар енгізуге мүмкіндік алды. Ұшыру алдында "Спитцер" пайдаланыла отырып, ірі, біртұтас зерттеулер жүргізу үшін ұсыныстар қабылданды. Егер телескоп ерте тоқтаса және/немесе криоген тез бітіп қалса, "Мұра жобалары" деп аталатын жобалар миссияның алғашқы айларында ең жақсы ғылыми нәтижелерді жылдам алуды қамтамасыз ететін еді. Мұра командалары алған қаржыландыру шартына сәйкес, командалар жоғары деңгейдегі деректерді Spitzer Science Center (және NASA/IPAC Infrared Science Archive) қауымдастығына пайдалану үшін қайтарып беруге міндетті болды, бұл миссияның ғылыми нәтижелерін жылдам қамтамасыз етеді. Халықаралық ғылыми қауымдастық өнімдерді басқалар пайдалануына берудің маңыздылығын тез түсінді, сондықтан мұра жобалары кейінгі ұсыныс шақыруларында нақты сұралмаса да, командалар өнімдерді қауымдастыққа жеткізуді жалғастырды. Spitzer Science Center кейіннен қауымдастықтың күш-жігеріне жауап ретінде "Мұра" жобаларын (кейін "Зерттеу ғылымы" жобаларын) қайта жаңартып қойды. Маңызды нысандарға жас жұлдыздар (жас жұлдызды нысандар немесе YSO), планеталар және басқа галактикалар кірді. Суреттер білім беру және журналистикалық мақсаттар үшін тегін қолжетімді. Спитцер телескопының алғашқы суреттері телескоптың мүмкіндіктерін көрсету үшін жасалды және жарқыраған жұлдыздардың туылу ошағын, үлкен, айналмалы, шаңды галактиканы, планеталардың құралу дискісін және алыс ғаламдағы органикалық материалды көрсетті. Содан бері көптеген ай сайынғы баспасөз хабарламалары Спитцердің мүмкіндіктерін ерекше атап көрсетті, сияқты Hubble ғарыш телескопы үшін NASA және ESA суреттері. 2005 жылы Спитцер "ыстық Юпитерлер" HD 209458 b және TrES 1b экзопланеталарынан тікелей жарық түсірген алғашқы телескоптардың бірі болды, бірақ бұл жарықты нақты суреттерге ажыратуға қол жеткізбеді. Бұл экзопланеталардан тікелей жарық анықталған алғашқы реттердің бірі болды; бұрынғы байқаулар планеталар айналып жүрген жұлдыздардың мінез-құлқынан тұжырымдар жасау арқылы жасалған. Телескоп сонымен қатар 2005 жылдың сәуірінде Коэн кухи Тау/4 планеталық дискісінің бұрынғы теорияларға қарағанда әлдеқайда жас және массасы аз екенін анықтады, бұл планеталардың қалай пайда болатынын түсінуге жаңа көзқарас ұсынды. 2004 жылы Спитцердің ең жас жұлдыз болуы мүмкін әлсіз жарқырап тұрған нысанды анықтағаны туралы хабарланды. Телескоп бұрын жердегі обсерваториялар мен Спитцердің алдыңғысы ISO (Инфрақызыл ғарыш обсерваториясы) үшін мүлдем қараңғы болып көрінген L1014 деп аталатын газ бен шаң ядросына бағытталды. Спитцердің озық технологиясы L1014 ортасындағы жарқын қызыл нүктені көрсетті. Остиндегі Техас университетінің ғалымдары, бұл нысанды ашқандар, ыстық нүктені жұлдыздың ерте дамуының мысалы деп санайды, жас жұлдыз оны қоршаған бұлттан газ бен шаң жинайды. Ыстық нүкте туралы алғашқы болжамдар бұл Жерден 10 есе алыс орналасқан, бірақ L1014 сияқты көзге көрінетін басқа ядроның әлсіз жарығы болуы мүмкін деген болжамдар болды. Жерден жасалған бақылаулар нәтижесінде Шпицермен табылған нысанның дәл сол жерінде желдеткіш тәрізді әлсіз жарық байқалды. Бұл жарық өте әлсіз болғандықтан, нысан L1014-те орналасқан деген тұжырымға келді. 2005 жылы Висконсин және Уайтвотер университеттерінің астрономдары Спитцер ғарыш телескопы арқылы 400 сағат бақылаудан кейін, Құс жолы галактикасының ортасында бұрынғыдан гөрі айқын тармақты құрылым бар екенін анықтады. Сондай-ақ 2005 жылы NASA Годдард ғарыш ұшу орталығының астрономдары Александр Кашлинский мен Джон Мэтер Спитцердің алғашқы суреттерінің бірі ғаламдағы алғашқы жұлдыздардың жарығын түсірген болуы мүмкін деп хабарлады. Тек телескопты калибрлеуге көмектесу үшін жасалған Драко шоқжұлдызындағы квазардың суреті белгілі нысандардың жарығы алынып тасталғаннан кейін инфрақызыл сәулесін қамтитыны анықталды. Кашлинский мен Мэтер бұл жарықтағы көптеген шашыраңқы жерлердің Үлкен жарылыстан кейін 100 миллион жыл бұрын пайда болған жұлдыздардың жарығы екеніне сендіреді, ғарыштық кеңеюдің әсерінен қызылға қарай ығысқан. 2006 жылдың наурыз айында астрономдар Құс жолы галактикасының ортасына жақын жерде орналасқан екі спиральды тұмандықты, Double Helix Nebula-ны анықтады, атауынан көрініп тұрғандай, екі спиральға бұрылған. Бұл галактика ортасындағы аса массивті қара тесіктің айналасында айналатын газ дискісінің тудырған күшті магниттік өрістерінің дәлелі деп саналады, тұмандықтан және Жерден. Бұл тұмандық Спитцермен ашылды және 2006 жылдың 16 наурызында Nature журналында жарияланды. 2007 жылдың мамырында астрономдар HD 189733 b атмосферасының температурасын сәтті картаға түсірді, осылайша бірінші рет экзопланетаның картасын жасады. 2006 жылдың қыркүйегінен бастап телескоп "Gould Belt Survey" деп аталатын бірнеше зерттеулерге қатысты, Gould's Belt аймағын әртүрлі толқын ұзындықтарында бақылады. Спитцер ғарыш телескопының алғашқы бақылау жиынтығы 2006 жылдың 21 қыркүйегінен 27 қыркүйегіне дейін аяқталды. Бұл бақылаулардың нәтижесінде, Гарвард және Смитсониялық астрофизика орталығының докторы Роберт Гутермут басқаратын астрономдар тобы Серпенс Оңтүстігін, Серпенс шоқжұлдызындағы 50 жас жұлдыздан тұратын шоқты анықтады. Ғалымдар ұзақ уақыт бойы қандай кішкентай силикат кристалдары, олардың қалыптасуына жоғары температура қажет, мұздақ кометалардың ішіне қалай түскенін ойлады. Кристалдар алғашқыда кристалдалмаған, аморфты силикат бөлшектері түрінде болды, олар Құншарық жүйесінің дамуына қатысқан газ және шаң қоспасының бөлігі болды. Бұл жұмбақ Stardust үлгісін қайтару миссиясының нәтижелерімен күшейді, ол Wild 2 кометасынан бөлшектерді ұстады. Stardust бөлшектерінің көптегені 1000 K-тан жоғары температурада қалыптасқандығы анықталды. 2009 жылдың мамырында Германия, Венгрия және Нидерландтан келген Спитцер зерттеушілері аморфты силикаттың жұлдыздың жарылысынан кристалдануға айналғанын анықтады. Олар 2008 жылдың сәуірінде Спитцермен байқалған EX Lupi жұлдызының айналасындағы шаң және газ дискісіндегі форстерит силикат кристалдарының инфрақызыл белгісін анықтады. Бұл кристалдар Спитцердің жұлдыздың тыныш кезеңдерінде жасаған бұрынғы бақылауларында болған жоқ. Бұл кристалдар EX Lupi-ден 0,5 AU қашықтықтағы шаңның радиациялық жылуынан пайда болған сияқты. 2009 жылдың тамызында телескоп жас жұлдыздың айналасындағы екі планетаның жоғары жылдамдықты соқтығысуының дәлелін тапты. 2009 жылдың қазанында астрономдар Энн Дж. Вербискер, Майкл Ф. Скрутски және Дуглас П. Гамильтон телескоппен табылған Сатурнның "Фиби сақинасы" туралы нәтижелерді жариялады, бұл Сатурн радиусынан 128-ден 207 есе артық материалдың үлкен, сирек дискісі.

GLIMPSE және MIPSGAL зерттеулері

GLIMPSE, Galactic Legacy Infrared Mid Plane Survey Extraordinaire, – Құс жолы галактикасының ішкі аймағының 360 градусын қамтитын және галактиканың алғашқы кең ауқымды картасын жасаған зерттеулер сериясы болды. Ол инфрақызыл камера арқылы төрт түрлі толқын ұзындығында түсірілген 2 миллионнан астам суреттен тұрады. Суреттер 2003 жылы «Спитцер» спутнигі ұшырылғаннан бастап 10 жыл бойы түсірілді. GLIMPSE-ті толықтыратын MIPSGAL зерттеуі, MIPS құралының 24 және 70 мкм каналдарын пайдалана отырып, галактикалық дискінің 248 градусын қамтиды. 2008 жылдың 3 маусымында ғалымдар американдық астрономиялық қоғамның Миссури штатындағы Сент-Луис қаласында өткен 212-ші мәжілісінде 800 000-нан астам суретті біріктіру арқылы жасалған Құс жолының ең үлкен және ең толық инфрақызыл суретін таныстырды. Бұл жиынтық зерттеуді GLIMPSE/MIPSGAL Viewer көмегімен қарауға болады.

2010 жылдар

2011 жылдың мамыр айында жарияланған Spitzer бақылаулары шағын форстерит кристалдары HOPS 68 протожұлдызына жаңбыр сияқты құлап жатқан болуы мүмкін екенін көрсетті. Протожұлдыздың сыртқы құлдырау бұлтында форстерит кристалдарының табылуы таң қалдырады, өйткені кристалдар лава сияқты жоғары температурада пайда болады, бірақ олар молекулалық бұлтта кездеседі, онда температура шамамен осы деңгейде болады. Бұл астрономдар тобын жас жұлдыздың биполярлық ағыны форстерит кристалдарын жұлдыздың бетіне жақын жерден суық сыртқы бұлтқа тасымалдауы мүмкін деген болжамға итермеледі. 2012 жылдың қаңтар айында EX Lupi-дің Spitzer бақылауларының қосымша талдауы форстерит кристалды шаңның протожұлдыздан айтарлықтай орташа жылдамдықпен алыстап бара жатқанын түсіндіруге мүмкіндік берді. Мұндай жоғары жылдамдықтар тек шаң бөлшектері жұлдызға жақын биполярлық ағынмен шығарылған жағдайда ғана туындауы мүмкін. Мұндай байқаулар 1990-шы жылдардың басында жасалған астрофизикалық теориямен сәйкес келеді, онда биполярлық ағындар протожұлдызды қоршаған газ және шаң дискілерін протожұлдызға жақын ішкі дискінен қайта өңделген, қатты қыздырылған материалды протожұлдыздан алыс орналасқан аккрециялық дискінің аймақтарына үздіксіз шығарып, өзгертеді. 2015 жылдың сәуір айында Spitzer және Optical Gravitational Lensing Experiment бірлесіп, бұрын-соңды анықталмаған ең алыстағы планеталардың бірін ашқаны туралы хабарланды: Жерден шамамен алыс орналасқан газ гиганты. 2015 жылдың маусым және шілде айларында қоңыр жұлдыз OGLE 2015 BLG 1319 гравитациялық микролинзалау әдісін қолдану арқылы Swift, Spitzer және жердегі Optical Gravitational Lensing Experiment бірлескен күш-жігерімен табылды. Бұл екі ғарыш телескопының бірдей микролинзалау құбылысын алғаш рет байқауы. Бұл әдіс екі ғарыш кемесі арасындағы үлкен арақашықтыққа байланысты мүмкін болды: Swift Жердің төменгі орбитасында, ал Spitzer Жердің ізінен гелиоцентрлік орбитада бір АЕ-ден астам қашықтықта орналасқан. 2016 жылдың наурыз айында хабарланғандай, Spitzer және Hubble ең алыстағы белгілі галактиканы, GN z11-ді табу үшін пайдаланылды. Бұл нысан 13,4 миллиард жыл бұрын пайда болған күйінде көрінді.

Спитцердің арғы жағы

2016 жылдың 1 қазанында Спитцер өзінің 13-байқау циклын бастады, бұл 2,5 жылға созылған, "Beyond" деген атпен белгіленген ұзартылған миссия. Осы ұзартылған миссияның мақсаттарының бірі – инфрақызыл телескоп болып табылатын Джеймс Вебб ғарыш телескобына дайындалуға көмектесу, осы арқылы егжей-тегжейлі зерттеулер үшін кандидаттарды анықтау. Спитцер осы бақылауларды жүргізу үшін транзиттік фотометрия және гравитациялық микролинзалау әдістерін пайдаланды, сондай-ақ микролинзалау арқылы Жерден шамамен бір метрдей қашықтықта табылған атаусыз планетаны зерттеді. 2016 жылдың қыркүйек-қазан айларында Спитцер TRAPPIST 1 жұлдызының айналасындағы жеті белгілі планетаның бесеуін ашты, олардың барлығы шамамен Жердің мөлшерінде және тасқа ұқсас болуы мүмкін. Ашылған планеталардың үшеуі тұруға қолайлы аймақта орналасқан, яғни қажетті параметрлер болған жағдайда олар сұйық суды ұстауға қабілетті. Транзит әдісін қолдана отырып, Спитцер жеті планетаның мөлшерін өлшеуге және ішкі алты планетаның массасы мен тығыздығын бағалауға көмектесті. Алдағы бақылаулар планеталардың бірінде сұйық су бар-жоғын анықтауға көмектеседі.