Кіріспе

Катабатикалық жел (аталған) ауырлық күшінің әсерімен жоғары биіктіктен төмен қарай жоғары тығыздықтағы ауаны тасымалдайды. Мұндай желдерді кейде құлау желдері деп те атайды; «катабатикалық желдер» деп те жазылады. Катабатикалық желдер жоғары беткейлерден дауылдық жылдамдықпен құйылуы мүмкін, бірақ көпшілігі соншалықты күшті емес, және көптегендері одан да әлсіз болады. Барлық төмен қарай соғатын желдер катабатикалық бола бермейді. Мысалы, фён және чинук сияқты желдер – бұл жаңбыр көлеңкесіндегі желдер, онда тау жотасының жел соққан жағында жоғары көтерілген ауа ылғалдылығын жоғалтады және желдің қарамағында құрғақ және жылырақ төмен түседі. Шынайы катабатикалық желдердің мысалдарына Адриатика теңізіндегі бора, Оре тауларындағы Богемия желі немесе Бёмвинд, Калифорнияның оңтүстігіндегі Санта-Ана, Гренландияның питерақ желдері және Жапониядағы ороши жатады. Тағы бір мысал – «Барбер», Оңтүстік арал үстінен оңтүстік-шығыс ағысы болған кезде Жаңа Зеландиядағы Грейммут қаласының үстінен соғатын күшейтілген катабатикалық жел. «Барбер» суықтығымен жергілікті жерде танымал.

Теория

Катабатикалық желдің пайда болуы – үстіңгі жазықтарда, тауларда, мұздықтарда немесе тіпті төбелердегі ауаның радиациялық салқындауынан басталады. Ауа тығыздығы температураға кері пропорционал болғандықтан, ауа төмен қарай ағып, түсетін кезінде шамамен адиабатикалық түрде жылынады. Ауаның температурасы бастапқы аймақтағы температураға және төмен түсу мөлшеріне байланысты. Мысалы, Санта-Ана жағдайында жел теңіз деңгейіне жеткенде ыстық болуы мүмкін (бірақ міндетті емес). Ал Антарктидада жел әлі де өте суық болады. Антарктидадағы жер бетіне жақын желдің барлық өрісі негізінен катабатикалық желдермен анықталады, әсіресе жазғы маусымда емес, жағалау аймақтарында дауылдар өз жел өрісін құратын жағдайларды қоспағанда.

Тиісті әсерлері

Катабатик желдер көбінесе Антарктида мен Гренландияның үлкен және биік мұздықтарынан соғады. Мұз қаптамасының үстінде жоғары тығыздықтағы суық ауаның жиналуы және мұз қаптамасының биіктігі орасан зор гравитациялық энергияны қолданысқа енгізеді. Бұл желдер жағалаудағы аңғарларда шектеулі аймақтарда шоғырланған жерде, дауылдық желден асып түсетін күшке ие болады. Гренландияда бұл желдер питерак деп аталады және жағалауға төмен қысымды аймақ жақындағанда ең күшті болады. Антарктиканың кейбір аймақтарында катабатик желдің күшімен қар сыпырылып, "құрғақ аңғарларға" (немесе "Антарктика оазистеріне") әкеледі, мысалы Макмердо құрғақ аңғарлары. Катабатик желдер төмен түсетін болғандықтан, олардың салыстырмалы ылғалдылығы төмендеп, аймақты құрғатады. Басқа аймақтарда да осындай, бірақ аз дәрежеде әсер етіп, қар алынып тасталып, жер бетіндегі мұз сублимацияланатын, бірақ мұздық ағынымен толықтырылатын "көк мұз" аймақтары пайда болады. Оңтүстік Америкадағы Фуэгия архипелагында (Терра-дель-Фуэго) және Солтүстік Америкадағы Аляскада "уилвау" деп аталатын жел кемелерге ерекше қауіпті. Вилливаулар жағалау тауларының қар және мұз алаңдарында пайда болады және олардың жылдамдығы жоғары болуы мүмкін. Калифорниядағы күшті катабатик жел оқиғалары 2018 жылғы лагерь өрті және 2020 жылғы Солтүстік кешен сияқты көптеген орман өрттерінің тез өсуіне себеп болды.