Кіріспе
Назар аудару үшін қолданылатын құрылғы. Маяк – нақты бір жерге назар аудару мақсатымен жасалған, көзге түсетін құрылғы. Көбінесе, кедергілерді айналып өтуге немесе портына кіруге мүмкіндік беретін белгілі бір нүктеге назар аудару үшін маяктар қолданылады. Заманауи мысалдарға кез келген ауа райында радио бағыттап табушыларда оқылaтын түрлі радио маяктары және радар экранында көрінетін радар транспондерлері жатады. Маяктар семафорлық немесе басқа да көрсеткіштермен біріктіріліп, маңызды ақпаратты жеткізе алады, мысалы, әуежай маяғының түсі мен айналу үлгісі арқылы әуежайдың жағдайы туралы, немесе биік ғимараттың немесе ұқсас орынның үстіне орнатылған ауа райы маяғы арқылы күтілетін ауа райы туралы. Осылай қолданылғанда, маяқтарды оптикалық телеграфияның бір түрі деп санауға болады.
A beacon is an intentionally conspicuous device designed to attract attention to a specific location. A common example is the lighthouse, which draws attention to a fixed point that can be used to navigate around obstacles or into port. More modern examples include a variety of radio beacons that can be read on radio direction finders in all weather, and radar transponders that appear on radar displays. Beacons can also be combined with semaphoric or other indicators to provide important information, such as the status of an airport, by the colour and rotational pattern of its airport beacon, or of pending weather as indicated on a weather beacon mounted at the top of a tall building or similar site. When used in such fashion, beacons can be considered a form of optical telegraphy.
Навигация үшін
Маяктар кеме жүргізушілерге арналған бағытты көрсетуге көмектеседі. Навигациялық маяктардың түрлері: радарлық шағылыстырғыштар, радиомаяқтар, дыбыстық және көру сигналдары. Көру маяктары кішкентай, бір тіреулі құрылымдардан бастап үлкен маяктарға немесе жарық станцияларына дейін болуы мүмкін және құрлықта немесе суда орналасуы мүмкін. Жарықтандырылған маяктар "жарықтар" деп, ал жарықтандырылмаған маяктар "күндізгі маяктар" деп аталады. Әуежай маяктары әуежайлар мен тікұшақ алаңдарының орналасқан жерін көрсету үшін қолданылады. Ұшақтарды бағыттау кезінде қолмен ұсталатын маяктар да қолданылады, олар ұшақ экипажына әуежайда, тікұшақ алаңында немесе ұшақ тасымалдағышта қозғалатын кезде нұсқаулар беру үшін пайдаланылады.
Қорғаныс коммуникациялары үшін (тарихи)
Тарихи тұрғысынан алғанда, маяктар – таулар мен биік жерлердегі белгілі орындарда жақылған оттар болатын. Олар теңізде кемелерді бағыттау үшін немесе жау әскерлерінің жақындап келе жатқанын хабарлау арқылы құрлықта қорғанысқа ескерту үшін қолданылды. Сигнал беру құралы ретінде маяктар – оптикалық телеграфтың ежелгі түрі және релелік байланыс жүйесінің бір бөлігі еді. Мұндай жүйелер ғасырлар бойы әлемнің көптеген аймақтарында пайдаланылып келген. Ежелгі гректер оларды фриктория деп атаған, ал маяктар Траян бағанасында бірнеше рет бейнеленген. Императорлық Қытайда Ұлы Қытай қабырғасындағы және оның маңындағы күзетшілер күндіз түтін, ал түнде жалынды қолданып, ұзын тізбектелген маяк мұнаралары арқылы сигналдар жіберді. Аңыз бойынша, Чжоу патшасы Ю жиі көңілі құрыған әйелін көңіл көтеру үшін бірнеше рет алдап, вассалдары мен әскерлерін жаңылыстыру үшін маяк мұнараларын жағуға бұйрық берді. Бірақ Шэнь маркизі бастаған жаулар қабырғаға келгенде, мұнаралар жанып тұрса да, қорғаушылар келмеді. Бұл патша Юоның өліміне және Батыс Чжоу әулетінің құлауына әкелді. Қытайдағы маяк мұнаралары жүйесі Хан әулетінен бұрын болған жоқ. Фукидид Пелопоннес соғысы кезінде Коркирадағы пелопоннезиялықтарға түнгі маяк сигналдары арқылы Лефкададан алпыс афиналық кеменің жақындап келе жатқаны туралы хабарланғанын жазды. 10 ғасырда араб-византиялық соғыстар кезінде Византия империясы Аббасид халифатымен шекарадан Анатолия арқылы Константинопольдегі император сарайына хабар тарату үшін маяк жүйесін пайдаланды. Бұл жүйені император Теофил үшін математик Лео ойлап тапты, бірақ Теофилдің ұлы және мұрагері Михаил III оны жойды немесе күрт қысқартты. Кейіннен маяктар Грецияда да қолданылды, ал Анатолиядағы маяк жүйесінің қалған бөліктері 12 ғасырда император Мануил I Комненнің бұйрығымен қайта жандандырылды. Шотландия шекарасында ағылшындардың шабуылдары туралы ескерту үшін маяк оттарынан тұратын жүйе құрылған. Хьюм және Эггерстоун қамалдары мен Солтра Едж осы желіге кірді. Испанияда Кастилия тажының аумағындағы Гранада шекарасында мавр шапқыншылары мен әскери науқандары туралы ескерту үшін күрделі маяк желісі болды. Реконкиста процесінде шекаралардың кеңеюіне байланысты, бүкіл испан географиясы бір-бірімен көру қабілетімен байланысқан қамалдар, мұнаралар мен бекіністерден тұратын қорғаныс желілерімен толы болды, олар бекітілген маяктар ретінде қызмет етті. Мысалдарға Виналопо қамалдарының жолы немесе Хаэндегі қамалдардың таралуы жатады.
Инфрақызыл белгі
Инфрақызыл шамдар және басқа да инфрақызыл маяктар түнгі уақытта қазіргі заманғы соғыста кеңінен қолданылады, себебі оларды тек түнгі көру көзілдірігі арқылы ғана көруге болады. Осының салдарынан, олар көбінесе достық күштерді анықтау (IFF) үшін достық оттан сақтану және үйлестіруді жақсарту мақсатында достық позицияларды белгілеуге қолданылады. Әскерилер әдетте оларды каскаларына немесе басқа да жабдықтарына бекітеді, осылайша түнгі көруді пайдаланатын басқа жаяу әскерлерге, жерүсті көліктеріне және әуе платформаларына (дрон, тікұшақ, ұшақ және т.б.) оңай көрінеді. Пассивті маркерлерге инфрақызыл сәуленің шағылысуын қамтамасыз ететін инфрақызыл жапсырмалар және химиялық шамдар жатады. Алғашқы маяктардың көпшілігі каскаға жабыстырылған инфрақызыл химиялық шамдар болған. Уақыт өте келе, каскаға немесе жүк көтеру жабдықтарына бекітуге арналған арнайы құрылымдармен жабдықталған, электрондық қуатпен жұмыс істейтін инфрақызыл шамдар пайда бола бастады. Бұл шамдар инфрақызыл сәуленің тұрақты немесе аралық түрде шығуына мүмкіндік беретін параметрлерге ие болуы мүмкін, сондықтан олар шамдар деп аталады. Дегенмен, жақын деңгейдегі технологияның дамуы тәуекел тудырады, өйткені егер достық күштер шамды түнгі көру арқылы көре алса, түнгі көруге ие жаулар да көре алады. Осыған байланысты, АҚШ әскерилерінің кейбіреулері жарық тәртібін (инфрақызыл және көрінетін) жақсарту және бөлімнің көрінетін белгілерін азайту бойынша жұмыстарды күшейту қажеттігін атап өтті. Көпірлі және ксенон жарық көздері шамдар ұзақ уақыт бойы қолданылғанда батареяның тозуын болдырмау үшін көліктің қозғалтқышын үздіксіз жұмыс істеуді талап етеді. LED-тердің төмен қуат тұтынуы көліктің қозғалтқышын шамдар жұмыс істеген кезде сөндіруге мүмкіндік береді.
Басқа қолданыстар
Маяктар мен оттар сонымен қатар оқиғаларды белгілеу және мерекелеу үшін де қолданылады. Маяктарды кемелерді құлатқыштардың теріс пайдаланғаны да айтылады. Дұрыс емес орындағы заңсыз отты кемелерді сайлауға немесе жағаға қарай бағыттау үшін пайдаланушы, кеме батып немесе жағаға тіреліп қалғаннан кейін оның жүгін тонауға мүмкіндік беретін. Алайда, мұндай қасақана кемелерді құлатудың тарихи расталған деректері жоқ. Сымсыз желілерде маяк – бұл қолжетімділік нүктесі (немесе WiFi маршрутизаторы) өзі қосылғанын көрсету үшін жіберетін кадр түрі. Bluetooth негізіндегі маяктар дерек пакеттерін үнемі жіберіп тұрады, бұл бағдарламалық құралға маяқтың орналасқан жерін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл көбінесе ішкі навигация және позициялық қолданбаларда қолданылады. Маяктандыру – желіге желілік проблемаларды өздігінен жөндеуге мүмкіндік беретін процесс. Желідегі станциялар, егер сигнал алмаса, жүзіктегі басқа станцияларға хабарлайды. Маяктандыру Token Ring және FDDI желілерінде қолданылады.
Көркем шығармаларда
Аскфилдің "Агамемнон" трагедиясында, сегіз маяктан тұратын тізбек, "лампадофорои" деп аталатын адамдармен қамтамасыз етіліп, Аргостағы Клитемнестраға бір түнде Трояның күйеуі, патша Агамемнонның бақылауына түскенін хабарлайды, бұл осы оқиғадан бұрын он жылдық қоршаудан кейін болды. Дж.Р.Р.Толкиннің жоғары фантастикалық романы "Сақиналардың Иесінде" маяктар тізбегі Гондор патшалығына шабуыл жасалғанда ескерту береді. Бұл маяктарда хабаршылар орналасқан, олар маяқтың жануын Роханға немесе Белфаласқа жеткізетін. Питер Джексонның роман негізінде түсірілген фильмінде, маяктар Рохан мен Гондордың екі патшалығы арасындағы байланыс құралы ретінде көрсетіледі, олар бір-біріне әскери көмек қажет болғанда тікелей хабар береді, романдағыдай хабаршыларға сенудің орнына.
Баспада
The Beacon – 1930 жылдары Тринидадта жарық көрген, Кариб теңізі аймағындағы ықпалды журнал болды. New Beacon Books – 1966 жылы Лондонда құрылған, Англиядағы алғашқы Кариб баспасы, және оның аты осы Beacon журналының құрметіне берілді.
Бөлшек саудада
Кейде сауда орындарында клиенттердің қасынан өтетініне электрондық купондарды немесе шақыруларды жіберу үшін маяктар қолданылады.
Инфрақызыл маяк
Инфрақызыл маяк (IR маяк) инфрақызыл спектрде модуляцияланған жарық сәулесін жібереді, оны оңай және анық анықтауға болады. Таратушы мен қабылдағыш арасында кедергісіз тікелей көру сызығы болуы қажет. Инфрақызыл маяктар робототехника және жауынгерлік идентификация (CID) салаларында көптеген қолданысқа ие. Инфрақызыл маяктар Жапониядағы Универсалды көлік жүйесін басқару жүйесінің (UTMS) негізгі инфрақұрылымы болып табылады. Олар жол жүріп бара жатқан көлік құралдарымен екі жақты байланыс жасайды, бұл жоғары бағытталған инфрақызыл байланыс технологиясына негізделген, сондай-ақ көлік құралдарын анықтау мүмкіндігіне ие, бұл көлік қозғалысы туралы дәлірек ақпаратты ұсынуға мүмкіндік береді.
Сонарлық маяк
Сонарлық маяк – бағыт туралы ақпарат беру үшін дыбыстық немесе ультрадыбыстық сигналдарды тарататын су астындағы құрылғы. Көбінесе қолданылатыны – суасты кемесіне бекітілген, кеменің электр жүйесінен тәуелсіз жұмыс істей алатын, су өткізбейтін сонарлық хабар таратушы. Төтенше жағдайларда бұзылған суасты кемесінің орнын анықтау үшін құтқару кемелерін бағыттауға пайдаланылады.