Кіріспе

Күн сәулесін от тудыруға арналған дөңгелек линза

Күн көзілдірі немесе от тудыратын линза – күн сәулелерін шағын аумаққа шоғырландырып, осы аумақты қыздырып, ашық беттің тұтануына себеп болатын үлкен дөңгелек линза. Жарық шағылыстыратын беттерді пайдаланып жарықты шоғырландыру арқылы жанып тұратын айналар да ұқсас нәтиже береді. Олар 18-шы ғасырдағы химиялық зерттеулерде жабық шыны ыдыстарда материалдарды жағу үшін қолданылды, мұнда жану өнімдерін талдау үшін сақтауға болатын. Электрлік тұтану оңай қол жеткізілгенге дейін күн көзілдірі өте пайдалы құрал болды.

Тарихи дамуы: аңыздан ғылымға дейін

Шыныларды жағу технологиясы ежелгі заманнан бері белгілі, грек және рим авторлары түрлі мақсаттар үшін линзаларды от жағуға пайдалану туралы жазған. Плиний Ескіргені сумен толтырылған шыны ыдыстардың күн сәулесін жинақтап, киімді тұтандыруға жеткілікті ыстыққа дейін қыздыруын, сондай-ақ жараларды қайнату үшін қолданылатын дөңгелек линзаларды атап өтті. Плутарх Весталь діңгезінің ғибадатханасында орнатылған үшбұрышты металл айналардан жасалған отты айна туралы айтады. Аристофан өзінің "Бұлттар" (б.з.д. 424 ж.) пьесасында жанған линзаны еске алады. Стрепсиад: "Дәріханада от жағуға қолданылатын әдемі, мөлдір тасты көрдің бе?" Грек математигі Архимед б.з.д. 212 жылы Сиракуза қаласын Рим Республикасының Марк Клавдий Марцеллмен қоршаған кезде оны қару ретінде пайдаланған деседі. Рим флотының өртенгені айтылады, бірақ соңында қала басып алынып, Архимед қаза табады. Архимед туралы аңыз 17 ғасырдың соңына дейін жанған шынылар мен линзаларға қатысты көптеген зерттеулерге бастама берді. Орта ғасырлық Еуропадан ислам әлеміне дейінгі түрлі ғалымдар жанған шынылармен жұмыс істеді, олардың ішінде Траллдық Антемий (б.з. 6 ғасыр), Прокл (б.з. 6 ғасыр; Константинопольді қоршаған Виталианның флотын осылайша жойған), Ибн Сахл өзінің "Жанған айналар мен линзалар туралы" (10 ғасыр), Альхазен өзінің "Оптика кітабында" (1021), Роджер Бэкон (13 ғасыр), Джанбаттиста делла Порта және оның достары (16 ғасыр), Афанасиус Кирхер және Гаспар Шотт (17 ғасыр) және 1740 жылы Парижде Буффон графы бар. Грек философы Аристотель б.з.д. 4 ғасырда камера обскураның әсерін айтса, Қытайдың Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі мохистер Mozi жинағында жанған айналармен және қараңғы бөлмемен жасаған тәжірибелерін сипаттады. Алхазен Иракта камера обскураны сипаттағаннан кейін бірнеше он жылдан соң, Сун әулетінің қытай мемлекеттік қайраткері Шэнь Куо өзінің "Түс көру бассейні" (1088) еңбегінде қисайған айнаның фокустық нүктесі, жанғыш нүкте және қараңғы бөлме арасындағы байланысты жеке сәулелену құбылысы ретінде ең алғаш анық сипаттады. 15 ғасырдың соңында Леонардо да Винчи Еуропада ошақтық нүкте мен қараңғы бөлме туралы осындай байқаулар жасаған алғашқы адам болды. 18 ғасырда Жозеф Пристли мен Антуан Лавуазье жанған линзаларды жоғары температурада жабық ыдыстарда орналасқан оксидтерді алу үшін тәжірибелерінде қолданды. Олар алмасты өртеп көмірқышқыл газын (алмасты жағу арқылы) және сынапты қыздыру арқылы сынап оксидін алды. Бұл тәжірибе Пристлидің "дефлогистикалық ауа" ашуына септігін тигізді, ол Лавуазье зерттеулерінен кейін оттегі ретінде танымал болды. Уильям Бейтс 1920 жылы жазған "Көзілсіз тамаша көру" кітабының 17-тарауында күнге қараудың нашар көруі бар адамдарға пайдалы екенін айтады және "Науқастың көзіне жанған шыны арқылы күн сәулесін бағыттау" суретін қосады. Тоскананың Ұлы герцогына тиесілі жанған линзаны сэр Хамфри Дэви мен Майкл Фарадей 1814 жылдың 27 наурызында оттегіде алмасты жағу үшін қолданды.

Соғыс: Архимед аңызынан бастап

Бірінші, күйдіретін шыныға ұқсас оқиға 212 жылы Архимедтің соғыс мақсатымен байланысты. Сиракуза қаласын Маркус Клавдий Марцелл қоршаған кезде, Рим флотының күйіп кеткені айтылады, бірақ бұл шыны емес, күн сәулесін шоғырландыратын мыстан жасалған қисайған айна арқылы болған. Бұл оқиғаның шындығына сену не жоқ, ақырында қала жаулап алынып, Архимед қаза болды. 1796 жылы, Франция революциясы кезінде, Франция мен Ұлыбритания арасындағы соғыс жарияланғанынан үш жыл өткен соң, физик Этьен Гаспар Роберт француз үкіметімен кездесіп, британдық Корольдік теңіз флотының басқыншы кемелерін өртеп жіберу үшін айналарды пайдалануды ұсынды. Бірақ үкімет оның ұсынысын қабылдамады.

Үй шаруашылығында: от жағу

Жанып тұрған шынылар (көбінесе отты линзалар деп аталады) әлі де ашық және жабайы жағдайларда от жағу үшін қолданылады. Ірі жану линзалары кейде Френель линзалары түрінде келеді, олар маяк линзаларына ұқсас, соның ішінде күн пештерінде пайдалану үшін де жарамды. Күн пештері өнеркәсіпте отын немесе үлкен көлемде электр энергиясын қажет етпей, өте жоғары температура алу үшін қолданылады. Олар кейде жарықты күшті шоғырландыру үшін үлкен параболалық айналар жиынтығын (кейбір құрылыстар бірнеше қабатқа жетеді) пайдаланады.

Дін: қасиетті от

Әр түрлі діни дәстүрлерде, отты тұтандыру үшін күйдіретін шыны қолданылады. 7-ден 16 ғасырларға дейін христиандар Жасыл жексенбі күні Пасха отын тұтандыру үшін күйдіретін шыныны пайдаланған. Сөйтіп, әулие Бонифаций Папа Захарияға, Қасиетті сенбі күні жаңа отты күн сәулелерін кристалл линза арқылы шоғырландырып жаққанын түсіндірді. Бұл әдіс 1561 жылғы Рим Папалық кітабына дейін діни кітаптарда да сипатталған. Камбоджада ежелден бері патшаларды өртеу үшін, ал соңғы кезде Король Сиануктың қоштасу рәсімі үшін күйдіретін шыны қолданылып келеді. Патшаның крематорийін дәстүр бойынша апталық қоштасу рәсімінің соңғы күні Патша сарайының Бакус брахманы дайындайды. Иісті ағаш – ақ еменнің кішкентай бөліктері, күйдіретін шынының астына, тұтанғанша қойылады. Жанған ағаш шамдарды жағу үшін және жиналғандарға отты беру үшін қолданылады, олар әдетте жаққан шамдарын үйлеріне алып кетеді.

Спорт: Олимпиада алауының жағылуы

Олимпиада ойындарын қабылдаған ел бойынша әкелінетін Олимпиада ұшқыны Грекиядағы ежелгі Олимпиада орнында күннің сәулесін шоғырландырып жағылады.

Халықтық мәдениет: тексеруге тырысу

Архимед туралы аңыздың дұрыстығын бағалау үшін ғасырлар бойы бірнеше нақты сынақтар жасалды, оның ішінде Comte de Buffon (шамамен 1747 ж.) жүргізген сынақ, ол "Invention De Miroirs Ardens, Pour Brusler a Une Grande Distance" атты еңбегінде және Джон Скотттың эксперименті, ол 1867 жылғы мақаласында сипатталған. 1973 жылы грек ғалымы доктор Иоаннис Саккас Архимедтің б.з.д. 212 жылы римдік флотты "жануға қабілетті айналармен" жойлап-жойламағанын білгісі келді. Ол 60 грек теңізшісін қатар тізіп, әрқайсысына күн сәулесін ұстап, оны 160 фут қашықтықтағы ағаш кемеге бағыттау үшін сопақ айна ұстатты. Кеме бірден өртенді. Саккас эксперименттен кейін, ұлы ойлап табушының римдіктерді батыру үшін қола айналарды қолданғанына еш күмәні болмағанын айтты. Дегенмен, соғыс жағдайларын ескергенде мұндай қару тиімсіз болып көрінеді, ал қазіргі заманғы сынақтар мұндай мәлімдемелерді жоққа шығарады. 2005 жылы Массачусетс технология институтының тобы тәжірибе жүргізді. Олардың қорытындысы бойынша, теория тұрақты нысандар үшін дұрыс болғанымен, айналар жауынгерлік жағдайда кемені өртеп жіберу үшін жеткілікті күн энергиясын шоғырландыра алмады. 2004, 2006 және 2010 жылдары "MythBusters" телешоуында осыған ұқсас эксперименттер жүргізілді, олар да ұқсас нәтижелерге келді. Алайда, Ричард Хаммондтың "Инженерлік байланыстар" бағдарламасының Кек обсерваториясына арналған эпизоды (оның шарғысы Архимедтің айнасына негізделген) ағаш модельді жағу үшін әлдеқайда кішкентай иілген айнаны сәтті пайдаланды, бірақ кішірейтілген модель "MythBusters" тобы қолданған материалдардың сапасынан жасалмаған еді.