Кіріспе

Желілер мен графиктер теориясын қолдана отырып әлеуметтік құрылымдарды талдау – теориялық ұғым. Әлеуметтік желілерді талдау (SNA) – желілер мен графиктер теориясын пайдалану арқылы әлеуметтік құрылымдарды зерттеу процесі. Ол желілік құрылымдарды түйіндер (жеке тұлғалар, адамдар немесе желідегі нысандар) және оларды байланыстыратын байланыстар, қабырғалар немесе сілтемелер (қарым-қатынастар немесе өзара әрекеттесулер) тұрғысынан сипаттайды. Әлеуметтік желілерді талдау арқылы көбінесе бейнеленетін әлеуметтік құрылымдардың мысалдары: әлеуметтік желілер, мемдердің таралуы, ақпарат айналымы, достық және таныстық желілер, бірлескен оқушылар желілері, бизнес желілері, білім желілері, қиын жұмыс қарым-қатынастары. Бұл желілер көбінесе түйіндер нүктелер ретінде, ал байланыстар сызықтар ретінде бейнеленетін социограммалар арқылы көрсетіледі. Бұл визуализациялар желілерді олардың түйіндері мен қабырғаларының визуальды бейнелеуін өзгерту арқылы, қызығушылық тудыратын атрибуттарды көрсетуге және сапалы бағалауға мүмкіндік береді. Әлеуметтік желілерді талдау – қазіргі социологияның маңызды әдісі. Ол сонымен қатар келесі салаларда кең танымалдылыққа ие: антропология, биология, демография, коммуникация зерттеулері, экономика, география, тарих, ақпарат ғылымы, ұйымдастыру зерттеулері, саясаттану, қоғамдық денсаулық сақтау, білім беру және қашықтықтан білім беру зерттеулері. Қазір ол тұтынушыларға қолжетімді құрал ретінде де кеңінен қолданылады (SNA бағдарламалық қамтамасының тізімін қараңыз).

Тарих

Әлеуметтік желілерді талдаудың теориялық негізі ертедегі социологтардың, мысалы, Георг Симмель мен Эмиль Дюркгеймнің еңбектерінде жатыр. Олар әлеуметтік актерлерді байланыстыратын қарым-қатынастардың үлгілерін зерттеудің маңыздылығы туралы жазған. Әлеуметтік ғалымдар 20 ғасырдың басынан бері "әлеуметтік желілер" ұғымын барлық деңгейде – жеке адамдардан халықаралыққа дейін – әлеуметтік жүйелер мүшелері арасындағы күрделі қарым-қатынастар жиынтығын білдіру үшін пайдаланып келеді. 1954 жылы Джон Арундел Барнс бұл терминді жүйелі түрде байланыстардың үлгілерін белгілеу үшін қолдана бастады, ол халық пен әлеуметтік ғалымдар дәстүрлі түрде қолданған ұғымдарды қамтиды: шектеулі топтар (мысалы, тайпалар, отбасылар) және әлеуметтік категориялар (мысалы, жыныс, ұлт). 1970 жылдардан бастап Рональд Берт, Кэтлин Карли, Марк Грановеттер, Дэвид Кракхардт, Эдвард Лауман, Анатоль Рапопорт, Барри Веллман, Дуглас Р. Уайт және Харрисон Уайт сияқты ғалымдар жүйелі әлеуметтік желілерді талдауды кеңейтті. Тіпті әдебиеттануда да Анхейер, Герхардс және Ромо, Вуттер Де Ной және Бургерт Сенекал желілік талдау қолданды. Расында, әлеуметтік желілерді талдау түрлі академиялық салаларда, сондай-ақ ақша жылыстыру және терроризмге қарсы күрес сияқты практикалық мәселелерде қолданыс тапты.

Өлшемдер

Өлшемі: Белгілі бір желідегі желі қатысушыларының саны.

Байланыстар

Гомофилия: актерлердің ұқсас немесе әртүрлі адамдармен байланыс орнату деңгейі. Ұқсастық жыныс, нәсіл, жас, кәсіп, білім деңгейі, мәртебе, құндылықтар немесе кез келген басқа да маңызды сипаттамалар бойынша анықталуы мүмкін. Гомофилия ассортитивтілік деп те аталады. Көп қабаттылық: байланыстағы мазмұн түрлерінің саны. Көп қабаттылық қарым-қатынастың күшімен байланысты және оң және теріс желілік байланыстардың қабаттасуын қамтиды. Өзаралық/Қарсылық: екі актердің бір-біріне достық немесе басқа да өзара әрекеттесуді қайтару деңгейі. Орталықтылық: желідегі белгілі бір түйіннің (немесе топтың) «маңыздылығын» немесе «әсерін» (түрлі мағыналарда) өлшеуге бағытталған өлшемдер жиынтығы. «Орталықтылықты» өлшеудің жалпы әдістерінің мысалдары: аралық орталықтылық,

Тығыздық: желідегі тікелей байланыстардың жалпы мүмкін санына қатысты үлесі. Қашықтық: Стенли Милграмның «кішкентай әлем» эксперименті және «алты қол аралық» идеясы арқылы танымал болған екі актерді байланыстыру үшін қажетті ең аз байланыс саны. Құрылымдық бос орындар: желінің екі бөлігі арасындағы байланыстың болмауы. Құрылымдық бос орынды табу және пайдалану кәсіпкерге бәсекелестік артықшылық береді. Бұл тұжырымдаманы социолог Рональд Берт жасаған, және кейде ол әлеуметтік капиталдың баламалы түсінігі ретінде қарастырылады. Байланыс күші: уақыт, эмоционалдық қарқындылық, жақындық және өзаралық (яғни, өзаралық) сызықтық комбинациясымен анықталады. Біріктіру: актерлердің бірін-бірімен тікелей байланыс арқылы байланысқан деңгейі. Құрылымдық біріктіру – топтан алынып тасталған жағдайда топты бөліп тастайтын мүшелердің ең аз саны.

Практикалық қолдану

Әлеуметтік желілерді талдау кең ауқымды қолданыстар мен салаларда кеңінен қолданылады. Желілік талдаудың көптеген қолданыстарының ішінде деректерді жинақтау және өңдеу, желілік таралуды модельдеу, желілік модельдеу және сынама алу, пайдаланушы атрибуттары мен мінез-құлқының талдауы, қоғамдық ресурстарды қолдау, геолокациялық өзара әрекеттесуді талдау, әлеуметтік бөлісу және сүзгілеу, ұсыныс жүйелерін жасау, сілтемелерді болжау және нысандарды анықтау, маркетинг және бизнес-интеллектуалдық қажеттіліктер (әлеуметтік медиа аналитикасын қараңыз) бар. Мемлекеттік секторда басшылықтың қатысу стратегияларын әзірлеу, жеке және топтық қатысуды және медиа қолданысын талдау, сондай-ақ қоғамдық проблемаларды шешу сияқты мақсаттарда қолданылады.

Мектептердегі бойлық АЖЖ

Әлемдегі көптеген зерттеушілер балалар мен жасөспірімдердің әлеуметтік желілерін зерттейді. Сұрақнамаларда олар барлық сыныптастарын, бір сыныптағы оқушыларын немесе мектептестерін тізімдейді де, "сіздің ең жақын достарыңыз кімдер?" деп сұрайды. Кейде студенттерге қалағанша көптеген теңдестерін ұсынуға рұқсат беріледі, ал кейде ұсыныстар саны шектеледі. Әлеуметтік желілерді зерттеушілер достық желілердегі ұқсастықтарды зерттеді. Достардың ұқсастығы бұрыннан-ақ, классикалық антикалық дәуірде белгілі болған. Ұқсастық – достықтың сақталуы үшін маңызды фактор. Мінез-құлық, көзқарас немесе әрекеттердегі ұқсастықтар достың бір-бірін жылдам түсінуіне, ортақ қызығушылықтарын талқылауына, бір-бірімен қарым-қатынастарын жақсырақ сезінуіне және бір-біріне көбірек сенуіне мүмкіндік береді. Нәтижесінде, мұндай қарым-қатынастар тұрақтырақ және құндырақ болады. Сонымен қатар, сыртқы келбеті ұқсас жастар өзіне сенімдірек болады және жеке басын қалыптастыруда оларға көмектеседі. Мінез-құлықтағы ұқсастық екі процестен туындауы мүмкін: таңдау (теңдес теңдеске тартылады) және әсер ету (бір шіріген алма бүкіл шарапты бұзады). Том Снидерс және оның әріптестері жасаған R пакетіндегі SIENA (Эмпирикалық желілерді зерттеуге арналған симуляциялық талдау) арқылы ұзындығына қарай әлеуметтік желілерді талдау осы екі процестің айырмасын анықтауға мүмкіндік береді. 2013 жылы Рене Веенстра редакциялаған және 15 эмпирикалық мақаладан тұратын «Жасөспірімдерді зерттеу журналының» арнайы саны жарияланғаннан кейін ұзындығына қарай әлеуметтік желілерді талдау кеңінен таралды.

Қауіпсіздік қолданбалары

Әлеуметтік желілерді талдау барлау, қарсы барлау және құқық қорғау салаларында да қолданылады. Бұл техника сарапшыларға тыңшылық желі, ұйымдасқан қылмыс тобы немесе көшелік банда сияқты жасырын ұйымдарды картаға түсіруге мүмкіндік береді. Ұлттық қауіпсіздік агенттігі (NSA) террористік топтар мен ұлттық қауіпсіздікке қатысты деп саналатын басқа да желілерді талдау үшін қажетті деректерді алу үшін электрондық бақылау бағдарламаларын пайдаланады. NSA желіні талдау кезінде үш деңгейге дейін тереңдейді. Әлеуметтік желінің картасы толыққаннан кейін, желінің құрылымын анықтау үшін талдау жүргізіледі, мысалы, желідегі көшбасшыларды анықтау. Бұл әскери немесе құқық қорғау органдарына желінің жұмысын бұзу үшін басшылық лауазымдардағы маңызды нысаналарды ұстауға немесе жоюға мүмкіндік береді. NSA 11 қыркүйекке жасалған шабуылдардан кейін көп ұзамай шақыру деректерін (CDR), сондай-ақ метадеректер деп аталатын ақпаратты әлеуметтік желілер арқылы талдай бастады.

Мәтіндік талдау қолданбалары

Үлкен мәтіндік корпустарды желілерге айналдырып, оларды әлеуметтік желілерді талдау әдісімен талдауға болады. Бұл желілерде түйіндер – әлеуметтік акторлар, ал байланыстар – іс-қимылдар. Мұндай желілерді парсерлерді пайдалану арқылы автоматтандырып алуға болады. Нәтижесінде мыңдаған түйіндерден тұратын желілер пайда болады, олар кейіннен желі теориясының құралдарын қолдану арқылы негізгі акторларды, маңызды қауымдастықтарды немесе топтарды, сондай-ақ желінің жалпы беріктігі мен құрылымдық тұрақтылығы сияқты қасиеттерін, немесе белгілі бір түйіндердің орталық орнын анықтау үшін талданады. Бұл, субъект-етістік-объект үштіктерін анықтап, оларды іс-қимыл арқылы байланысқан актерлер жұбымен немесе актер-объект жұбымен байланыстыратын сандық повестволық талдаумен ұсынылған тәсілді автоматтандырады. Басқа тәсілдерде мәтіндік талдау мәтінде бірге кездесетін сөздер желісін қарастыра отырып жүргізіледі. Мұндай желілерде түйіндер – сөздер, ал олардың арасындағы байланыстар белгілі бір шекте олардың бірге кездесу жиілігіне сәйкес салмақпен белгіленеді.

Интернет-қолданбалар

Әлеуметтік желілерді талдау жеке тұлғалардың, ұйымдардың және веб-сайттардың онлайн әрекеттерін түсіну үшін де қолданылды. Ұйымдар арасындағы байланыстар гиперсілтемелерді талдау арқылы, белгілі бір мәселе бойынша қатысушы ұйымдарды анықтау үшін зерттелді.

Нетократия

Әлеуметтік желілер теориясы мен Интернет арасындағы байланыстан туындаған тағы бір ұғым – нетократия, онда бірнеше автор онлайн әлеуметтік желілерді кеңінен пайдалану мен әлеуметтік билік арасындағы қатынастардың өзгеруін зерттейді.

Әлеуметтік медиа интернет-қолданбалары

Әлеуметтік желілерді талдау Twitter және Facebook сияқты әлеуметтік желілердегі байланыстар арқылы жеке тұлғалар мен ұйымдар арасындағы қарым-қатынасты түсіну үшін қолданылады.

Компьютерлік қолдаумен бірлесіп оқытуда

SNA-ны қолданудың ең қазіргі әдістерінің бірі – компьютерлік қолдаумен бірлесіп оқытуды (CSCL) зерттеу. CSCL-ге қолданылғанда, SNA білім алушылардың қаншалық, қанша рет және қанша уақыт бойы ынтымақтасатынын, сондай-ақ қарым-қатынастың сапасы, тақырыбы және стратегиялары тұрғысынан түсінуге көмектеседі. Бұдан өзге, SNA желілік байланыстың нақты аспектілеріне немесе желінің толыққанды құрылымына назар аударуы мүмкін. Ол CSCL желісіндегі байланыстарды зерттеу үшін графикалық, жазбаша және деректер түріндегі бейнелеулерді пайдаланады. Көптеген зерттеулерде SNA әртүрлі жағдайларда CSCL-ге қолданылған. Зерттеу нәтижелерінде желінің тығыздығы мен мұғалімнің қатысуы арасындағы байланыс, желіде әртүрлі жыныстағы адамдардың аз қарым-қатынас жасауы және асинхронды оқыту желісінде оқытушының салыстырмалы түрде шағын рөлі анықталды.