Кіріспе

Дөңгелек – осьтік подшипникте айналатын, көбінесе дөңгелек пішіндес құрамдас бөлік. Дөңгелек – алты қарапайым машинаның бірі саналатын дөңгелек және осьтің маңызды құрамдас бөлігі. Осьтермен біріктірілген дөңгелектер ауыр заттарды оңай жылжытуға, жүкті тасымалдауға немесе машиналарда жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Дөңгелектер кеме дөңгелегі, руль, сазгер дөңгелегі және инерциялық дөңгелек сияқты басқа да мақсаттарда қолданылады. Көлік саласында олардың көптеген мысалдарын кездестіруге болады. Дөңгелектер осьтермен бірге домалап қозғалу арқылы үйкелісті азайтады. Дөңгелектің айналуы үшін оның өсіне гравитация күші немесе басқа сыртқы күш немесе айналу моменті түсірілуі керек. Сумерліктер дөңгелек арқылы сазды айналдырып, сазгерге қажетті пішін беруге мүмкіндік беретін құрылғыны ойлап тапқан.

Терминология

Ағылшын тіліндегі "wheel" сөзі көне ағылшын тіліндегі "hwēol" сөзінен, протогерман тіліндегі "hwehwlaz" сөзінен, протоиндоевропа тіліндегі "kwékwlos" сөзінен шыққан, "kwel" түбірінің кеңейтілген түрі. Индоевропалық тілдердегі туыс сөздерге исланд тіліндегі "hjól", грек тіліндегі "κύκλος (kúklos)", және санскрит тіліндегі "chakra" кіреді, соңғы екеуі де "дөңгелек" немесе "айналу" мағынасын білдіреді.

Қайырма

Дөңгелектің шеті – «дөңгелектің сыртқы жиегі, шинаны ұстайтын бөлігі». Ол автомобильдер сияқты көліктерде шинаның ішкі жиегі орнатылатын дөңгелектің сыртқы дөңгелек пішінін құрайды. Мысалы, велосипед дөңгелегінде шет – дөңгелектің спицаларының сыртқы ұштарына бекітілген үлкен шеңбер, ол шина мен камераны ұстайды. Б.з.д. 1-мыңжылдықта арбалардың ағаш дөңгелектеріне темір жиек енгізілді.

Құрамасы

Хаб – дөңгелектің ортасы, әдетте подшипник орналасқан жер және спицалардың қосылатын нүктесі. Хабсыз дөңгелек (кейде "rim rider" немесе орталықсыз дөңгелек деп те аталады) – орталық хабы жоқ дөңгелек түрі. Нақтырақ айтқанда, хаб дөңгелектің өзімен шамалас мөлшерде болады. Оське кіретін қуыс, дөңгелекті тым жақын аралықта, өте жоғары дәлдікпен ілеседі.

Сөйлемдер

Спица – дөңгелектің ортасынан (білігі, яғни ось қосылатын жер) сәулеленетін, дөңгелек өсін сыртқы бетімен байланыстыратын таяқшалардың бірі. Бұл термин бастапқыда тік бойымен төрт немесе алты бөлікке бөлінген бөліктерге қатысты қолданылған. Арба дөңгелектерінің радиалдық бөліктері бір тілім ағаштан (бүршіктен) қалыптастырылып, аяқталған түріне келтірілген. Спица кескіш – бастапқыда осы мақсатта ойлап табылған құрал. Соңында, "спица" термині дөңгелек жасаушының жұмысынан алынған дайын өнімдерге, ал емес қолданылған материалдарға жиірек қолданылатын болды.

Қылқалам

Сым дөңгелектерінің (немесе "сым тікпелі дөңгелектердің") шеттері олардың орталық бөліктеріне сым тікпелермен жалғастырылады. Бұл сымдар әдетте, қарапайым сым арқаннан берік болғанымен, механикалық тұрғыдан керілген иілгіш сымдар сияқты жұмыс істейді, қолданылған жүктемелерді ұстап тұрып, дөңгелек шетін түзу сақтайды. Сым дөңгелектері көптеген велосипедтерде қолданылады және бүгінгі таңға дейін көптеген мотоциклдерде пайдаланылады. Оларды авиациялық инженер Джордж Кейли ойлап тапты, ал велосипедтерде алғаш рет Джеймс Старли қолданды. Сым дөңгелектерді жинау процесі дөңгелек құрастыру деп аталады.

Тікұшақ/Тікұшақ

Түйін (американдық және канадалық ағылшын тілінде) немесе шина (Ұлыбритания, Үндістан, Оңтүстік Африка, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты кейбір Ұлттар Достастығы елдерінде) – дөңгелектің шетіне кигізілетін сақина тәрізді жабын, оны қорғау және көліктің өнімділігін арттыру үшін, соққыны сіңіретін серпімді жастық қамтамасыз ету арқылы дөңгелектің жермен тығыз байланыста болуын қамтамасыз етеді. Бұл сөздің өзі "байлау" деген сөзден шыққан болуы мүмкін, ол ағаштан жасалған көліктің дөңгелегінің сыртқы болат сақинасын білдіреді, ол ағаш бөліктерін бірге ұстайды (жоғарыда этимологияға қараңыз). Қазіргі заманғы шиналардың негізгі құрамына синтетикалық резеңке, табиғи резеңке, мата және сым, сондай-ақ басқа да химиялық қоспалар кіреді. Олар протекторден және корпустан тұрады. Протектор көлік құралының жолмен жақсы байланысуын қамтамасыз етеді, ал корпусы – қолдау көрсетеді. Резеңке ойлап табылғанға дейін шиналардың алғашқы үлгілері ағаш дөңгелектерге кигізілетін металл жолақтары болды, олар тозуды болдырмауға көмектесті. Бүгінде шиналардың көп бөлігі пневматикалық, ауа толтырылатын құрылымдар болып табылады, олар резеңкеге қапталған арқандар мен сымдардан жасалған, донат пішіндес корпустан тұрады және көбінесе икемді жастық құру үшін қысылған ауамен толтырылады. Пневматикалық шиналар автомобильдерде, велосипедтерде, мотоциклдерде, жүк көліктерінде, экскаваторларда және ұшақтарда қолданылады.

Символизм

Дөңгелек цикл немесе тұрақты қайталану үшін күшті мәдени және рухани метафораға айналды (мысалы, чакра, реинкарнация, Инь және Ян). Осы себепті және қиын жер бедері болғандықтан, ежелгі Тибетте дөңгелекті көліктерге тыйым салынды. Ежелгі Қытайда дөңгелек денсаулық пен күш-қуаттың символы ретінде қарастырылып, кейбір ауылдар оны болашақ денсаулық пен табыстылықты болжау құралы ретінде пайдаланған. Дөңгелектің диаметрі адамның болашақ денсаулығының көрсеткіші. Калачакра немесе уақыт доңғалағы да дхармачакрамен бірге буддизмнің кейбір ағымдарында маңызды тақырып болып табылады. Қанатты дөңгелек – прогрестің символы, ол Панаманың елтаңбасы, Огайо штатының автомобиль жолдары патрулінің логотипі және Таиланд мемлекеттік темір жолы сияқты көптеген жағдайларда қолданылады. Дөңгелек – Үндістанның туындағы басты бейне. Бұл жағдайда дөңгелек заңды (дхарманы) білдіреді. Ол рома халқының туында да кездеседі, олардың көшпелі тарихы мен үнділік тегіне меңзеп тұрады. Орта қола дәуірінде тісті дөңгелектердің (арбалардың) пайда болуы белгілі бір мәртебелілікке ие болған сияқты. Күн кресі қола дәуірі дінінде маңызға ие болған көрінеді, ол бұрынғы күн кемесі тұжырымын «заманауи» және технологиялық тұрғыдан дамыған күн арбасымен алмастырды. Дөңгелек ежелгі египеттіктер үшін күннің символы болды. Қазіргі қолданыста «дөңгелектің ойлап табуы» ерте өркениеттің алғашқы технологияларының бірі – егіншілік пен металл өңдеумен қатар, әлеуметтік прогрестің деңгейін бағалау үшін өлшемшарт ретінде қарастырылуы мүмкін. Кейбір неопагандар, мысалы виккандар, Жыл доңғалағын өздерінің діни тәжірибелеріне енгізді.