Кіріспе

Формалды логика, оның қорытынды қатынасы монотонды емес. Монотонды емес логика – қорытынды қатынасы монотонды емес формалды логика. Басқаша айтқанда, монотонды емес логикалар жоңқаланатын (феазибл) тұжырымдарды түсіну және бейнелеу үшін жасалған, яғни, ойлаушылардың алдын ала қорытындылар жасап, кейіннен қосымша дәлелдер негізінде олардан бас тарта алатын ойлау түрін қамтиды. Көптеген зерттелген формалды логикалар монотонды байланысқа ие, яғни, гипотезаларға формула қосылғанда оның қорытындылар жиыны қысқартылмайды. Интуитивті тұрғыдан алғанда, монотондылық жаңа білімнің белгілі білімді азайта алмайтынын білдіреді. Монотонды логикалар әдеттегі ойлау (қорытындылар тек қарсы дәлелдің болмауына байланысты шығарылады), абдуктивті ойлау (қорытындылар ең мүмкін түсіндірмелер ретінде шығарылады), білім туралы ойлаудың кейбір маңызды тәсілдері (қорытынды туралы білмеушілік, қорытынды белгілі болғанда қайтарылуы керек) және сенімді қайта қарау (жаңа білім ескі сенімдерге қайшы келуі мүмкін) сияқты ойлау міндеттерін шеше алмайды.

Абдуктивті ойлау

Абдуктивті ойлау – белгілі фактілерге жеткілікті түсіндірме табу процесі. Абдуктивті логика монотонды болмауы тиіс, себебі ықтимал түсіндірмелер міндетті түрде дұрыс болмайды. Мысалы, ылғал шөпті көрудің ықтимал себебі – жаңбыр жауған; алайда, шөптің ылғалдануының нақты себебі шашырату қондырғысы екенін білгенде, бұл түсіндірмеге бас тарту керек. Ескі түсіндірме (жаңбыр жауды) жаңа білім қосылғандықтан (шашырату қондырғысы жұмыс істеді) кері қайтарылғандықтан, түсіндірмелерді модельдейтін кез келген логика монотонды емес.

Білім туралы ойлау

Егер логикаға белгілі бір нәрсенің белгісіз екенін көрсететін формулалар кірсе, онда бұл логика монотонды болмауы тиіс. Шындығында, бұрын белгісіз болған нәрсені білу, сол білімнің белгісіз екенін көрсететін формуланың алынып тасталуына әкеледі. Бұл екінші өзгеріс (қосылғаннан кейін алынып тастау) монотондық шартын бұзады. Білім туралы пайымдау үшін қолданылатын логика – автоэпистемиялық логика.

Сенімдерді қайта қарау

Сенімді қайта қарау – бұл жаңа сенімге бейімделу үшін, ескі сенімдермен қақтығысуы мүмкін сенімдерді өзгерту процесі. Егер жаңа сенім дұрыс деп есептелсе, тұжырымдылықты сақтау үшін ескі сенімдердің кейбіреулерін қабылдаудан бас тарту қажет. Жаңа сенімге жауап ретіндегі мұндай бас тарту, сенімді қайта қараудың кез келген логикасын монотонды емес етеді. Сенімді қайта қарау тәсілі, қақтығыстарды жоюға тырысудың орнына, қақтығыстарға төзімділік көрсететін парадоксалды логикаға балама болып табылады.

Монотонды емес логиканың теориялық дәлелдеу және теориялық модельді формализациялары

Монотонды емес логиканың дәлелдік формализациясы белгілі бір монотонды емес қорытынды ережелерін қабылдаудан басталады, содан кейін осы монотонды емес ережелерді қабылданған шегерімдерде қолдануға болатын жағдайларды анықтайды. Бұл әдетте, үй-жайлар жиындары мен олардың монотонды емес қорытындыларының жиындарын байланыстыратын бекітілген нүкте теңдеулері арқылы іске асырылады. Дәстүрлі логика және автоэпистемиялық логика – осылай формализацияланған монотонды емес логиканың ең көп таралған мысалдары. Монотонды емес логиканың модельдік формализациясы сәйкес монотонды логиканың семантикасын кейбір арнайы модельдермен, мысалы, минималды модельдермен шектеуден басталады, содан кейін, мүмкін, осы ережелерді қандай жағдайларда қолдануға болатынына қатысты шектеулермен, сондай-ақ, нәтижедегі дедуктивтік жүйені шектеулі семантикаға қатысты дұрыс және толық етуді қамтамасыз етеді. Кейбір дәлелдік формализациялардан айырмашылығы, олар белгілі парадокстарға ұшырады және оларды түсіндіруге тиіс болған интуициямен олардың сәйкестігін бағалау қиын болды, модельдік формализация парадокстардан босады және олар қамтитын монотонды емес ойлау үлгілері туралы шатасуға орын қалдырмады. Монотонды емес ойлаудың дәлелдік формализациясының мысалдары, олар кейбір жағымсыз немесе парадоксалды қасиеттерді көрсетті немесе қажетті интуитивтік түсініктерді қамтымады, және модельдік тәсілдермен сәтті (тиісті интуитивтік түсініктерге сәйкес және парадоксалды қасиеттерсіз) формализацияланды, бірінші реттік шектеу, жабық әлемді қабылдау және автоэпистемиялық логиканы қамтиды.