Кіріспе

Предикаттар бойынша сандық анықтамаға мүмкіндік беретін логика түрі. Логика мен математикада екінші реттік логика – бірінші реттік логиканың кеңейтілуі, ал ол өзі – еңбек логиканың кеңейтілуі болып табылады. Екінші реттік логика өз кезегінде жоғары реттік логика және типтер теориясымен кеңейтіледі. Бірінші реттік логика тек жеке элементтер (дискурс доменінің элементтері) бойынша өзгеретін айнымалыларды сандық анықтайды; екінші реттік логика, сонымен қатар, қатынастарды сандық анықтайды. Мысалы, екінші реттік сөйлемде кез келген формула P және кез келген жеке x үшін, Px дұрыс немесе Px емес дұрыс болады (бұл – шығарылған орта заңы). Екінші реттік логика жиындар, функциялар және басқа да айнымалылар бойынша сандық анықтаманы да қамтиды (төмендегі бөлімді қараңыз). Бірінші және екінші реттік логика екеуі де дискурс доменін (көбінесе жай ғана «домен» немесе «әмбебап жиын» деп аталады) пайдаланады. Домен – жеке элементтерді сандық анықтауға болатын жиын.

Синтаксис және фрагменттер

Екінші реттік логиканың синтаксисі, қандай өрнектердің дұрыс құрылған формулалар екенін көрсетеді. Бірінші реттік логиканың синтаксисіне қоса, екінші реттік логикада көптеген жаңа айнымалылар түрлері (кейде типтер деп аталады) бар. Олар: жеке тұлғалар жиыны бойынша өтетін айнымалылар түрі. Егер S осы түрдегі айнымалы болса және t бірінші реттік термин болса, онда t ∈ S (сондай-ақ S(t) немесе St деп жазылуы мүмкін, жақшаларды қысқарту үшін) – атомдық формула болады. Жеке тұлғалар жиынын домендегі унарлық қатынастар ретінде де қарастыруға болады. Кез келген k табиғи саны үшін жеке тұлғаларға қатысты барлық k-арлық қатынастарды қамтитын айнымалылар түрі бар. Егер R осындай k-арлық қатынас айнымалысы болса және t1, …, tk бірінші реттік терминдер болса, онда R(t1, …, tk) – атомдық формула болады. Кез келген k табиғи саны үшін доменнің k элементін қабылдап, доменнің бір элементін қайтаратын барлық функцияларға қатысты айнымалылар түрлері бар. Егер f осындай k-арлық функциясының айнымалысы болса және t1, …, tk бірінші реттік терминдер болса, онда f(t1, …, tk) – бірінші реттік термин болады. Дәл анықталған әрбір айнымалы үшін жалпы және/немесе экзистенциалдық кванторларды қолдану арқылы формулалар құруға болады. Осылайша, әр түрдегі айнымалылар үшін екі квантордың түрлері бар. Екінші реттік логикадағы теорема, бірінші реттік логикадағыдай, кез келген түрдегі еркін айнымалылары жоқ дұрыс құрылған формула болып табылады. Жоғарыдағы анықтамада функциялық айнымалыларды енгізуден бас тартуға болады (кейбір авторлар осылай жасайды), себебі n-арлық функциялық айнымалы n+1 арлық қатынас айнымалысымен және қатынастың n+1 аргументіндегі "нәтижесінің" бірегейлігін көрсететін тиісті формуламен бейнеленеді. (Шапиро 2000, 63-бет)

Монадалық екінші реттік логика (MSO) – екінші реттік логиканың шектеуі, онда тек унарлық қатынастар (яғни жиындар) бойынша квантификацияға рұқсат етіледі. Жоғарыда сипатталған қатынастардың теңдестігіне байланысты функциялар бойынша квантификацияға да рұқсат етілмейді. Бұл шектеулерсіз екінші реттік логика кейде монадтық нұсқадан ажырату үшін толық екінші реттік логика деп аталады. Монадалық екінші реттік логика, әсіресе, графтар теориясындағы алгоритмдік метатеорема – Курселл теоремасының аясында қолданылады. Толық шексіз екілік ағаштың (S2S) MSO теориясы шешіледі. Керісінше, кез келген шексіз жиынтыққа (немесе мысалы, (,+)-ға) қатысты толық екінші реттік логика нақты екінші реттік арифметиканы интерпретациялай алады. Бірінші реттік логикадағыдай, екінші реттік логика белгілі бір екінші реттік тілде логикалық емес символдарды қамтуы мүмкін. Алайда, олар құрайтын барлық терминдер бірінші реттік терминдер (бірінші реттік айнымалыны алмастыруға болатын) немесе екінші реттік терминдер (тиісті түрдегі екінші реттік айнымалыны алмастыруға болатын) болуы керек. Екінші реттік логикадағы формула, егер оның кванторлары (жалпы немесе экзистенциалдық болуы мүмкін) тек бірінші реттік айнымалыларға қатысты болса, бірінші реттік деп аталады (кейде ∨ немесе ∃ деп белгіленеді), бірақ екінші реттік еркін айнымалылары болуы мүмкін. Екінші реттік логиканың тек экзистенциалдық екінші реттік формулалардан тұратын фрагменті экзистенциалдық екінші реттік логика деп аталады және ESO, ∃SO немесе тіпті ∃SO деп қысқартылады. Формулалардың фрагменті дуалды түрде анықталады, оны әмбебап екінші реттік логика деп атайды. Кез келген k > 0 үшін өзара рекурсия арқылы экспрессивті фрагменттер анықталады: формасы бар φ, мұнда φ – формула, және ұқсас, формасы бар ψ, мұнда ψ – формула. (Екінші реттік арифметиканың ұқсас құрылымы үшін аналитикалық иерархияны қараңыз.)

Семантика

Екінші реттік логиканың семантикасы әрбір сөйлемнің мағынасын белгілейді. Бірінші реттік логикадан өзгешелігі, ол тек бір стандартты семантикаға ие болса, екінші реттік логика үшін екі кең таралған семантика бар: стандартты семантика және Хенкин семантикасы. Осы семантикалардың екеуінде де бірінші реттік кванторлар мен логикалық байланыстар бірінші реттік логикадағыдай жұмыс істейді. Екі типтегі семантикада ғана екінші реттік айнымалылар бойынша кванторлардың ауқымы әртүрлі болады (Väänänen 2001). Стандартты семантика, сондай-ақ толық семантика деп аталатын, кванторлардың ауқымы тиісті типтегі барлық жиындықтарды немесе функцияларды қамтиды. Бірінші реттік айнымалылардың домені белгіленгеннен кейін, қалған кванторлардың мағынасы анықталады. Осы семантика екінші реттік логикаға экспрессивті күшін береді және осы мақаланың соңына дейін осы семантика қолданылады. Леон Хенкин (1950) екінші және жоғары реттік теориялар үшін балама семантиканы анықтады, онда жоғары реттік домендердің мағынасы, жиындықтар немесе функциялардың қасиеттерін түсіндіретін, типтер теориясына негізделген нақты аксиоматизациямен анықталады. Хенкин семантикасы – көп сортты бірінші реттік семантиканың бір түрі, онда стандартты семантикадағыдай семантика тек стандартты модельге ғана бекітілмейді, аксиомалардың модельдер класы бар. Хенкин семантикасындағы модель жоғары реттік домендердің интерпретациясы ретінде жиындықтар немесе функциялар жиынтығын ұсынады, бұл тиісті типтегі барлық жиындықтар немесе функциялардың кіші жиыны болуы мүмкін. Хенкин өз аксиоматизациясы үшін Гёдельдің толықтық теоремасы мен ықшамдық теоремасы, бірінші реттік логика үшін жарамды, Хенкин семантикасымен екінші реттік логикаға да қатысты екенін дәлелдеді. Сондай-ақ, Skolem–Löwenheim теоремалары Хенкин семантикасы үшін жарамды болғандықтан, Линдстрем теоремасы Хенкин модельдерінің жасырылған бірінші реттік модельдер екенін көрсетеді. Екінші реттік арифметика сияқты теориялар үшін жоғары реттік домендердің стандартты емес интерпретацияларының болуы Хенкин қолданған типтер теориясынан алынған нақты аксиоматизацияның кемшілігі ғана емес, сонымен қатар Гёдельдің толық еместік теоремасының қажетті салдары: Хенкин аксиомаларын стандартты интерпретацияны қамтамасыз ету үшін одан әрі толықтыру мүмкін емес. Хенкин семантикасы екінші реттік арифметиканы зерттеуде кеңінен қолданылады. Джоуко Вэнанен (2001) екінші реттік логика үшін Хенкин модельдері мен толық модельдердің арасындағы таңдау, жинақтар теориясының негізі ретінде ZFC мен V арасындағы таңдауға ұқсас екенін айтты: "Екінші реттік логика сияқты, математиканы V немесе ZFC арқылы аксиоматизациялауды таңдау мүмкін емес. Екі жағдайда да нәтиже бірдей, өйткені ZFC – V-ді математиканы аксиоматизациялауға жасалған ең жақсы әрекет".

Экспрессивтік күш

Екінші реттік логика бірінші реттік логикадан гөрі көбірек экспрессивті. Мысалы, егер домен барлық нақты сандар жиыны болса, бірінші реттік логикада әр нақты санның қосымша кері санының бар екенін ∀x∃y (x + y = 0) деп жазып көрсетуге болады, бірақ нақты сандар жиындары үшін ең төменгі жоғарғы шек қасиетін растау үшін екінші реттік логика қажет, яғни нақты сандардың әрбір шектеулі, бос емес жиынының жоғарғы шегі болады. Егер домен барлық нақты сандар жиыны болса, келесі екінші реттік сөйлем (екі жолға бөлінген) ең төменгі жоғарғы шек қасиетін білдіреді: Бұл формула "әрбір , жиынтық А ." Бұл қасиетті қанағаттандыратын кез келген реттелген өріс нақты сандар өрісіне изоморфты екенін көрсетуге болады. Екінші жағынан, нақты сандарда дұрыс болатын бірінші реттік сөйлемдер жиыны компакттылық теоремасына сәйкес, кез келген үлкен модельдерге ие. Осылайша, ең төменгі жоғарғы шек қасиетін бірінші реттік логикадағы сөйлемдер жиыны арқылы білдіру мүмкін емес. (Шындығында, әрбір нақты жабық өріс нақты сандар сияқты бірдей қолтаңбадағы бірінші реттік сөйлемдерді қанағаттандырады.) Екінші реттік логикада "домен шекті" немесе "домен санаулы кардиналдылыққа ие" деген ресми сөйлемдерді жазуға болады. Домен шекті деп айту үшін, доменнен өзіне дейінгі әрбір сюръективті функция инъективті екенін білдіретін сөйлемді пайдаланыңыз. Домен санаулы кардиналдылыққа ие деп айту үшін, доменнің кез келген екі шексіз ішкі жиыны арасында биекция бар екенін білдіретін сөйлемді пайдаланыңыз. Бұл компакттылық теоремасы мен жоғары Ловенхайм-Сколем теоремасынан бірінші реттік логикада тиісінше шектілікті немесе санаулылықты сипаттау мүмкін емес екендігі көрінеді. Екінші реттік логиканың ESO сияқты кейбір фрагменттері бірінші реттік логикадан гөрі экспрессивті, бірақ толық екінші реттік логикадан кем экспрессивті. ESO сондай-ақ, сандық тәуелділіктердің сызықтық емес ретін қадағалауға мүмкіндік беретін бірінші реттік логиканың кейбір кеңейтімдерімен аударма эквиваленттілігін көрсетеді, мысалы, Хенкин сандықтарымен кеңейтілген бірінші реттік логика, Хинтика мен Сандудың тәуелсіздікке бейім логикасы және Вейненнің тәуелділік логикасы.

Дедуктивті жүйелер

Логиканың дедуктивті жүйесі – формулалардың қай тізбектері жарамды дәлелдемелер құрайтынын анықтайтын, қорытынды шығару ережелері мен логикалық аксиомалар жиынтығы. Екінші реттік логика үшін бірнеше дедуктивті жүйе қолданылуы мүмкін, бірақ ешқайсысы да стандартты семантика үшін толық бола алмайды (төменде қараңыз). Бұл жүйелердің барлығы да дұрыс, яғни олармен дәлелдеуге болатын кез келген тұжырым тиісті семантикада логикалық жағынан дұрыс болады. Қолдануға болатын ең әлсіз дедуктивті жүйе – бірінші реттік логикаға арналған стандартты дедуктивті жүйе (мысалы, табиғи дедукция) екінші реттік терминдерді алмастыру ережелерімен толықтырылған нұсқасы. Бұл дедуктивті жүйе екінші реттік арифметиканы зерттеуде кеңінен қолданылады. Шапиро (1991) және Хенкин (1950) қарастырған дедуктивті жүйелер кеңейтілген бірінші реттік дедуктивті схемаға түсіністік аксиомалары мен таңдау аксиомаларын қосады. Бұл аксиомалар стандартты екінші реттік семантика үшін дұрыс. Олар Хенкин семантикасы үшін, түсіністік және таңдау аксиомаларын қанағаттандыратын Хенкин модельдерімен шектелгенде де дұрыс.

Бірінші реттік логикаға қайтаруға болмайтындық

Реал сандардың екінші реттік теориясын, толық екінші реттік семантикамен, төменде көрсетілгендей бірінші реттік теорияға келтіруге талпынуға болады. Бірінші, доменді барлық нақты сандар жиынынан екі реттелген доменге кеңейтіңіз, екінші ретте барлық нақты сандар жиындарын қамтиды. Тілге жаңа бинарлық предикат қосыңыз: мүшелік қатынасы. Содан кейін, бұрынғы екінші реттік сөйлемдер бірінші реттікке айналады, ал бұрынғы екінші реттік кванторлар екінші реттегі элементтер арасында өтеді. Бұл келтіруді бір реттелген теорияда элементтің сан немесе жиын екенін көрсететін униарлық предикаттарды қосу арқылы және доменді нақты сандар жиыны мен нақты сандардың қуаты жиыны деп қабылдау арқылы жасауға болады. Бірақ, доменге нақты сандардың барлық жиындары кіреді деп ескеріңіз. Бұл талапты бірінші реттік сөйлемге келтіру мүмкін емес, өйткені Лёвенхайм-Школем теоремасы оны көрсетеді. Бұл теорема, нақты сандардың санауға болатын шексіз кіші жиындарының бар екенін, олардың мүшелерін «ішкі сандар» деп атаймыз, сондай-ақ ішкі сандар жиындарының санауға болатын шексіз жиындарының бар екенін, олардың мүшелерін «ішкі жиындар» деп атаймыз, мұндай ішкі сандар мен ішкі жиындардан тұратын домен нақты сандар домені мен нақты сандар жиыны қанағаттандыратын дәл сол бірінші реттік сөйлемдерді қанағаттандырады. Атап айтқанда, ол былай дейтін ең төменгі жоғарғы шек аксиомасын қанағаттандырады: ішкі жоғарғы шегі бар әрбір бос емес ішкі жиынның ең төменгі ішкі жоғарғы шегі бар. Барлық ішкі сандар жиынының санаулылығы (олар тығыз реттелген жиынды құрайтынымен бірге) бұл жиынның толық ең төменгі жоғарғы шек аксиомасын қанағаттандырмайтынын білдіреді. Барлық ішкі жиындар жиынының санаулылығы оның барлық ішкі сандар жиынының барлық кіші жиындарының жиыны емес екенін білдіреді (өйткені Кантор теоремасы санаулы шексіз жиынның барлық кіші жиындарының жиыны санаусыз шексіз жиын екенін білдіреді). Бұл құрылым Сколемнің парадоксымен тығыз байланысты. Осылайша, нақты сандар мен нақты сандар жиындарының бірінші реттік теориясы көптеген модельдерге ие, олардың кейбіреулерін санауға болады. Дегенмен, нақты сандардың екінші реттік теориясының тек бір ғана моделі бар. Бұл классикалық теоремадан, тек бір ғана Архимедтік толық реттелген өріс бар екендігінен және Архимедтік толық реттелген өрістің барлық аксиомаларын екінші реттік логикада тұжырымдауға болатындығынан туындайды. Бұл нақты сандардың екінші реттік теориясын бірінші реттік теорияға келтіруге болмайтынын көрсетеді, себебі нақты сандардың екінші реттік теориясының тек бір ғана моделі бар, ал сәйкес бірінші реттік теорияның көптеген модельдері бар. Стандартты семантикасы бар екінші реттік логика бірінші реттік логикадан гөрі экспрессивтірек екенін көрсететін мысалдар бар. Континуум гипотезасы дұрыс болса, оның жалғыз моделі нақты сандар болатын және континуум гипотезасы дұрыс болмаса, оның моделі жоқ екінші реттік теория бар (Shapiro 2000, 105-бетке қараңыз). Бұл теория нақты сандарды толық Архимедтік реттелген өріс ретінде сипаттайтын шекті теориядан және доменнің бірінші санаусыз кардиналдылығына ие екенін көрсететін аксиомадан тұрады. Бұл мысал екінші реттік логикадағы сөйлемнің дұрыстығы туралы сұрақ өте күрделі екенін көрсетеді. Екінші реттік логиканың қосымша шектеулері келесі бөлімде сипатталған.

Тарих және талас-тартыстар

Предикаттық логика математикалық қауымдастыққа К. С. Пирс арқылы енгізілді, ол екінші реттік логика терминін ойлап тапты және оның нотациясы қазіргі заманғы формаға (Путнам 1982) ең жақын. Дегенмен, бүгінде логиканы оқыған көптеген студенттер Пирстен бірнеше жыл бұрын өз еңбектерін жариялаған, бірақ Бертран Рассел мен Альфред Норт Уайтхед оларды танымал еткенге дейін аз танымал болған Фреге еңбектерімен көбірек таныс. Фреге объектілер мен қасиеттер мен жиындар бойынша сандық анықтаманы ажырату үшін әртүрлі айнымалыларды қолданды; бірақ ол өзін екі түрлі логиканы жасаушы деп санамады. Расселдің парадоксы ашылғаннан кейін оның жүйесінде бірдеңе дұрыс емес екені анықталды. Соңында логиктер Фреге логикасын түрлі жолдармен шектеуді тапты, қазір бірінші реттік логика деп аталатын бұл шектеу мәселені жойды: жиындар мен қасиеттерді бірінші реттік логикада ғана сандық анықтамаға жатқызуға болмайды. Логиканың қазіргі стандартты иерархиясы осы кезден бастау алады. Жинақтар теориясы бірінші реттік логика аппаратында аксиоматизацияланған жүйе ретінде тұжырымдалуы мүмкін екендігі анықталды (бірнеше толықтық түрлерінің құнымен, бірақ Расселдің парадоксынан кем емес нәрсе жоқ), және бұл жасалды (Зермело-Франкельдің жинақтар теориясын қараңыз), өйткені жинақтар математика үшін маңызды. Арифметика, мереология және басқа да көптеген қуатты логикалық теориялар бірінші реттік сандық анықтамадан басқа логикалық аппаратқа жүгінбей аксиоматикалық түрде тұжырымдалуы мүмкін, және бұл, Годель мен Сколемнің бірінші реттік логиканы қолдауымен бірге, екінші (немесе одан да жоғары) реттік логикадағы жұмыстың жалпы төмендеуіне әкелді. Бұл қарсылықты кейбір логиктер, ең белгілісі В. В. Куин белсенді түрде қолдады. Куин предикат тіліндегі Fx сияқты сөйлемдерде "x" айнымалы немесе объектіні білдіретін атау ретінде қарастырылуы керек және сондықтан оны "Барлық заттар үшін бұл жағдай..." деп сандық анықтамаға жатқызуға болады, ал "F" толық емес сөйлемнің қысқартылған түрі ретінде қарастырылуы керек, ол объектінің атауы емес (тіпті қасиет сияқты абстрактті объектінің де емес). Мысалы, бұл "...ит" дегенді білдіруі мүмкін. Бірақ мұндай нәрсені сандық анықтамаға жатқызудың мәні жоқ. (Бұл көзқарас Фрегенің концепт пен объектіні ажырату туралы аргументтерімен үйлеседі). Сондықтан предикатты айнымалы ретінде пайдалану – оның жеке айнымалылар ғана иеленуі тиіс атау орнын басуы. Бұл ойға Джордж Булос қарсы шықты. Соңғы жылдары екінші реттік логика қайта жанданды, Булос екінші реттік сандық анықтаманы бірінші реттік сандық анықтама сияқты объектілердің бірдей саласына сандық анықтама ретінде түсіндірді (Boolos 1984). Булос сонымен қатар "Кейбір сыншылар бір-бірін ғана бағалайды" және "Фианчеттоның кейбір адамдары қоймаға ешкіммен бірге кірмеді" сияқты сөйлемдердің бірінші реттік логикада берілмейтіндігіне назар аударды, ол оларды екінші реттік сандық анықтаманың толық күшімен ғана білдіруге болады деп санайды. Дегенмен, жалпыланған сандық және ішінара реттелген (немесе тармақталған) сандық анықтама белгілі бір кластағы берілмейтін сөйлемдерді білдіруге жеткілікті болуы мүмкін, және олар екінші реттік сандық анықтамаға жүгінбейді.