Фталаттар: қауіптері, қолданылуы және денсаулыққа әсері

Кіріспе

Фталь қышқылынан алынған кез келген эфир немесе фталат эфирлері – фталь қышқылының эфирлері болып табылады. Олар негізінен пластификаторлар ретінде қолданылады, яғни пластиктердің икемділігін, мөлдірлігін, беріктігін және қызмет ету мерзімін ұзарту үшін оларға қосылатын заттар. Олар ең көп поливинилхлоридті (ПВХ) жұмсарту үшін пайдаланылады. Фталаттар көбінесе пластификаторлар болып табылады, бірақ барлық пластификаторлар фталаттар емес екенін ескеру қажет. Бұл екі термин нақты және бірегей, оларды алмастыра қолдануға болмайды. Денсаулыққа қатысты алаңдаушылықтар туындағандықтан, АҚШ, Канада және Еуропалық Одақтағы көптеген өнімдерде төмен молекулалық салмақты фталаттар ауыстырылуда. Олардың орнына жоғары молекулалық салмақты фталаттар мен фталь қышқылынан жасалмаған пластификаторлар қолданылады.

Ауру таралуы және адамдағы әсері

Пластификацияланған пластиктердің кең таралғандығына байланысты, көптеген адамдар фталаттардың белгілі бір деңгейіне ұшырайды. Мысалы, Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) тексерген американдықтардың көпшілігінің зәрінде бірнеше фталат метаболиттері табылды. 2009 жылдың ақпан айында Еуропалық Комиссияның Бірлескен зерттеу орталығы (JRC) тағамдағы фталаттарды өлшеу әдістеріне шолу жасады. 2021 жылы 64 түрлі фастфуд өнімінде фталаттар ізделінді. ДНВП фталаты үлгілердің 81 пайызында, ал ДЭХП 70 пайызында анықталды. ДЭХП-қа негізгі балама болып табылатын диэтилгексилтерефталаты (DEHT) 86 пайыз жағдайда табылды. Consumer Reports жүргізген 2024 жылғы зерттеуде, тексерілген дүкендегі және фастфудтағы өнімдердің тек біреуінде ғана фталаттар табылған жоқ. Фталаттарға әйелдер мен түрлі-түсті адамдардың ұшырау ықтималдығы жоғары. Мексикалық американдықтар, афроамерикандықтар және ақ нәсілділер арасында глюкоза гомеостазының бұзылу тәуекелі бойынша айырмашылықтар байқалды. Мексикалық американдықтарда ашқарын қандағы глюкоза деңгейі (FBG) 5,82 мг/дл-ға, афроамерикандықтарда 3,63 мг/дл-ға, ал ақ нәсілділерде 1,79 мг/дл-ға артқандығы көрсетілді, бұл аз ұлт өкілдері үшін тәуекелдің жоғары екенін көрсетеді.

Табиғи пайда болуы

Түрлі өсімдіктер мен микроорганизмдер табиғи түрде аз мөлшерде фталатты эфирлер (эндогенді фталаттар) шығарады. Биосинтез өзгертілген шикимат жолы арқылы жүзеге асады деп саналады. Бұл табиғи өндірістің мөлшері толыққанды белгісіз, бірақ ол фталаттармен ластанудың негізгі деңгейін қалыптастыруы мүмкін.

ПВХ пластикаторлары

Барлық фталаттардың 90-95%-ы иілгіш ПВХ өндірісінде пластификатор ретінде қолданылады. Олар осы рөлдегі алғашқы коммерциялық маңызы бар қосылыстар болды, бұл тарихи артықшылық икемді ПВХ технологиясында олардың берік орналасуына әкелді. 7-13 көміртек атомы бар спирттерден алынған фталаттар, дерлік барлық иілгіш ПВХ қолдануларына жарамды, жалпы мақсаттағы пластификаторлар ретінде ерекше орынға ие. Фталат емес пластификаторлар да көбірек қолданылуда. Барлық пластификаторлардың шамамен 90%-ы ПВХ-та қолданылады, бұл материалға жақсартылған икемділік және беріктік қасиеттерін береді. Көбінесе пленкалар мен кабель қаптамасында қолданылады. Иілгіш ПВХ-тың құрамында масса бойынша 85%-дан астам пластификатор болуы мүмкін, бірақ пластификаторланбаған ПВХ (UPVC) құрамында мүлдем болмауы керек. + Фталатты пластификатор мөлшеріне байланысты ПВХ қасиеттері Пластификатордың мөлшері (% DINP салмақ бойынша) Қосымша тығыздық (20°C) Жағалау қаттылығы (А түрі, 15 с) Иілгіштік қатаңдығы (Мпа) Тартылу беріктігі (Мпа) Ұзынынан созылу (%) Мысалдар Қатты 0 1.4 900 41 <15 Пластификаторланбаған ПВХ (UPVC): терезе жақтаулары мен табалдырықтары, есіктер, қатты құбырлар Жартылай қатты 25 1.26 94 69 31 225 Винил еден, иілгіш құбырлар, жұқа пленкалар (қаптау пленкасы), жарнамалық тулар Иілгіш 33 1.22 84 12 21 295 Сым және кабель оқшаулауы, иілгіш құбырлар Өте иілгіш 44 1.17 66 3.4 14 400 Аяқ киім және киім, үрмелі бұйымдар, Өте иілгіш 86 1.02 <10 Балық аулау үшін жем (жұмсақ пластик), полимер глины, пластизольдік бояулар.

ПВХ емес пластификаторлар

Фталаттар әр түрлі басқа полимерлерде пластификатор ретінде қолданылады, олар лак, жылтыратқыш және бояу сияқты жабындарда кеңінен қолданылады. Фталаттарды қосу осы материалдарға икемділік сыйлайды, олардың қабыршақталу мүмкіндігін азайтады. 1-ден 14 көміртек атомы бар спирттерден алынған фталаттар целлюлозалық пластмассалар үшін пластификатор ретінде қолданылады, мысалы, целлюлоза ацетаты, нитроцеллюлоза және целлюлоза ацетат бутираты. Олардың ең көп кездесетін қолданылуының бірі – тырнақ лагы. Көптеген фталаттар алкидтермен және акрил шайырларымен үйлесімді, олар майлы және эмульсиялық бояуларда қолданылады. Басқа пластикаланған полимер жүйелеріне поливинилбутирал (әсіресе ламинатталған шыны жасауға қолданылатын түрлері), поливинил ацетаты (ПВА) және оның PVCA сияқты кополимерлері жатады. Олар нейлон, полистирол, полиуретан және кейбір резеңкелермен де үйлесімді, бірақ оларда қолданылуы өте шектеулі. Фталаттар этилцеллюлозаны, поливинил ацетат фталатын (PVAP) және целлюлоза ацетат фталатын (CAP) пластикалай алады, олардың барлығы таблеткалар мен капсулалар үшін ішек қаптамасын жасауға қолданылады. Бұл қабаттар дәріні асқазанның қышқыл ортасынан қорғайды, бірақ ішекте олардың босатылуына және сіңуіне жағдай жасайды.

Еріткіш және флегматизатор

Фталат эфирлері жоғары реактивті органикалық пероксидтер үшін еріткіштер ретінде кеңінен қолданылады. Осы мақсатта жыл сайын мыңдаған тонна тұтынылады. Бұл эфирлердің басты артықшылығы – олар флегматизаторлар, яғни олар қолдануда қауіпті болатын химиялық қосылыстардың жарылғыш қасиеттерін азайтады. Фталаттар Semtex сияқты пластикалық жарылғыш заттар жасауға да пайдаланылған.

Басқа қолданыстар

Кейбір фталаттардың салыстырмалы түрде аз мөлшері көзге көлеңке, ылғалдандырғыш крем, тырнақ лагы, сұйық сабын және шашқа арналған лак сияқты жеке күтім заттарында қолданылады. Диметил фталат және диэтил фталат сияқты төмен молекулалық салмақты фталаттар парфюмерияда хош иістің тұрақтандырғыштары ретінде пайдаланылады. Диметил фталаты сонымен қатар жәндіктерден қорғауға қолданылады және Лайм ауруын тарататын иксодид тегінің қызыл масаларына, сондай-ақ Anopheles stephensi, Culex pipiens және Aedes aegypti сияқты маса түрлеріне қарсы тиімді.

Диаллил фталаты электр оқшаулағыш қасиеттері жоғары винил эфирлі шайырларды дайындау үшін қолданылады, олар электроника компоненттерін жасауға пайдаланылады. Алкидтер кейде фталаттар класына жатқызылады, себебі олар техникалық анықтамаға сай келеді, бірақ фталь қышқылының полимерлік эфирлері болғандықтан, олардың қасиеттері мен қолданылу салалары мүлдем басқа.

Тарих

1846 жылы целлюлоза нитраты пластикасының дамуы 1856 жылы касторовый майының алғашқы пластификатор ретінде қолданылуына патент алуға әкелді. 1870 жылы камор целлюлоза нитраты үшін басым пластификаторға айналды. Фталаттар алғаш рет 1920 жылдары енгізіліп, ұшқыш және жағымсыз иісі бар камфорды жылдам алмастырды. 1931 жылы поливинилхлоридтің (ПВХ) коммерциялық қолжетімділігі және ди(2-этилгексил) фталатының (DEHP) жасалуы пластификатор ПВХ индустриясының қарқынды дамуын бастады.

Қасиеттері

Фталат эфирлері әдетте фталь қышқылының диалкил эфирлерін білдіреді (олар 1,2 бензендикарбоксил қышқылы деп те аталады, оларды құрылымдық изомерлі терефталь немесе изофталь қышқылдарымен шатастырмау керек); "фталат" атауы фталь қышқылынан шыққан, ал ол өзі "нафталин" сөзінен туындаған. Пластмассаға қосылғанда, фталаттар поливинил полимерлерінің бір-біріне қатысты жылжуына мүмкіндік береді. Фталаттар мөлдір, қою сироп тәрізді консистенцияға ие, суда нашар ерігіш, майда жақсы ерігіш және төмен ұшпалылыққа ие. Полярлы карбоксил тобы фталаттардың физикалық қасиеттеріне көбінесе әсер етпейді, егер R және R' өте кішкентай болмаса (мысалы, этил немесе метил топтары). Фталаттар – фталь ангидриді мен спирттің араласуынан түзілген түссіз, иіссіз сұйықтықтар. Фталаттар мен оларға ұқсас қосылыстардың полярлы полимерлерді пластикалық ету механизмі 1960 жылдардан бері қарқынды зерттеулерге арналған тақырып болып табылады. Механизм фталат молекуласының полярлы орталықтары (C=O функционалды тобы) мен винил тізбегінің оң зарядталған аймақтары арасындағы полярлық өзара әрекеттесулерге негізделген, көбінесе хлорлы байланыстағы көміртек атомында орналасқан. Бұл үшін полимерді пластификатордың қатысуымен, ең алдымен полимердің Tg-дан жоғары температураға дейін, содан кейін балқыған күйге дейін қыздыру қажет. Бұл полимер мен пластификатордың тығыз қоспасын құруға және осы өзара әрекеттесулердің пайда болуына жағдай жасайды. Салқындаған кезде бұл өзара әрекеттесулер сақталады және ПВХ тізбектерінің торы бұрынғыдай қайта құрыла алмайды (пластикаланбаған ПВХ немесе ПВХ U сияқты). Фталаттың алкил тізбектері ПВХ тізбектерін бір-бірінен бөліп тұрады. Олар өндіріс процесінде пластмасса өніміне қосылады. Фталаттар химиялық байланыс арқылы негізгі пластмассаға бекітілмегендіктен, олар пластмассадан салыстырмалы түрде оңай шығарылады. Мысалы, оларды органикалық еріткіштермен экстракциялау арқылы және белгілі бір деңгейде қолмен ұстау арқылы алуға болады.

Баламалар

Төмен бағалы, уытсыз (жедел әсер ететін жағдайда), түссіз, коррозияға төзімді, биологиялық түрде ыдырайтын және физикалық қасиеттерін оңай өзгертуге болатын фталатты эфирлер – дерлік идеал пластификаторлар. Сан алуан балама пластификаторлардың ішінде диоктилтерефталат (DEHT) (DEHP-мен изомерлі терефталат) және 1,2-циклогексан дикарбон қышқылының диизононил эфирі (DINCH) (DINP-нің сутегіленген түрі) бар. DEHT және DINCH екеуі де DEHP және DINP-ге балама ретінде адамдармен тікелей байланыста қолданылатын түрлі өнімдерде көп көлемде қолданылған. Осы өнімдерге медициналық құралдар, ойыншықтар және тағамдық қаптамалар жатады. DEHT және DINCH, bis(2-этилгексил) адипаты (DEHA) және диизодецил адипаты (DIDA) сияқты басқа фталат баламаларына қарағанда көбірек гидрофобты. DEHT және DINCH сияқты балама пластификаторлар үй ішіндегі органикалық заттар мен ауадағы бөлшектерге жақынрақ байланысқа түседі, сондықтан оларға әсер етудің негізгі жолы – тағам арқылы және шаңмен байланыс.

Қоршаған ортаға әсері

Фталаттар ортаға оңай шығарылады. Жалпы алғанда, олар тез биологиялық ыдырау, фотодеградация және анаэробтық ыдырауға ұшырағандықтан ұзақ сақталмайды. Ашық ауадағы концентрациясы қалалық және қала маңындағы аудандарда, ауылдық және шалғай аймақтарға қарағанда жоғары. Олар жедел уыттылық та қоздырмайды. Халықтың көп бөлігі үшін ДЭХП және басқа фталаттардың негізгі көзі – диета. Сүт, май, ет сияқты майлы тағамдар оның маңызды көзі болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, фталаттарға әсер етудің басты жолы – пластик химиялық заттармен байланысты деп жиі ойлайтын су бөтелкелері емес, белгілі бір тағамдарды тұтыну. DEP, DBP, BBzP сияқты төмен молекулалық салмақты фталаттар тері арқылы сіңірілуі мүмкін. Көбінесе ұшқыш фталаттармен ингаляциялық әсер де маңызды. 2003-2010 жылдар аралығында 9000 адамның деректерін талдаған зерттеуде, фастфуд жегендердің зәрінен алынған екі фталат – ДЭХП және DiNP деңгейі жоғары екені анықталды. Тіпті аз мөлшерде фастфуд тұтыну фталаттардың жоғары деңгейіне әкеледі. "Фастфудты аздап жегендердің ДЭХП деңгейі 15,5 пайызға, ал DiNP деңгейі 25 пайызға жоғары болды. Көп жегендерде бұл көрсеткіштер тиісінше 24 және 39 пайызға өсті". 2008 жылы Болгарияда жүргізілген зерттеуде, астмасы және аллергиясы бар балалардың үйлеріндегі шаңда ДЭХП концентрациясы сау балалардың үйлерімен салыстырғанда жоғары болды. Зерттеу авторы: "Ата-аналардың мәлімдемесіне сәйкес, соңғы 12 айдағы демқұсық деңгейі ДЭХП концентрациясымен байланысты" деді. Нәрестелер мен ауруханаға жатқызылған балалар фталаттардың әсеріне ерекше сезімтал. Медициналық құралдар мен түтіктерде салмағы бойынша 20-40% Di(2 этилгексил) фталат (ДЭХП) болуы мүмкін, ол "жылытқанда түтіктерден оңай шығып кетеді (мысалы, жылы физиологиялық ерітіндімен/қанмен)". IV түтіктер, қолғаптар, назогастрикалық зондтар және тыныс алу түтікшелері сияқты бірнеше медициналық құрылғылар фталаттарды қамтиды. Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы медициналық ортада фталаттардың қаупін жан-жақты бағалап, нәрестелердің рұқсат етілген тәуліктік нормадан бес есе көп мөлшерде фталаттарға ұшырауы мүмкін екенін анықтады. Бұл тұжырым FDA-ны "белгілі бір медициналық процедуралардан өткен балалар ДЭХП әсеріне ұшырауы мүмкін" деген қорытындыға жеткізді. Фталаттар кейбір дәрі-дәрмектерде де кездеседі, онда олар ішек қабығын жасауда инертті ингредиенттер ретінде қолданылады. Асаколдың (месаламиннің белгілі бір түрі) ДБП метаболиті – монобутил фталатының зәрдегі концентрациясы препаратты қолданбаған адамдармен салыстырғанда 50 есе жоғары болуы мүмкін. Дәрілік препараттардағы ДБП, әсіресе жүкті әйелдер мен балалар сияқты осал топтарда, осы препараттарды қабылдаумен байланысты жоғары деңгейдегі әсерлерге байланысты денсаулыққа қауіп тудырады. Осылайша, фталаттардың әсерін басқа антиандрогендермен бірге қарастыру қажет, әйтпесе олардың әсер ету механизмі немесе құрылымы әртүрлі болғандықтан, зерттеуден шығарылуы мүмкін.

Phthalates are easily released into the environment. In general, they do not persist due to rapid biodegradation, photodegradation, and anaerobic degradation. Outdoor air concentrations are higher in urban and suburban areas than in rural and remote areas. They also pose no acute toxicity. Diet is believed to be the main source of DEHP and other phthalates in the general population. Fatty foods such as milk, butter, and meats are a major source. Studies show that exposure to phthalates is greater from ingestion of certain foods, rather than exposure via water bottles as is most often first thought of with plastic chemicals. Low molecular weight phthalates such as DEP, DBP, BBzP may be dermally absorbed. Inhalational exposure is also significant with the more volatile phthalates. One study, conducted between 2003 and 2010 analysing data from 9,000 individuals, found that those who reported that they had eaten at a fast food restaurant had much higher levels of two separate phthalates—DEHP and DiNP—in their urine samples. Even small consumption of fast food caused higher presence of phthalates. "People who reported eating only a little fast food had DEHP levels that were 15.5 percent higher and DiNP levels that were 25 percent higher than those who said they had eaten none. For people who reported eating a sizable amount, the increase was 24 percent and 39 percent, respectively." In a 2008 Bulgarian study, higher dust concentrations of DEHP were found in homes of children with asthma and allergies, compared with healthy children's homes. The author of the study stated, "The concentration of DEHP was found to be significantly associated with wheezing in the last 12 months as reported by the parents." Infants and hospitalized children are particularly susceptible to phthalate exposure. Medical devices and tubing may contain 20–40% Di(2 ethylhexyl) phthalate (DEHP) by weight, which "easily leach out of tubing when heated (as with warm saline / blood)". Several medical devices contain phthalates including, but not limited to, IV tubing, gloves, nasogastric tubes, and respiratory tubing. The Food and Drug Administration did an extensive risk assessment of phthalates in the medical setting and found that neonates may be exposed to five times greater than the allowed daily tolerable intake. This finding led to the conclusion by the FDA that, "[c]hildren undergoing certain medical procedures may represent a population at increased risk for the effects of DEHP". Phthalates are also found in some medications, where they are used as inactive ingredients in producing enteric coatings. Urinary concentrations of monobutyl phthalate, a DBP metabolite of Asacol (a particular formulation of mesalamine) can be 50 times higher than the mean of nonusers. DBP in medications raises concern about health risks due to the high level of exposures associated with taking these medications, especially in vulnerable segments of the population, including pregnant women and children. Thus, the effect of phthalates should be examined together with other antiandrogens, which otherwise may have been excluded because their mechanisms or structure are different.

Денсаулыққа әсері

Кейбір фталаттарға ұшыраған кеміргіштерді зерттеулерде, жоғары дозалар гормон деңгейлерін өзгертіп, туа біткен ақауларға себеп болатыны көрсетілді.

Эндокриндік жүйедегі бұзылулар

Фталаттар қанға өтіп, жыныс гормондарының өндірісін бұзады, нәрестелердің жыныстық дамуына және ересектердің жыныстық мінез-құлқына кедергі келтіреді. Фталаттардың деңгейі дозаға байланысты, әйелдерде ана-жеміс қашықтығының азаюымен, жыныстық құштарлықтың және қанағаттанудың төмендеуімен, ал егеуқұйрықтарда жыныс мүшелерінің бұзылуымен байланысты. Фталаттар әйел гормоны эстрогенді имитациялап, ерлер гормоны тестостеронның өндірісін тежейді. Осылайша, фталаттар эндокриндік бұзушылар болып саналады – биологиялық организмнің қоршаған ортамен өзара әрекеттесуіне қажетті қалыпты гормональды механизмдерге кедергі келтіретін заттар, және балалар ойыншықтарында оларды қолдануға тыйым салу немесе шектеу талаптарын тудырды. Эндокриндік бұзушылардың зерттеуді қиын ететін көптеген ерекшеліктері бар. Эндокриндік бұзушыға ұшырағаннан бастап белгілердің пайда болуына дейін уақыт өтуі мүмкін, әсіресе ұрықтық және ерте балалық шақтағы әсер ересек жаста салдарға әкелуі мүмкін. Көптеген зерттеулер ұрықтық және туғаннан кейінгі даму кезеңін даму үшін маңызды деп санайды, бірақ оны зерттеу қиын; ұрықтық даму кезінде эндокриндік бұзушыларға ұшырауды өлшеу және ондаған жылдардан кейін денсаулық проблемаларын диагностикалау үлкен қиындық. Сонымен қатар, эндокриндік бұзушыларға тікелей ұшырамастан, олардың әсері эпигенетикалық жолмен ұрпаққа берілуі мүмкін. Сонымен қатар, өте төмен деңгейдегі әсер де маңызды болуы мүмкін, ал бірнеше эндокриндік бұзушыларға (тек фталаттар ғана емес) бірдей ұшырау синергиялық әсерге ие болуы мүмкін. Зерттеулер фталаттардың жануарлардың репродуктивті жүйесінде аномалияларды тудыратынын көрсетті, әсіресе жүктілік кезінде және одан кейін ұшырағанда әсері күштірек. Ересек еркектерге қатысты көптеген зерттеулер фталаттарға ұшыраудың еркектердің фертильдігінің нашарлауымен байланысты екенін көрсетеді, мысалы, сперма сапасы, сперматозоидтардағы зақымдалған ДНК мөлшері, сперматозоидтардың қозғалғыштығының төмендеуі, сперма көлемінің азаюы және басқа да көрсеткіштер. Фталаттардың еркектердің репродуктивті жүйесіне зиян келтіруі мүмкін және бұл мәселе зерттеуде. Фталаттардың әйелдердің репродуктивті жүйесіне әсері де толыққанды түсініксіз. Қазіргі зерттеулер фталаттардың фолликулогенез және стероидогенез процестеріне теріс әсер ететінін көрсетеді. Алғашқы зерттеулер фталаттарға ұшыраудың қант диабетімен, инсулинге қарсы тұрумен, сүт безінің қатерлі ісігімен, семіздікпен, метаболикалық бұзылыстармен және иммундық функциямен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті, соның ішінде КҚС (қысқа назар аудару және гипербелсенділік синдромы) және аутистік мінез-құлықтың дамуымен, сондай-ақ когнитивтік және моторлық дамудың төмендеуімен байланысты. Медициналық есептерде жиі кездесетін байланыстар фталаттарды гиперактивтілікке, агрессияға және басқа да жағымсыз мінез-құлыққа байланыстырады. Көптеген жағдайларда фталаттар мен осы жағымсыз салдарлардың арасындағы байланысты көрсететін зерттеулер бар, сонымен қатар ешқандай байланысты көрсетпейтін зерттеулер де бар; бұл жоғарыда айтылған зерттеулердегі қиындықтармен байланысты болуы мүмкін, және олар шешілген кезде фталаттарға ұшырау денсаулыққа әсер етпейтінін немесе олардың әсері қазіргі болжанағаннан әлдеқайда күшті екенін көрсетуі мүмкін.

Phthalates enter the bloodstream and disrupt sex hormone production, interfering with sexual development in infants and sexual behaviour in adults. Levels of phthalates have been dose dependently linked to reduced anogenital distance decreased sexual desire and satisfaction in women, and malformed genital development in rats. Phthalates act by mimicking the female hormone estrogen, which in turn inhibits production of the male hormone testosterone. As such, phthalates are considered to be endocrine disruptors—a substance that interferes with the normal hormonal mechanisms that allow a biological organism to interact with its environment, and has sparked demands to ban or restrict its use in baby toys. Endocrine disruptors exhibit numerous behaviors that can make studying them a challenge. There can be a lag between when someone is exposed to an endocrine disruptor and any symptoms manifesting themselves–in particular fetal and early childhood exposure may have consequences later in adulthood. Many studies refer to this period of fetal and postnatal development as particularly important to development, but studying this is difficult; it is obviously a huge challenge to measure endocrine disruptor exposure during fetal development and then decades later diagnosing any health problems. Additionally, endocrine disruptor exposure can transmit epigenetically to one's offspring without them being directly exposed to the endocrine disruptors. Finally, particularly low levels of exposure may still have significant effects, and exposure to multiple endocrine disruptors across a variety of compounds (not just phthalates) may synergistically combine to cause a greater effect. Studies have shown that phthalates cause abnormalities in the reproductive systems of animals, with the greatest effects when the animal is exposed during gestation and immediately thereafter. Numerous studies on adult male humans show the similar result that phthalate exposure correlates with worsening metrics of male fertility, such as semen quality, the quantity of damaged DNA in sperm, decreased sperm motility, decreased semen volume, and other metrics. Phthalates causing harm to the male reproductive system is plausible, and continues to be researched. The effect of phthalates on the female reproductive system is also not fully understood yet. Current studies indicate phthalates have negative effects on folliculogenesis and steroidogenesis. Early research also shows phthalate exposure may be associated with diabetes and insulin resistance, breast cancer, obesity, metabolic disorders, and immune function. including the development of ADHD and autistic behaviors and lower cognitive and motor development. Most common associations found in medical reports link the phthalates exposure to hyperactivity, aggression, and other adverse behaviors. In many cases, there are studies that show connections between phthalates and these negative outcomes, as well as studies that show no connection; this is likely due to the research challenges outlined above, and when resolved, could show that phthalate exposure does not cause health effects, or even that they have a much greater effect than currently predicted.

Эндоканнабиноидтық жүйенің бұзылуы

Фталаттар CB1 рецепторларын аллостерикалық антагонист ретінде бұғаттайды.

Басқа әсерлер

Семіздіктің эпидемиясы мен эндокриндік бұзылыстар және метаболизмге кедерес келтіру арасында байланыс болуы мүмкін. Жатырда фталаттарға ұшыраған тышқандарға жасалған зерттеулер ересектерде метаболизмдік бұзылыстарға әкелмеді. Алайда, "АҚШ-тағы еркектердің ұлттық аралас зерттеуінде, бірнеше кең таралған фталат метаболиттерінің концентрациясы, аурулы семіздік және инсулинге қарсы тұрумен статистикалық тұрғыдан маңызды корреляцияны көрсетті." Көбелек дәлелдерге сүйенсек, әсіресе балаларда семіздіктің таралуы артып келеді, бұл тамақ қаптама материалдары арқылы фталаттарға ұшыраудың күшеюіне байланысты болуы мүмкін. Қытайдағы мектеп оқушыларымен жүргізілген зерттеуде, зәр үлгілерінде монобутил фталатының (MnBP) концентрациясы бағаланды. Сонымен қатар, фталаттарға ұшыраудың артуы MnBP деңгейінің жоғарылауымен байланысты. MnBP мектеп оқушыларының салмағының артуымен және семіздікпен байланысты. Зерттеуде алынған зәр үлгілерінде MnBP концентрациясының айтарлықтай жоғарылауы анықталды, ал алғашқы кеміргіштердегі зерттеулер де гепатокарциногендік әсерін көрсетті. Осы нәтижеге сәйкес, ди(2-этилгексил) фталат IARC, ЕО және ДСҰ-ның ықтимал канцерогендер тізіміне енгізілді. Кейінірек приматтарда жасалған зерттеулер бұл механизмнің кеміргіштерге тән екенін көрсетті; адамдар бұл әсерге төзімді. Сондықтан, канцероген ретіндегі жіктеме кейіннен алынып тасталды.

Канада

1994 жылы Health Canada жүргізген бағалау нәтижесінде DEHP және тағы бір фталат өнімі, B79P, адам денсаулығына зиянды екені анықталды. Осыған жауап ретінде Канаданың федералды үкіметі оларды косметикалық өнімдерде қолдануға тыйым салып, басқа да қолдану салаларын шектеді. 2017 жылғы бағалауда B79P және DEHP қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін екендігі көрсетілді. 2019 жылға дейін DEHP және B79P-тен қоршаған ортаны қорғауға бағытталған ережелер әлі қабылдалмаған.

Еуропалық Одақ

Кейбір фталаттарды пайдалану 1999 жылдан бері Еуропалық Одақта балалар ойыншықтарында қолдануға шектеу қойылды. DEHP, BBP және DBP барлық ойыншықтар үшін шектелген; DINP, DIDP және DNOP ауызға салынатын ойыншықтар үшін ғана шектелген. Бұл шектеуге сәйкес, аталған фталаттардың мөлшері ойыншықтың пластикалық бөлігінің массалық үлесінің 0,1%-дан аспауы тиіс. Жалпы, жоғары молекулалық салмақты фталаттар DINP, DIDP және DPHP REACH жүйесінде тіркелді және қазіргі қолданыстағы жағдайларда қауіпсіз екені дәлелденді. Олар денсаулыққа немесе қоршаған ортаға зиянды әсер ететін заттар ретінде жіктелмеген. 2008–2009 жылдары төмен молекулалық салмақты BBP, DEHP, DIBP және DBP REACH бойынша рұқсат алуға жататын заттардың тізіміне енгізілді, ал 2012 жылы рұқсат алу тізіміне, XIV қосымшаға қосылды. Осы химиялық заттарды қамтитын өнімдерді импорттауға тыйым салатын XV қосымшаға сәйкес құжаттаманы ECHA және Дания билігі бірлесіп дайындап жатыр және оны 2016 жылдың сәуір айына дейін ұсыну жоспарлануда. 2006 жылы Greenpeace UK-тың Нидерландтағы кеңсесі Еуропалық Одақты фталаттар бар секс-ойыншықтарды тыйым салуға шақырды.

Америка Құрама Штаттары

2008 жылдың тамызында АҚШ Конгресі Тұтынушы өнімдерінің қауіпсіздігін жақсарту туралы заңды (CPSIA) қабылдады және президент Джордж Буш қол қойды, ол 110–314 нөмірімен қоғамдық заңға айналды. Аталған заңның 108-бабында 2009 жылдың 10 ақпанынан бастап "DEHP, DBP немесе BBP концентрациясы 0,1 пайыздан жоғары болатын кез келген балалар ойыншығын немесе бала күтімі затын сатуға, сатуға ұсынуға, саудаға таратуға немесе АҚШ-қа импорттауға тыйым салынады" делінген. Сондай-ақ, "Баланың аузына салынатын немесе бала күтіміне қолданылатын, құрамында 0,1 пайыздан жоғары концентрацияда DINP, DIDP, DnOP бар кез келген ойыншықты сатуға, сатуға ұсынуға, саудаға таратуға немесе АҚШ-қа импорттауға тыйым салынады". Заң сонымен қатар басқа фталаттардың қауіпсіздігін анықтау үшін тұрақты комиссия құруды талап етеді. Бұл заңнамаға дейін Тұтынушы өнімдерінің қауіпсіздігі жөніндегі комиссия DEHP және диизононил фталатты (DINP) тісқабыштардан, сорғыштардан және сыңғырқайлардан ерікті түрде алып тастау арқылы балаларға қауіптің жойылғанын анықтады және фталаттарға тыйым салуға қарсы кеңес берді. 1986 жылы Калифорниядағы сайлаушылар уытты химиялық заттарға байланысты алаңдаушылықты шешу үшін бастаманы мақұлдады. Бұл бастама 1986 жылғы "Таза су және уытты заттарды бақылау туралы" заңға айналды, ол 65-қадам ретінде танымал. 2013 жылдың желтоқсанында DINP Калифорния штаты үшін "қатерлі ісік тудыратын" химиялық зат ретінде тізілді. Бұл 2014 жылдың желтоқсанынан бастап, құрамында DINP бар өнімдерді өндіретін, тарататын немесе сататын он немесе одан көп қызметкері бар компаниялар осы өнімге қатысты нақты және түсінікті ескерту беруі керек дегенді білдіреді. 65-қадам тізімін жүргізуге және оның ережелерін орындауға жауапты Калифорнияның қоршаған ортаны қорғау басқармасы DINP үшін "Маңызды қауіп деңгейі жоқ" делінген 146 мкг/күн мөлшерін белгіледі.

Пластмассаларды анықтау

Фталаттар кейбір, бірақ барлық емес ПВХ құрамында қолданылады және фталаттарға арналған ерекше таңбалау талаптары жоқ. ПВХ пластиктері әдетте түрлі ыдыстар мен қатаң қаптамалар, медициналық шлангтар мен қаптар үшін қолданылады және "3-түр" деп белгіленеді. Дегенмен, ПВХ өнімдерінде фталаттардың, басқа пластификаторларға қарағанда болуы көрсетілмейді. Тек пластификацияланбаған ПВХ (uPVC), негізінен қатаң құрылыс материалы ретінде қолданылатыны, пластификаторларсыз болады. Егер дәлірек сынақ қажет болса, химиялық талдау, мысалы, газ хроматографиясы немесе сұйық хроматографиясы фталаттардың бар-жоғын анықтауға мүмкіндік береді. Полиэтилен терефталат (PET, PETE, Терилен, Дакрон) – бөтелкеленген су мен көптеген газдалған сусындарды қаптау үшін қолданылатын негізгі материал. PETE құрамындағы өнімдер "1-түр" деп белгіленеді (қайта өңдеу үшбұрышында "1" санымен). Атауында "фталат" сөзі болғанымен, PETE пластификатор ретінде фталаттарды қолданбайды. PETE терефталат полимері және фталат эфирлі пластификаторлар химиялық тұрғыдан ерекше заттар. Осыған қарамастан, бірнеше зерттеулер бөтелкеленген су мен газдалған сусындарда DEHP сияқты фталаттарды анықтады. Бір гипотеза бойынша, бұл пластик қайта өңдеу кезінде енгізілген болуы мүмкін.