Кіріспе

Хан әулетінің императоры (145 - 146) Хан императоры Жи (漢質帝) Тегі: Лю (劉; liú) Есімі: Цюань (纘, zǔan) Өлімнен кейінгі толық аты: Сяочжи (孝質, xiào zhì) – "исанышты және тура" Өлімнен кейінгі қысқа аты: Жи (質, zhì) – "тура"

Хан императоры Жи (; 138 – 26 шілде 146) – Қытайдың Хан әулетінің императоры. Ол император Чжанның шөбересінің немересі болды. Оның билеу мерзімі император жесір Лианның ағасы Лян Цзидің ықпалында өтті, ол ақырында жас императорды улады. Ол Шығыс Хан әулетінің 10-шы императоры. Император Жи жеті жасында таққа отырды, оның үшінші туысы, екі жасар император Чонг қайтыс болғаннан кейін. Бала болса да, император Жи өте зиялы болды және Лян Цзидің үкіметке қатысты үлкен билігін сезіп, наразылық білдірді – тіпті ол Лян Цзиді "мақтаншыл генерал" деп атады. Бұл қарсылық Лян Цзиді ашуландырды, ол императорды улады. Император Жи қайтыс болғанда сегіз жаста еді.

Отбасылық тарихы және таққа отырғызу

Лю Цзянь, болашақ император Чжи 138 жылы Леань ханзадасы Лю Хунның (劉) және оның әйелі Чэнь ханшайымының ұлы болып дүниеге келді. (Кейіннен, оның ұлы император болғаннан соң, ханзада Хун өзінің өте ылғалды және кішкентай Леань княздығынан үлкен және құрғақ Бохай княздығына көшірілді.) Ханзада Хун император Чжанның шөбересі еді. Осы фактілерден басқа ханзада Хун мен оның әйелі туралы дерлік ештеңе белгілі емес. 145 жылы ақпанда екі жасар император Чун қайтыс болғанда, оның тағына мұрагерлік ететін жақын туысы болмады. Оның өгей анасы, императрица Вдовщина Лян (император Шуньның әйелі) сол себепті оның үшінші туыстарын – Лю Суаньды (劉), Цинхэ ханзадасын, және сол кезде жеті жастағы Лю Цзяньді астанаға шақырды, оларды тақ мұрагері ретінде қарастыру үшін. (Ханзада Суань мен Цзянь олардың әкесінің атасы Лю Чун (劉寵), Леань ханзадасы И арқылы бірінші туыстар еді.) Лю Суань, көрінетіндей, ересек болған (бірақ тарихта оның жасы көрсетілмеген) және салтанатты әрі лайықты деп сипатталған, ал шенеуніктер оны көбінесе жақсы көретін. Алайда, императрица Вдовщина Лянның өкілдік құқығын қорғамайтын және қатыгез ағасы Лиан Цзи жас императорды қалаған, өйткені ол осылайша толық бақылауда ұзақ уақыт бола алатын еді, және ол императрица Вдовщина Лянды жеті жасар Цзяньді император етіп тағайындауға көндірді. Лауазымсыз адамның тікелей император болуын болдырмау үшін, ол алдымен Цзяньпин маркизі болып тағайындалды, содан кейін сол күні император Чжи ретінде таққа отырды.

Қысқа билік

Императрица-Жетім Лианг император Чжидің регенті болды. Ол өзінің қатыгез және жемқор ағасы Лианг Цзиге тым көп сенсе де, өзі елді жақсы басқаруға ынталы және қызығушылық танытты. Әсіресе маңызды мәселелердің көп бөлігін адал лауазымды Ли Гуға (李固, Ұлы қолбасшы) сеніп тапсырды. Мысалы, императорлар Шунь мен Чонг тұсында басталған шаруалардың көтерілістері 145 жылы, әскерді басқаруға дұрыс генералдарды таңдағаннан кейін, көбінесе басылды. Ол империяның түкпір-түкпірінен келген жас ғалымдарды Луоянға келіп, ұлттық университетте білім алуға шақырды. Император Чжи жас болғандықтан, Лианг Цзидің билікті қаншалықты теріс пайдаланғанын жақсы білді (бірақ жас балаға лайық, Лианг Цзидің оған зиян келтіруге де қабілетті екенін білмеді), бірде императорлық жиналыста Лианг Цзиге көзін жымып, оны "өршіл генерал" деп атады. Лианг Цзи ашуланып, алаңдады. 146 жылы жазда ол қол астындағыларына бір таба шұпарды улап, императорға беруге бұйырды. Жас император шұпарды ішкеннен кейін, дереу қатты ауырып, Лиді шақырып, сондай-ақ су сұрады, себебі су оны құтқарады деп сенді. Бірақ императордың жанында тұрған Лианг бірден императорға су бермеуді бұйырды, және жас император дереу қайтыс болды. Ли толыққанды тергеу жүргізуді ұсынды, бірақ Лианг тергеу жұмыстарын тоқтатуға қол жеткізді. Император Чжи қайтыс болғаннан кейін, Лианг Цзи, маңызды лауазымды адамдардың қысымымен, жаңа императорды тағайындау үшін лауазымды тұлғалардың кеңесін шақыруға мәжбүр болды. Лауазымды тұлғалар қайтадан ханзада Суанды қолдады, бірақ Лианг Цзи оны бақылаудың қиын болатынынан уайымдады. Керісінше, ол императрица-жетім Лиангты 14 жасар Лю Чжиді (劉志), Лиуву маркизі, император Чжанның шөбересін, Лианг Цзидің кіші қарындасы Лианг Нюиньге (梁女瑩) үйленуге келісім берілгенін император (император Хуан ретінде) тағайындауға көндірді. Император Чжи қайтыс болғаннан кейін ұзақ уақыт өткен соң, 175 жылы қарашада император Линг император Чжидің анасы Чэнь ханымға императордың анасы ретінде құрмет көрсетіп, Бохай ханшайымы Сяо деген құрметті атақ берді.