Кіріспе

Жүз жыл, 1101 жылдан 1200 жылға дейін.

XII ғасыр – Юлиан күнтізбесі бойынша 1101 жылдан 1200 жылға дейінгі кезең. Еуропа мәдениеті тарихында бұл кезең жоғары орта ғасырдың бір бөлігі саналады және цистерциандықтардың "алтын ғасыры" деп аталатын кезеңмен сәйкес келеді. Исламның алтын ғасыры, әсіресе Ислам Испаниясында, маңызды дамуға ие болды. Сун әулеті тұсында Қытайға юрчендердің шабуылы солтүстік және оңтүстікке саяси жарылысқа әкелді. Камбоджаның Кхмер империясы осы ғасырда гүлденді, ал Египеттің Фатимидтері Айюбидтер әулетімен жеңіліп қалды. Газнавидтер мен Гурид империясының кеңеюінен кейін, ғасыр соңында Үндістан субконтинентінде мұсылман жаулаулары орын алды.

1110-шы жылдар

1111 ж. 14 сәуірде Генрих V Римге алғашқы жорығы барысында Киелі Рим императоры болып коронацияланады. 1113: Парамавишнулок Камбоджада II Сурьяварман патша болып тағайындалады. Ол кхмер империясын кеңейтеді және ғасырдың бірінші жартысында Ангкор Ватты салдырады. Қытаймен дипломатиялық қарым-қатынас орнатады. 1115: Грузия әскері мұсылмандармен соғыста Руставиді басып алады. 1115: Явада Кадири патшасы Камесвара таққа отырады. Жангала мемлекеті жойылып, Кадири билігіне бағынады, бұл патшалық үйлену арқылы болуы мүмкін. Оның билік кезінде Мпу Дхармаджа патшаға арнап «Какавин Смарадахана» атты мақтау өлеңін жазады, ол Оңтүстік-Шығыс Азияға тараған Панджи циклының әңгімелеріне шабыттандырады. 1116: Византия әскері Филомелионда түріктерді жеңіске жетеді. 1116: 1099 жылдан 1102 жылға дейін Валенсияны басқарған доня Химена Диас қайтыс болады. шамамен 1119: Иерусалимдегі христиан паломниктерін қорғау мақсатында Темплер ордені құрылады.

1120-шы жылдар

1120: 16 қаңтарда Иерусалим патшалығындағы діни және светтік феодалдардың Наблус кеңесі патшалық үшін алғашқы жазбаша заңдарды қабылдады. 1120 жылы 25 қарашада Англия королі Генрих I-нің жалғыз заңды ұлы Уильям Аделин Ақ кеме апатында қаза тапты, бұл Англияның нормандық монархиясын құлатуға әкелетін мұрагерлік дағдарысына соқты. 1121: 12 тамызда Дидгори шайқасында Грузия тарихындағы ең ірі әскери жеңіс тіркелді. Дәуіт Салыны 45 000 грузин, 15 000 қыпшақ көмекші әскері, 500 алан сарбазы және 100 француз крестшілерімен бірге сәлжүктер басқарған мұсылман коалициясын жеңді. 1121 жылы 25 желтоқсанда Әулие Норберт және 29 серігі Францияның Премонтре қаласында салтанатты түрде ант берді, осымен Премонтраттық орден құрылды. 1122: Берея шайқасы (қазіргі Стара-Загора, Болгария) печенегтердің түрік тайпасының тәуелсіз күш ретінде жойылуына әкелді. 1122 жылы 23 қыркүйекте император Генрих V мен Папа Калист II арасында Вормс конкордаты (Pactum Calixtinum) жасалды, бұл папалық пен Киелі Рим империясы арасындағы билік күресінің бірінші кезеңін аяқтады. 1122 ж. Дәуіт Салыны Тбилисині басып алып, оны Грузияның астанасы деп жариялады, соның нәтижесінде 400 жылдық араб үкімдігі аяқталды. 1123 ж. Қытайдың Жүршен әулеті Корионы (қазіргі Корея) өзінің жоғарылығын мойындауға мәжбүр етті. 1124 жылы сәуір немесе мамыр айларында Давид I шотландтардың патшасы болып тағайындалды. 1125: 11 маусымда Азаз шайқасында Иерусалим патшасы Балдуин II басқарған крестшілер түрік-сәлжүк әскерін жеңді. 1125: қарашада Жүршендердің Цзинь әулеті Сун әулетіне соғыс жариялады, осымен Цзинь-Сун соғыстары басталды. 1125: Лотар Супплинбург, Саксония герцогы, ең жақын мұрагер Фридрих Швабияның орнына Киелі Рим императоры болып сайланды, бұл гвельфтер мен гибеллиндер арасындағы ұлы күрестің бастауы болды. 1127 ж. Солтүстік Сун әулеті Солтүстік Қытайдағы билігін Цзинь әулетіне жоғалтты. 1128: 24 маусымда Португалия Корольдігі Сан-Мамеде шайқасында Леон Корольдігінен тәуелсіздік алды; (Леон 1143 жылы мойындады).

1130-шы жылдар

1130–1180: Американың оңтүстік-батысында 50 жылдық құрғақшылық. 1130–1138: Папалық шиқақ, Папа Иннокентий II мен Антипапа Анаклетий II. 1130 жылы 26 наурызда Норвегияның Сигурд I қайтыс болды. Норвегияда 95 жылдық алтын дәуір аяқталып, ғасырдың қалған бөлігінде Харальд Сұңғақтың әулеті арасындағы азамат соғыстары жалғасады. 1130: Рождество күні Роджер II Сицилия патшасы болып тағайындалды, бұл атақ оған Антипапа Анаклетий II берді. 1132: Оңтүстік Сун әулеті Қытайдың тұрақты әскери-теңіз күштерін құрды, бірақ Қытайдың теңіз тарихы бұрыннан бері ұзақ болған. Бас адмиралдың кеңсесі Динхай портында орналасқан. 1132–1183: Қытай теңіз күштері 3 мыңнан 52 мыңға дейін өсіп, 20 эскадрильяға бөлінді. Осы кезеңде теңіз күштері үшін Жің әулетіне қарсы күресу үшін жүздеген аяқпен басқарылатын дөңгелекті кемелер құрастырылды. 1135: Кадири патшасы Джаябая таққа отырды. 1135–1154: Англияда азамат соғысы кезінде «Анархия» орын алады. 1136: Сугер Париждің солтүстігіндегі Сент-Денис аббат шіркеуін қайта жасай бастады, ол алғашқы маңызды готикалық ғимараттардың бірі саналады. 1137 жылы 22 шілдеде Францияның болашақ патшасы Людовик VII Аквитания герцогинясы Элеонораға үйленді. 1138: 11 қазанда 1138 жылғы Алеппо жер сілкінісі Солтүстік Сирияның көп бөлігін қиратты. 1139 жылы сәуірде Екінші Латеран соборы папалық шиқақты аяқтады. 1139 жылы 5 шілдеде Мигнано шартында Папа Иннокентий II Роджер II-ні Сицилия королі, Апулия герцогы және Капуа князі ретінде бекітіп, оған тиісті атақтарын берді. 1139 жылы 26 шілдеде португалиялықтар Орике шайқасында Али ибн Юсуф басқарған Альморавидтерді жеңді; Принц Афонсу Энрикес әскерлерімен Португалия королі деп жарияланды.

1140-шы жылдар

1140–1150: Чако каньонында (қазіргі Нью-Мексико) ежелгі Пуэбло мәдениетінің құлдырауы. 1141: Шаосин шарты Цзинь және Оңтүстік Сун әулеттері арасындағы қақтығысты аяқтады, екі елдің шекарасын заңды түрде белгіледі және Сун әулетін Хуай өзенінің солтүстігіндегі бұрынғы аумақтарына деген барлық талаптарынан бас тартуға мәжбүр етті. Шарты бойынша Оңтүстік Сун Юрчен Джин әулетінің тәуелді мемлекетіне айналды. 1143: Иоанн II Комненнің қайтысынан кейін Мануил I Комнен Византия императоры болып тажына отырды. 1143: Афонсу Энрикеш Португалия королі деп жарияланды. 1143: Замора шарты Португалияның Леон Корольдігінен тәуелсіздігін мойындады. Португалия да папаның үстемдігін мойындайды. 1144 жылы 24 желтоқсанда Эдесса Атабек Зенгиге түседі. 1145–1148: Эдесса графтығының құлдырауына жауап ретінде Екінші крест жорығы басталды. 1147 жылы 25 қазанда Лиссабон қаласын төрт ай бойы қоршаудан кейін португалдықтар толық бақылауға алды, морилор билігінен құтылды. 1147: Әмір Абд әл-Мумин бастаған берберлердің жаңа әулеті – Альмохадтар Солтүстік Африканы Альморавидтерден тартып алып, жақын арада Пиреней түбегіне шабуыл жасады. Альмохадтар исламды тазалау мақсатымен діни қозғалыс ретінде пайда болды. 1147: Полаб славяндарына (немесе "вендтерге") қарсы крест жорығы, қазіргі Солтүстік және Шығыс Германия аумағында өтті.

1150-ші жылдар

1150: Барселона графы Рамон Беренгер IV Арагон патшайымы Петрониллаға үйленеді. 1151: Леон королі Альфонсо VII мен Барселона графы Раймонд Беренгар IV Тудилен келісіміне қол қойды, ол арагондықтардың Юкар өзенінен оңтүстікке жасаған жаулауларын және Мурсия Корольдігін кеңейту мен қоса беру құқығын мойындады. 1153: Валлингфорд келісімі Англия тәжі үшін күрескен император Матильда мен оның туысы король Стивен арасындағы азамат соғысын аяқтады. Стивен Матильданың ұлы Анжу графы Генрихті мұрагер деп мойындайды. 1153: Император Фредерик I мен Папа Евгений III арасында Бірінші Констанц келісіміне қол қойылды, оған сәйкес император Мануил I Комненнің Италияда Византия империясын қайта құруға бағытталған кез келген әрекетін тоқтатуға және Римдегі көтерілісшілерге қарсы папаға көмектесуге міндетті болды. 1154: Мароккода туған мұсылман географы Мұхаммед әл-Идриси өзінің «География» еңбегін жариялады. 1154 жылы 27 желтоқсанда Генрих II Вестминстер аббаттығында Англия королі болып таж кигізілді. 1155: Папа Адриан IV «Laudabiliter» бұйрығы арқылы Англия королі Генрих II-ге Ирландияға билік ету құқығын берді. 1156 жылы 18 маусымда Папа Адриан IV пен Нормандық Сицилия Корольдігі Беневенто келісіміне келді. Ұзақ жылдар бойынағы келіспеушіліктерден кейін папалар Гаутвилл әулетінің патшаларымен бейбіт келісімге келді. Вильгельм I-нің Сицилия, Апулия, Калабрия, Кампания және Капуадағы билігі мойындалды. 1139 жылы Мигнанода Роджер II келіскендей, папаға 600 шифатиден тұратын салық мөлшері бекітілді және жаңа жерлер үшін тағы 400 шифати қосылды. 1158: Сахагун келісімі Кастилия мен Леон арасындағы соғысты аяқтады.

1160-шы жылдар

1161: Сун әулетінің қытай теңіз күштері, оқ-дәрі бомбаларын қолданып, шығыс Қытай теңізінде Тандао шайқасында және Янцзы өзенінде Кайси шайқасында Цзинь әулетінің теңіз күштерін жеңді. 1161: Рум сұлтаны Килий Арслан II Византия империясымен келісім жасап, императордың үстемдігін мойындады. 1161: Ани қамалында Грузия патшалығының әскерлері қаланы басып алады, бірақ оны күрд династиясы Шаддадилерге екінші рет сатады. 1162: Моңғол империясының негізін қалаушы Шыңғыс хан қазіргі Моңғолияда Темужин болып дүниеге келді. 1163: Норвегияның мұрагерлік заңы күшіне енеді. 1165–1182: Паган империясы мен Полоннарува патшалығы арасындағы шиеленіс және дау-дамай Ұлы Паракрамбахудың басқаруымен Сингаль халқының Бирмаға шабуыл жасауына себеп болды. 1168: Данияның патшасы Вальдемар I Солтүстік Еуропадағы ең мықты пұтқа табынушы бекінісі мен ғибадатханасы – Рюген аралындағы Арконаны жаулап алады. 1169: Пандия империясындағы саяси даулар он жылдық Пандия азамат соғысын тудырды. 1169: 1 мамырда Ирландияға нормандықтардың шабуылы басталады. Ричард фитцГилберт де Клэр ("Қуатты садақ") жер аударылған ирландтық басшы Дермот МакМурроумен одақтасып, оған Ленстер патшалығын қайтаруға көмектеседі.

1170-жылдар

1170: Сахагун келісімін Кастилияның Альфонсо VIII және Арагонның Альфонсо II қол қойды. Келісімнің шарттарына сәйкес, Альфонсо VIII Альфонсо II-ге Валенсия мен Мурсияның Ибн Марданишінен талап етілетін салықтарды төлеу үшін үш кепілді беруге келіседі. 1170 жылы 29 желтоқсанда Томас Беккет Кентербери соборында өлтірілді. 1171: Саладин соңғы Фатимид халифасы Әл-Адидті тақтан түсіріп, Әйюбид әулетін құрды. 1171: 11 қарашада Англияның Генрих II Ирландияның үстемдігін нығайту үшін Ирландияға келді. 1172: Пандияның Мадурай қаласы, қарсыласы Кулашекара Пандияны жою мақсатымен, сингал әскері тарапынан тоналанды. 1173: Сингал патшасы Паракрамбаху Ұлы, Пандия азамат соғысында Пандиямен одақтас ретінде Чола империясына шабуыл жасап, шешуші жеңіске жетті. 1174: 12 шілдеде Шотландияның Вильгельм I Алнуик шайқасында ағылшындарға тұтқынға түсті. Ол ағылшын тәжінің феодалдық билігін қабылдап, Йорк қаласында адалдық серт берді. 1175: Хонен Шоннин (Генку) буддизмнің Жодо шү (Таза жер) сектасын құрды. 1175: Виндзор келісіміне Англия королі Генрих II және Ирландияның жоғары королі Руаидри Уа Кончобайр қол қойды. 1176: 29 мамырда Фредерик Барбароссаның әскері Легнано шайқасында Ломбард Лигасынан жеңілді, нәтижесінде император Папа мемлекеттеріндегі Папаның билігін мойындады, ал Александр императордың императорлық шіркеу билігін мойындады. 1176: 17 қыркүйекте Мириокефалон шайқасы (Myriocephalum; түрікше: Miryakefalon Savaşı) Византия империясы мен Фригиядағы Селжұқ түркілері арасында өтті. Бұл Византия әскерлері үшін ауыр жеңіліс болды және Селжұқ түркілерінен Анатолияның ішкі аймақтарын қайтарып алуға жасалған соңғы, сәтсіз әрекет болды. 1177: Венеция келісіміне папалық және оның одақтастары, сондай-ақ Киелі Рим императоры Фридрих I қол қойды. Нормандық Сицилия Корольдігі де келіссөздерге қатысты және келісім осылайша алдағы бірнеше жылға Италияның саяси бағытын анықтады. 1178: Гуанчжоу кеден қызметкері, қытай жазушысы Чжоу Кюфэй Үнді мұхитының батысындағы арал туралы жазды (мүмкін Мадагаскар), онда терісі "лактай қара" және шашы қырқыраған адамдар араб саудагерлерімен құл ретінде ұсталды. 1179: Казола (Казорла) келісіміне Арагонның Альфонсо II және Кастилияның Альфонсо VIII қол қойды, бұл екі патшалықтың Андалузияны жеке жаулап алу аймақтарына бөліп берді, соның нәтижесінде Реконкиста жұмысы ішкі жанжалдарға тоқталмайтын еді.

1180-жылдар

1180 ж. Португалия теңіз флоты Капе-Эспихел жағалауында мұсылман флотын жеңді. 1180–1185 жж.: Жапониядағы Генпей соғысы. 1181 ж.: Паракрамбаху Ұлы Бирмаға ірі шабуыл жасайды, себебі Бирма әскери-теңіз күштері Сингалалық ханшайымды Кхмер империясына апаратын кемеге шабуыл жасаған болатын. 1182 ж.: Пәгн Бирмасындағы Тхеравада буддизмінің діни реформалары Нарапатиситутің қолдауымен Полоннарува-Пәгн соғысының аяқталуымен жалғасты. 1182 ж.: Константинополь халқының латындықтарға қарсы көтерілісі, оларды қырғынға ұшыратып, Андроник I Комненді император деп жариялады. 1183 ж. 25 қаңтарда Фридрих Барбаросса, папа және Ломбардия қалалары арасындағы Констанция бейбіт шартына қол қойылды, ол 1177 жылғы Венеция бейбіт шартын бекітті. 1183 ж. 24 қыркүйекте Андроник I Комнен өзінің туысы Алексий II Комненді дарға асты. 1184 ж. 24 наурызда Грузия патшайымы Тамар, әкесі Георгий III-пен алты жыл бірге билегеннен кейін, жеке билікке көшті. 1184 ж.: Император Фридрих I Майнцте өткізген Пентикост соты. 1185 ж.: Асен мен Петрдің Византия империясына қарсы көтерілісі Болгар империясының қайта құруына әкелді. 1185 ж.: Андроник I Комнен тақтан түсіріліп, 12 қыркүйекте Салоникадағы гректерді нормандықтардың қырғынына байланысты жазаланды. 1185 ж.: Швецияның Лунд қаласында собор мектебі (Katedralskolan) құрылды. Бұл мектеп Солтүстік Еуропадағы ең көне мектеп және жалпы Еуропадағы ең көне мектептердің бірі. 1185 ж.: Осы жылдан бастап Камакура шогунаты Жапония императорын саяси биліктен айырды. 1186 ж. 27 қаңтарда болашақ Киелі Рим императоры Генрих VI Сицилия тағының мұрагері Констанция Сицилиялыққа үйленді. 1187 ж. 4 шілдеде Хатин шайқасында Саладин Иерусалим патшасын жеңді. 1187 ж.: Тамыз айында шведтік патшалық және сауда орталығы Сигтунаға Карелия, Курземе және/немесе Эстониядан келген шабуылшылар шабуыл жасады. 1188 ж.: Альмохад халифасы Әбу Юсуф Якуб аль-Мансур Рияхты Хабт пен Тетуанның оңтүстігіне енгізді, ал Жохем мен Асем Тамеснаға енгізілді. 1189 ж. 3 қыркүйекте Ричард I Вестминстер аббаттығында Англия королі болып таж кигізілді. 1189 ж. 11 қарашада Сицилияның Вильгельм II қайтыс болды, және оның орнына оның заңсыз туысы Танкред, Лечче графы, Констанцияның орнына билікке келді. 1189–1192 жж.: Үшінші крест жорығы – Еуропалық көшбасшылардың Қасиетті жерді Саладиннен тартып алуға жасаған әрекеті.

Жылдар бойынша өнертабыстар, жаңалықтар

1104 ж. Италияның Венеция қаласында Венеция арсеналы салынды. Онда 16 000-ға жуық адам жұмыс істеді, өнеркәсіп революциясынан әлдеқайда бұрын, үлкен конвейерлік желілерде жаelкенді кемелерді жаппай өндірді. 1106 ж.: Гелати құрылысы аяқталды. 1107 ж. Қытай инженері Ву Дерэн оңтүстік көрсеткіш күймесінің механикалық компасын қашықтықты өлшеу құрылғысымен біріктірді. 1111 ж. Қытайдың Дунлинь академиясы құрылды. 1165 ж. Қытайдың Ханчжоу қаласында Люхэ пагодасы салынды. 1170 ж. Рим-католик дініндегі Тазару орыны туралы түсінік қалыптастырылды. 1185 ж. Жел диірмендері туралы алғашқы мәліметтер тіркелді.