Кіріспе
1001 жылдан 1100 жылға дейінгі жүз жылдық – 11 ғасыр. Юлиан күнтізбесі бойынша 1001 жыл (MI рим цифрларымен белгіленеді) бастап 1100 жылға (MC) дейінгі кезең, сондай-ақ екінші мыңжылдықтың бірінші ғасыры. Еуропа тарихында бұл кезең жоғарғы орта ғасырлардың басындағы дәуір саналады. Византияның қысқа ғана үстемдік құрғаннан кейін күші күрт әлсіреді, ал Нормандар Еуропаның көп бөлігінде билікке келді. Бұл кезеңде Еуропадағы аса ықпалды папалар да маңызды рөл атқарды. Христиан әлемінде Латын Батысы мен Византия Шығысы арасында бұрынғы ғасырларда қалыптасқан ресми айырылыс орын алды, нәтижесінде бүгінгі күнге дейін екі ірі тармаққа бөлінді: Рим католиктері және Шығыс православиесі. Сун әулетінің Қытайы мен классикалық ислам әлемінде бұл ғасыр классикалық қытай өркениетінің, ғылым мен технологияның, сондай-ақ ислам ғылымының, философиясының, технологиясының және әдебиетінің өркендеу кезеңі болды. Сун әулеті сарайындағы саяси топтардың арасындағы бәсеке империяның жетекші мемлекет қайраткерлері мен министрлері арасында қақтығыстарға әкелді. Кореяда Корё патшалығы гүлденді, бірақ Ляо (Маньчжурия) әулеті тарапынан сыртқы қауіп-қатерлерге тап болды. Осы ғасырда түрік Сәлжұқ әулеті Батыс Азияда билікке келді, ал ғасырдың соңында бірінші крест жорықтары басталды. Египеттегі Фатимид халифаты, Газнавидтер және Үндістандағы Чола әулеті әскери күш пен халықаралық беделінің шыңына жетті. Чоланың қарсыласы – Батыс Чалукия империясы да ғасырдың соңына қарай күшейді. Жапонияда Фудзивара кланы мемлекеттік істерге ықпалын сақтап қалды. Америкада Орта Америкада тольтектер мен микстектер өркендеді, Оңтүстік Америкадағы Уари мәдениеті және Солтүстік Америкадағы Миссисиппи мәдениеті дамыды. Титикака көлі маңындағы Тиуанаку империясы ғасырдың бірінші жартысында құлады.
The 11th century is the period from 1001 (represented by the Roman numerals MI) through 1100 (MC) in accordance with the Julian calendar, and the 1st century of the 2nd millennium. In the history of Europe, this period is considered the early part of the High Middle Ages. There was, after a brief ascendancy, a sudden decline of Byzantine power and a rise of Norman domination over much of Europe, along with the prominent role in Europe of notably influential popes. Christendom experienced a formal schism in this century which had been developing over previous centuries between the Latin West and Byzantine East, causing a split in its two largest denominations to this day: Roman Catholicism and Eastern Orthodoxy. In Song dynasty China and the classical Islamic world, this century marked the high point for both classical Chinese civilization, science and technology, and classical Islamic science, philosophy, technology and literature. Rival political factions at the Song dynasty court created strife amongst the leading statesmen and ministers of the empire. In Korea, the Goryeo Kingdom flourished and faced external threats from the Liao dynasty (Manchuria). In this century the Turkish Seljuk dynasty comes to power in Western Asia over the now fragmented Abbasid realm, while the first of the Crusades were waged towards the close of the century. The Fatimid Caliphate in Egypt, the Ghaznavids, and the Chola dynasty in India had reached their zenith in military might and international influence. The Western Chalukya Empire (the Chola's rival) also rose to power by the end of the century. In Japan, the Fujiwara clan continued to dominate the affairs of state. In the Americas, the Toltec and Mixtec civilizations flourished in Central America, along with the Huari Culture of South America and the Mississippian culture of North America. The Tiwanaku Empire centered around Lake Titicaca collapsed in the first half of the century.
Шолу
Еуропа тарихында XI ғасыр – жоғары орта ғасырдың басталуы, ерте орта ғасырдан кейінгі дәуір. Ғасыр 962 жылғы империяны ауыстыру (translatio imperii) әлі де жаңалық саналған кезде басталды және инвеституралық даудың қайнаған кезінде аяқталды. Бұл ғасырда Скандинавия толық христианданып, Құдайдың тыныштығы және соғысты тоқтату қозғалыстары, грегориандық реформалар пайда болды. Сонымен қатар, Х ғасырдың құлпыраған кезеңінен аман қалған шіркеу мен папалық жаңа күш алды. 1054 жылы Ұлы схизма Батыс және Шығыс шіркеулерінің саяси және діни айырылысына әкелді. Германияда Салиан әулеті тұсында Киелі Рим императорларының билігі күшейді. Ұлыбританияда Шотландия біртұтас, біріккен және орталықтандырылған мемлекетке айналып, 1066 жылы Англия нормандар тарапынан басып алынды. Бұл аймақтардағы әлеуметтік өзгерістер оларды еуропалық феодалдық саясатқа жақындастырды. Францияда монархияның ықпалы төмендеп, Аквитания және Нормандия герцогтары сияқты ірі феодалдардың билігі күшейді. Олар өз аймақтарының ерекше үлесін дамытуға мүмкіндік алды, мысалы, Ұлыбританияны, Италияны және Шығысты жаулап алған соғысшы, сондай-ақ еуропалық тілдерде алғашқы көрнекті әдеби үлгілер жасаған трубадур. Бұл кезеңде христиан теологиясы және классикалық философия бойынша пікірталас тудырған диалектикалық аргументтерге баса назар аударатын схоластикалық ой-сананың алғашқы өкілдері пайда болды. Италияда ғасыр корольдіктің Киелі Рим империясына қосылуымен басталды және 1024 жылы Павиядағы патша сарайы шақырылды. Ғасырдың соңына қарай Ломбардия мен Византияның Меццогиорнодағы билігі нормандар тарапынан басып алынды, ал жергілікті феодалдардың билігі солтүстік қалалардың азаматтарының билігімен алмастырылды. Солтүстік Италияда халық санының өсуі ертедегі ұйымдасқан капитализмнің және, әсіресе Венецияда, коммерциялық мәдениеттің дамуына әкелді. Испанияда ғасыр Кордова халифатының табыстарымен басталды және Альморавидтердің табыстарымен аяқталды. Арасында Наварраның гегемониясымен христиандық бірігу және құлаған халифаттың орнына келген тайфа мемлекеттеріне қарсы Реконкистадағы табыстар орын алды. Шығыс Еуропада Киев Русі княздігінің алтын ғасыры болды. Қытайда Сунь әулеті, солтүстік-батыстағы Батыс Ся мемлекеті және солтүстік-шығыстағы Ляо әулетінің хитандықтары арасындағы соғыс пен бейбіт келісімдердің күрделі қарым-қатынасы болды. Осы кезеңде Сунь императорлық сарайында саяси фракциялар пайда болды. Жаңа саясат тобы (新法, Синь Фа) император Шэньцзун және канцлерлер Фан Чжуньян мен Ван Аншидің басшылығымен саяси реформаларды жақтады, ал консерваторлар канцлер Сима Гуан мен император жесірі Гао, жас император Цзэдзунның регенті басшылығымен реформаларға қарсы болды. Саяси пікірсайыстар мен интригалар күшейді, ал саяси қарсыластар жиі астанадан алыс, оңтүстік шекаралық аймақтарға жіберілді, онда малярияның солтүстік қытайлықтар үшін қаншалықты қауіпті екені белгілі болды. Бұл кезең классикалық қытай ғылымы мен технологиясының дамуына да ықпал етті, Су Сонг және Шен Куо сияқты ғалымдар өркендеді, ал қытай архитектурасында пагоданың жетілген түрі пайда болды. Жапонияда Фудзивара кланы императорлық регенттер ретінде саясатқа басымдық берді, ал Хэйан дәуіріндегі император тек «қуыршақ монарх» рөлін атқарды. Кореяда Горё корольдігінің билеушілері дворяндарға қарағанда билікті өз қолдарына шоғырландыра алды және екі хитандық шабуылды тойтарып, елді қорғады. Таяу Шығыста Мысырдың Фатимидтер империясы өркендеп, бірақ ғасырдың бірінші жартысында Византия империясы сияқты құлдырады. Селжуктар билікке келді, ал Аббасид халифалары мемлекеттік істерде нақты билігі жоқ, тек атақтарын сақтап қалды. Үндістанда Чола әулеті Раджараджа Чола I және Ражендра Чола I басшылығымен теңіз күшінің биігіне жетті, олар оңтүстік Үндістанға (Тамил Наду), Шри-Ланкаға және Оңтүстік-Шығыс Азия аймақтарына үстемдік етті. Газнавидтер империясы Үндістанның солтүстік-батысына басып кірді, бұл оқиға кейіннен Үндістанға мұсылмандық экспансияның жолын ашты. Оңтүстік-Шығыс Азияда Пәған патшалығы саяси және әскери билігінің биігіне жетті. Кхмер империясы құрлықтағы Оңтүстік-Шығыс Азияда, ал Шривиджая теңізде үстемдік етті. Шығысқа қарай, Минданао аралының солтүстік бөлігінде орналасқан Бутан патшалығы архипелагтағы маңызды сауда орталығы болды. Вьетнамда Ли әулеті басталып, XI ғасырда өркендеді. Нигерияда Хауса патшалықтары мен Борно әулетінің солтүстігінде, сондай-ақ Ойо империясы мен Бенин патшалығының оңтүстігінде қала-мемлекеттердің, патшалықтардың және империялардың құрылуы орын алды.
10011009
1001: Газнидің мұсылман көшбасшысы Махмуд Солтүстік Үндістанға шабуылдар бастайды; ол 1027 жылы Сомнатты жойып, аяқтады. 1001 жыл шамасында: Лейф Эриксон бастаған норвегтер Солтүстік Америкадағы Винланд және оның төңірегінде қысқа ғұмырлы елді мекендер құрды. 1001–1008: Жапондық ханым Мурасаки Шикибу «Генджи туралы әңгіме» шығармасын жазды. 1001 ± 40 жыл: Қытай-Корея шекарасындағы Байтушань жанартауы 6,5 магнитудасында атылып, Холоцен дәуіріндегі төртінші ірі жарылыс болды. 1001: Бутуанның ежелгі патшалығы, өзінің патшасы Раджа Килинг арқылы, қытайлармен байланыс орнатты. Сун әулеті Бутуанның алғашқы рет пайда болғанын тіркеді. 1003: Франция королі Роберт II Бургундия герцогтігіне шабуыл жасады, сол кезде Бургундия герцогы Отто Вильгельм билік етіп тұрды; алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ Роберт II 1016 жылы Рим католик шіркеуінің қабылдауына ие болып, Бургундияны өзінің мемлекетіне қосты. 1004: Сун әулетінің сарайы Бутуанға ережелер мен регламенттерге байланысты мәселелерге байланысты бірнеше тауарларды экспорттауға тыйым салды. 1004: Фатимидтер тұсында Мысырда Дар Аль-Хекма кітапханасы мен университеті құрылды. 1005: Қытайдың Сун және Хитан Ляо әулеттері арасында Шаньюань шартына қол қойылды. 1006: Дхармавангса патшасының Матарам патшалығы Лварамнан (Жавадағы Шривиджая одақтасы болуы мүмкін) Уравари патшасының шабуылына түсті. 1007: Бутуан патшасы Раджа Килинг, елші И Сухан арқылы Сун әулетінің императорлық сарайына Шампамен тең мәртебе беру туралы ресми өтініш жіберді, бірақ «Бутуан Шампадан төмен» деген себеппен өтініш қабылданбады, себебі Шампа 4-ғасырдан бері ертерек тәуелді мемлекет болған. 1008: Фатимидтік Мысыр теңіз капитаны Домият Қытайдың Шандонг провинциясындағы буддалық қасиетті орынға барып, Қытай императоры Чжэньцзунға өзінің билеуші имамы Әл-Хаким би Амр Алладан сыйлықтар жеткізді. Бұл Тан әулетінің құлауынан бері үзілген Мысыр мен Қытай арасындағы дипломатиялық қатынастарды қайта жаңартуға мүмкіндік берді. 1009: Ли Тай То Вьетнамның бұрынғы Ле әулетін құлатып, Ли әулетін құрды. 1009–1010: Барилік Мелус Италияның Византиялық катепаны Иоанн Куркуасқа қарсы көтеріліс ұйымдастырды, өйткені соңғысы шайқаста қаза тауып, Византиялық күштерді жеткізген Василий Месардонитпен алмастырылды.
1050-жылдар
1052: Фудзивара но Йоримичи Бёдодағы ауылдық вилланы әйгілі жапон буддалық ғибадатханаға айналдырды. 1053: Норман командирі Хамфри Хаутвильдің жеңісі Ломбардтар мен Рудольф Беневенто бастаған папалық коалицияға қарсы Цивитате шайқасында; Папа Лев IX-ты нормандықтар тұтқынға алды. 1054: Батыс (Рим-католик) және Шығыс православие шіркеулерінің арасындағы Ұлы Скизма болды. Мұндай айырылыстар бұрын да болған, бірақ олар кейін жазылған, ал бұл 1000 жылға жуық уақыттан бері жалғасуда. 1054: Астрономдар үлкен жұлдыз жарлымын байқады, оның қалдықтары Жаратушы тұмандығын құрады. 1054: Наварраның Гарсия V мен Леонның Фердинанд I арасында Атапуерка шайқасы болды. 1055: Сәлжұқ түркілері Бағдадты басып алып, Буйид әмірі Әл-Малик әл-Рахимді тұтқынға алды. 1056: Леон патшасы Фердинанд I, Кастилия және Леон патшасы, Imperator totius Hispaniae (Барлық Испанияның императоры) атанды. 1056: Англияның Вильгельм II, Жеңімпаз Вильгельмнің ұлы дүниеге келді. 1057: Пәған патшалығының билеушісі Анаврахта Мон қаласының Татон қаласын жеңіп, Мьянманы біріктірді. 1057: Шотландияның патшасы Макбет болашақ патша Малкольм III-ке қарсы шайқаста қаза тапты. 1057: Бану Хилалдың шапқыны, Кайруан қиратылды, Зиридтер тар жағалау жолағына дейін кеміді, қалғандары шағын бедуин әмірліктеріне бөлінді.
Күні белгісіз
Мьянма патшасы Анаврахта Сейлонға қажылық сапар жасап, елiн теравада буддизміне көшiру үшiн оралды. Туарегтер Айр аймағына көшiп келедi. Канем Борну қазiргi Нигерияға қарай оңтүстiкке қарай кеңейдi. Нигерияда Хауса қала-мемлекеттерiнiң жетiсiнiң бiрiншiсi құрылды. Мавританияның Ход аймағы шөлге айналды. Филиппинде орман өнiмдерiн жинау және импортты тарату үшiн бекiтiлген қытай сауда базалары құрылды.