Кіріспе

Теннесси және Солтүстік Каролинадағы ұлттық парк – Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысында орналасқан ұлттық парк, оның бөліктері Солтүстік Каролина және Теннесси штаттарында жатыр. Парк Үлкен Түтінді таулардың қырқаларын, Көк жотаның бөлігін – Үлкен Аппалачи тау тізбегінің бір бөлігін қамтиды. Паркте Солтүстік Американың шығысындағы ең биік таулардың кейбірі бар, оның ішінде Клинманс Домы, Гиот тауы және Ле Конте тауы кіреді. Екі штаттың шекарасы парк орталығынан солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай өтеді. Аппалачиан жолы Джорджиядан Мэнге дейінгі маршрутында парк орталығынан өтеді. 2023 жылы 13 миллион келушіні қабылдаған Ұлы Түтінді таулар ұлттық паркі – АҚШ-тағы ең көп келушілерді тартатын ұлттық парк. Парк ауданы [ауданы көрсетілмеген], бұл оны АҚШ-тың шығысындағы ең ірі қорғалатын аумақтардың біріне айналдырады. Бұдан өзге, паркте аймақтың алғашқы еуропалық-американдық қоныс салушыларының қауымдастықтарының бір бөлігі болған бірнеше тарихи құрылыстар сақталған. Парк 1934 жылы АҚШ Конгресімен бекітілді және 1940 жылы президент Франклин Д. Рузвельт ресми түрде ашып берді. Ұлы Түтінді таулар – жер және басқа да шығындары федералдық қаражат есебінен бөлек төленген алғашқы ұлттық парк; бұрынғы парктетер толығымен штаттық немесе жеке қаражатпен қаржыландырылған. Парк 1983 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне, ал 1988 жылы Халықаралық биосфералық қорық ретінде енгізілді. Парк Теннесси штатының Севьер округінде орналасқан, оның негізінде үлкен туристік индустрия құрылған. Басты көрікті жерлерге Теннессидегі екінші ең танымал туристік орын – Dollywood, Ober Gatlinburg және Ripley's Aquarium of the Smokies кіреді. Паркке келетін туристер жергілікті экономикаға жыл сайын шамамен 2,5 миллиард доллар үлесін қосады.

География

Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркінің жалпы аумағы бар. Парк шамамен тең бөлініп, Теннесси және Солтүстік Каролина арасында орналасқан, және Теннессидегі Блуант, Севьер және Кокке округтерінің, Солтүстік Каролинадағы Суэйн және Хейвуд округтерінің аймақтарында жатыр. Парк оңтүстік жағынан Шығыс Чероки тайпасының мекені – үндістердің резервациясымен шектеседі. Бұл – федералдық деңгейде мойындалған тайпа, ол қазіргі Оклахомаға Чероки халқының мәжбүрлі түрде көшірілуінен құтылған шағын топтан тараған. Гатлинбург қаласы парктің тікелей солтүстігінде орналасқан. Паркке жақын орналасқан басқа қалалар мен кенттер: Теннессидегі Таунсенд, ал Солтүстік Каролинадағы Брайсон-Сити, Фонтана бөгеті және Мэгги-Вэлли. Чероки ұлттық орман парктің Теннессидегі шығыс және батыс жақтарымен шектеседі, ал Нантахала ұлттық орман Солтүстік Каролинадағы парктің көп бөлігімен шектеседі.

Таулар

Ұлы түтін таулары ұлттық паркі Ұлы түтін тауларының көп бөлігін, Көк қырқа тауларының, ал олар Апалачи тауларының тармағы болып табылатын, қорғайды. Бұл тау тізбегі шамамен шығыстан батысқа қарай созылады, шығысында Балд таулары, оңтүстігінде Плотт Балсамдары және батысында Уникой таулары арасында орналасқан. Парк сонымен қатар тау етегінің шағын бөлігін қорғайды, ол тау жотасын солтүстіктегі Ридж және Долина Аппалачиандарынан бөліп тұрады. Батыстан шығысқа қарай таулар біртіндеп кеңейеді, ал ең биік таулардың көпшілігі шығыс жартысында орналасқан. Парктегі биіктіктер шамамен 267 метрден (875 фут) Клинманс күмбезінің шыңындағы 2025 метрге (6643 фут) дейін жетеді. Клинманс-Дом – Теннесси штатының ең биік тауы және Миссисипи өзенінен шығысқа қарай үшінші ең биік тау. Паркте "Оңтүстік Алтылықтың" 16 тауы бар; Теннесси мен Солтүстік Каролинадағы 1829 метрден (6000 фут) жоғары биіктікке жеткен таулар. Парктегі екінші ең биік тау – Гиот тауы, оның биіктігі 2018 метр (6621 фут). Ле Конте тауының биіктігі 2010 метр (6593 фут), ал оның табанынан шыңына дейінгі қашықтық 1616 метр (5301 фут) құрайды, бұл оны Роки тауларынан шығысқа қарайғы АҚШ-тың ең биік тауы етеді. Таулар арасында көптеген терең аңғарлар орналасқан, олардың кейбіреулері "қойнаулар" деп аталады. Ең ірісі және ең танымал аймағы – Кадес-Коув, ол негізгі тау тізбегі мен кейбір тау етегі арасында орналасқан кең, тегіс жазық. Басқа да ірі аңғарлар: Шугарлендс, Гринбрайер, Оканалуфти, Каталачу, Элкмонт, Тремонт және Дип-Крик. Бұл аңғарлар парктің ең қолжетімді аймақтарының бірі болып табылады және көбінесе парк ішіндегі маңызды аймақтарды анықтау үшін анықтамалық нүктелер ретінде қолданылады.

Ағын және су тасқыны

Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркі Теннесси аңғарында, Теннесси өзенінің суайдынында толығымен орналасқан және онда шамамен мыңға жуық ағын бар. Кіші Теннесси өзені паркінің оңтүстік-батыс шекарасымен ағып өтеді, оның бойында Чилхови тоғаны, Кальдервуд тоғаны, Чёа тоғаны және Фонтана тоғаны орналасқан. Күгіл өзені паркінің шығыс шекарасына жақын терең шатқал арқылы ағып өтеді, бұл аймақты шығыстағы Ақсүйек Тауларынан бөліп тұрады. Плот Балсамдары осы аймақтың оңтүстігімен шектеседі. Парктен бастау алатын бірнеше кіші өзендер бар, олардың ішінде Кіші Көгершін өзенінің үш саласы, Оконалуфти өзені және Кіші өзен. Басқа ірі ағындарға оңтүстік-батыстағы Хейзел Крик және Игл Крик, Оконалуфти маңындағы Рейвен Форк, Косби маңындағы Косби Крик және Гатлинбург маңындағы Роринг Форк жатады. Паркте 100-ден астам көрнекті сарқырама бар. Ең биігі – Рамси Каскадтары, ол Маунт Гюйоттың төменгі бөлігінде орналасқан. Бұл сарқырама тау жыныстарынан 30 метр биіктіктен төменге, кішкентай тоғанға құлайды. Rainbow Falls – ең биік бір қабатты сарқырама, ол ЛеКонте ағысы бойымен 24 метр (80 фут) биіктіктен құлайды. Басқа да танымал сарқырамалар: Гротто, Лорел, Абрамс, Минго, Маус Крик және Хен Валлоу.

Геология

Ұлы түтінді таулар ұлттық паркіндегі тау жыныстарының көпшілігі Окои супертобына жататын кеш кембрийлік тау жыныстары болып табылады. Бұл топқа метаморфоздалған құмтастар, филлиттер, шистар және шиферлер кіреді. Ерте кембрийге дейінгі жыныстар – бұл парктегі ең көне жыныстар ғана емес, сонымен қатар Рейвен Форк аңғары және Чероки мен Брайсон қалалары арасындағы Тюкасиге өзенінің жоғарғы ағысы сияқты жерлердегі басым жыныс түрі. Олар негізінен метаморфты гнейс, гранит және шисттен тұрады. Кембрий шөгінді жыныстары солтүстік-батыстағы тау етегінің төменгі бөлігінде және әктас ойпаздарында кездеседі. Таулардағы ең танымал орындардың бірі – Кадес шығанағы, ол терезе немесе құмтастан тұрған ескі жыныстардың, жас жыныстардан – әктастан тұрған аңғар төбесін қоршап тұрған аймақ. Смоки тауларының ең көне жыныстары – кембрийге дейінгі гнейстер мен шистар, олар миллиард жылдан астам бұрын теңіз шөгінділері мен магмалық жыныстардың жиналуынан пайда болған. Кейінгі кембрийде алғашқы мұхит кеңейді, ал жақындағы Окои супертобының жыныстары континенттік шельфке эрозияға ұшыраған құрлық массасының жиналуынан қалыптасты. Палеозой дәуірінде мұхит қалың теңіз шөгінділерін жинады, нәтижесінде шөгінді жыныстар қалды. Ордовик кезеңінде Солтүстік Америка және Африка тектоникалық плиталарының соқтығысуы Аппалач тау тізбегін құрған Аллегений орогенезін бастады. Мезозой дәуірінде жұмсақ шөгінді жыныстардың қарқынды эрозиясы ескі Окои супертобының формацияларын қайта ашты. Шамамен 20 000 жыл бұрын субарктикалық мұздықтар Солтүстік Американың оңтүстігіне қарай жылжыды, және олар Смокиге жетпесе де, жылжу мұздықтар орташа жылдық температураның төмендеуіне және бүкіл айманда жауын-шашынның артуына әкелді. Ағаштар биік тік беткейлерде тіршілік ете алмай, олардың орнына тундралық өсімдіктер өсті. Шыршалы орман аңғарлар мен төбелерді шамамен 4950 фут (1509 м) биіктікке дейін жабады. Осы кезеңдегі тұрақты қату мен еру үлкен тау беткейлерінің табанында жиі кездесетін ірі блокфилдтерді құрды.

Климат

Көпен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркі екі климаттық типке ие: ылғалды субтропикалық (Cfa) және орташа мұхиттық (Cfb). Клингманс күмбезінің кіреберіс орталығындағы өсімдіктердің қыстың суына төзімділік аймағы 5b, орташа жылдық ең төменгі температурасы бар. Тауға көтерілу, Теннессиден Канадаға саяхатқа тең. Ылғалды, субтропикалық ауа массасы, әдетте Түтінді Таулардың үстінде болады, және орографиялық көтерілумен бірге, көп мөлшерде жауын-шашын тудырады. Жылдық жауын-шашын мөлшері ауыспалы, ал биік жерлерде қыста қар көп жауады. Көбінесе қатты жаңбырдан кейін кенеттен су тасқыны болады. Smoky Тауларының айналасында жылына бірнеше рет, негізінен қазаннан сәуірге дейінгі салқын маусымда, тау толқындары деп аталатын құбылыстың салдарынан, жойқын желдердің жылдамдығы немесе одан да жоғары болады. Тау толқындары тау етегіндегі тар аумақта ең күшті болып табылады және құлаған ағаштар мен шатырлардың кең аумақтарына зақым келтіруі мүмкін, әсіресе Кадес Ков және Ков Тауының маңында. Тау толқындарынан туған күшті желдер 2016 жылғы 28 қарашада Гатлинбургте болған апатты өртке ықпал етті, ол 2016 жылғы Ұлы Түтінді Таулардың өрттері кезінде болды. Зардап келтіретін желдер күшті дауылдармен, торнадолармен және күшті дауылдық кешендермен (мезомасштабты конвекциялық жүйелер деп те аталады) Smoky Тауларына кейде әсер етеді.

Ауаның ластануы

Парк жақын маңдағы құрылыс жұмыстарының артуына байланысты ауаның ластануына ұшырауда. Ұлттық парктерді сақтау қауымдастығының 2004 жылғы баяндамасында Ұлы Түтін Таулары ұлттық паркі ең ластанған ұлттық парк деп есептелді. 1999 жылдан 2003 жылға дейін паркте шамамен 150 күндізгі денсаулыққа зиянды ауа тіркелді, бұл жыл сайын шамамен бір айға жуық денсаулыққа зиянды ауа күндерімен тең. 2013 жылы Колорадо штаты университеті АҚШ-тың 1970 жылғы Таза ауа заңының қабылдануы және одан кейін Қышқыл жаңбыр бағдарламасының іске асырылуының нәтижесінде 1990 жылдан 2010 жылға дейін Ұлы Түтін Тауларындағы ауа сапасының "қолданыс табуға лайықты жақсару" көрсеткенін хабарлады. Қолайсыз шығарындылардың үнемі жақсаруымен, парктегі көріну ең тұманды күндері 1998 жылы 9 мильден 2018 жылы 40 мильге дейін жақсарды. Солтүстік Каролина штатының Ауа сапасы бөлімінің 2023 жылы жариялаған есебінде күкірт диоксиді, көміртек моноксиді, азот оксидтері, ұшпа органикалық қосылыстар және майда бөлшектің шығарындыларының айтарлықтай төмендеуі көрсетілген.

Биология және экология

Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркі – АҚШ-тағы биологиялық әртүрлілігі ең жоғары ұлттық парк. Паркте шамамен 19 000 түрге жуық организм тіршілік етеді, ал ғалымдар одан да 80 000-ден 100 000-ға дейін қосымша түрлер болуы мүмкін екенін жобалайды. Парк қазір қорғап отырған жерлер, соңғы мұз дәуірінде қоныс аударған өсімдіктер мен жануарларға пана болған. Осы үлкен биологиялық әртүрлілікті ылғалды және қоңыржай климат та қолдайды. Парктің биологиялық әртүрлілігімен тең келетін, осындай аумақтың басқа бір жері белгілі емес. Бұл Солтүстік Америкадағы жапырақты, қоңыржай, ескі өсімдіктердің ең ірі алқаптарының бірі. Орманның көп бөлігі – екінші буынның жетілген жақын ағаштарынан тұрады. Биіктіктің алуан түрлілігі, мол жауын-шашын және ескі өсімдіктердің болуы паркте биотаның ерекше байлығын қамтамасыз етеді. Паркте 1500-ден астам гүлді өсімдіктер өседі, бұл Солтүстік Америкадағы басқа ұлттық парктегіден көп. Олардың ішінде 35 түрлі нәзік орхидея, 27 түрлі меншік гүл, 58 түрлі лалагүл отбасының өкілдері бар. Паркте 101 түрлі жергілікті ағаш және 114 түрлі жергілікті бұта өседі. Сондай-ақ, паркте 490-нан астам тамырсыз өсімдіктердің түрлері кездеседі. Паркте 4000-нан астам гүлдемейтін өсімдіктер, 2700 саңырауқұлақ, 952 балдыр және 563 лишай түрлері табылған. Еліміздің солтүстік-шығысында кең таралған өсімдіктер мен жануарлар парктің жоғары биіктіктерінде қолайлы экологиялық ортаны тапқан, ал оңтүстік түрлері төменгі жазықта қоныс іздеген. Смоки тауларының ормандары әдетте үш аймаққа бөлінеді: ағын аңғарларындағы, шағындардағы және төменгі тау беткейлеріндегі қатты ағаш ормандары; жоғары тау беткейлеріндегі солтүстік қатты ағаш ормандары; және ең биік жерлердегі шырша-қарағай немесе боралдық ормандар. Аппалач тауларының орта және жоғары биіктіктерінде ағаштар күтпеген жерде жоқ немесе сирек кездесетін жерлер кездеседі. Бұл жерлерге шөптік шашқақтар мен егістік шашқақтар жатады. Егістік шашқақтар көбінесе рододендрон және тау лавры сияқты егістік отбасының өкілдерінен тұратын бұталармен жабылған. Олар негізінен парктің солтүстік-шығыс бөлігінде, тар жоталарда кездеседі. Шөптік шашқақтар көбінесе шөптер мен арпа баспен жабылған тау шатқалдарында орналасқан және әдетте парктің оңтүстік-батыс бөлігіндегі дөңгелек таулардың басында немесе беткейлерінде кездеседі. Аралас емен-қарағай ормандары құрғақ жоталарда, әсіресе Солтүстік Каролинаның оңтүстік беткейінде кездеседі.

Қатты ағаш орманы

Апалачияның оңтүстігіне тән, шатқалды жапырақты ормандар Солтүстік Америкадағы ең алуан түрлі орман түрлерінің қатарына жатады. Смоки тауларындағы шатқалды жапырақты ормандардың көп бөлігі екінші буынға жатады, бірақ кейбіреулері әлі де ежелгі ормандар. Смоки тауларындағы шатқалды жапырақты ормандардың қабаттарында 130-дан астам ағаш түрі кездеседі. Басым түрлерге сары қайың (Betula alleghaniensis), бассвуд (Tilia americana), сары бук (Aesculus flava), тюльпан ағашы (Liriodendron tulipifera; көбінесе "тюльпан ағашы" деп аталады), күміс қоңырау (Halesia carolina), қантты қарышқыр (Acer saccharum), қияр магнолиясы (Magnolia acuminata), қабықты хиккори (Carya ovata), Каролина шыршасы (Tsuga caroliniana) және шығыс шыршасы (Tsuga canadensis) жатады. Бұл аймақтың парктің алдындағы тұрғындары ең көп сүйетін ағаш болған американдық каштан (Castanea dentata), 20-шы ғасырдың басында және ортасында таралған каштан қырынуынан қырылды. Шатқалды жапырақты ормандардың төменгі қабаттарында ондаған түрлі бұталар мен жүзімдер өседі. Смоки тауларындағы басым түрлерге шығыс қызыл жусан (Cercis canadensis), гүлді иттің бұтасы (Cornus florida), Катавба рододендроны (Rhododendron catawbiense), тау лавры (Kalmia latifolia) және тегіс гидрангия (Hydrangea arborescens) жатады.

Солтүстік қатты ағаш орманы

Смоки тауларының жоғары биіктіктегі орташа жылдық температурасы АҚШ-тың солтүстігінде жиі кездесетін орман түрлерін сақтауға жеткілікті. Солтүстік жақын ағаш ормандары АҚШ-тың шығысындағы ең биік кең жапырақты орманды құрайды. Олардың шамамен бір бөлігі ежелгі өсімдіктерден тұрады.

Сүтқоректілер

Америкалық қара аю – Ұлы Түтінді таулар ұлттық паркінде мекендейтін ең танымал жануар, және ол парктегі жануарлар дүниесінің символы болып саналады, парктің әдебиеттерінің мұқабаларында жиі кездеседі. Түтінді таулар 27 түрлі кеміргіштерге мекен, оның ішінде Солтүстік Америка бобры, дала тышқаны, чипмунк, екі түрлі үйірсік және скунк, сондай-ақ қорғалатын солтүстік ұшқыр үйірсігі бар. Паркте 12 түрлі жарықанат, оның ішінде қорғалатын Индиана жарықанаты және Рафинескенің ірі құлақты жарықанаты табылған. Басқа сүтқоректілерге аққұйрықты бұғы жатады, оның саны ұлттық парк құрылғаннан кейін күрт өсті. Бобкэт – осы аймақта бұрын өсіп-өркендеген пумалардың көрінуі туралы хабарлар болғанымен, қазіргі кезде қалған жалғыз жабайы мысық түрі. Теннесси штатының жабайы жануары – ендіктер паркте көптеп кездеседі. Солтүстік Америкадағы жалғыз қапталды жануар – Вирджиния опоссумы да осы паркте кездеседі. Койот бұл аймаққа тән емес деп есептеледі, бірақ соңғы жылдары бұл жерге қоныстанды және ендік түр ретінде қарастырылады. Түтінді тауларда қызыл түлкі және сұр түлкінің екі түрі кездеседі, ал біріншісі барлық биіктіктерде тіркелген. 1991 жылы парке қызыл қасқырларды қайта енгізуге жасалған тырысқан әрекет сәтсіз аяқталды, нәтижесінде 1998 жылы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі қасқырларды аймақтан шығарып алуға мәжбүр болды. Бұл қасқырлар Солтүстік Каролинадағы «Аллигатор Ривер» ұлттық жануарлар қорығына көшірілді. Солтүстік Америка өзен суыры – 1986 және 1994 жылдар аралығында парке кезең-кезеңмен қайта енгізілді. 2001 және 2002 жылдары парке қаз-қалпында бұғылар қайта енгізілді. Бүгінде олар парктің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Каталучи аймағында ең көптеп кездеседі. Еуропалық жабайы шошқалар 20 ғасырдың басында аңшылық үшін әкелінген, Оңтүстік Аппалачияда жақсы өседі, бірақ өсімдіктерді тамырымен жойып, қирататындықтан зиянды жануарлар қатарына жатады. Сондай-ақ, шошқалар аюлардың тамақ көзін кемітіп отыр деп есептеледі, сондықтан парк қызметі шошқаларды аулап, өлтіріп, олардың денелерін аюлар жиі баратын жерлерде қалдыруға ақы төлейтін бағдарламаны қолдайды.

Құстар

Smokies түрлі орман түрлерінің болуына байланысты әртүрлі құс популяцияларының отаны болып табылады. Шамамен 120 құс түрі паркте көбейіп өседі, оның ішінде 52 түрі неоторпикалық аймақтардан, ал қалғандары солтүстік климаттық аймақтардан келеді. Басқа көшпенді түрлер паркті тоқтау орны ретінде және тамақ іздеу үшін пайдаланады. Оңтүстік жапырақты ормандарда гөтеге жататын түрлер, мысалы, қызыл көзді вирея, орман торғайы, жабайы түйеқұс, солтүстік парула, қызыл тамақ құсы және қапталды тырнаққус, төменгі биіктіктердегі және шатқалдағы жапырақты ормандарда кездеседі. Салқын климатқа тән құстар, мысалы, қара қарға, қысқы торғай, қара бас кикірегі, сарыбелді құзқар, қара көзді құзқар, қара қоңыр құзқар, және Канада құзқарлары, шырша және солтүстік жапырақты ормандарда табалады. Құбыршықтар, үскіріктер және ақылды тоқылдар құрғақ қарағай-емен ормандары мен қыраттарда мекендейді. Ақбас бүркіттер мен алтын бүркіттер парктегі барлық биіктіктерде көрілген. Қаңғыбас соқпақтарды көру де сирек емес, ал 1930 жылдары Алум үңгірінің жанында соқпақтың ұясы болғаны белгілі. Қызыл құйрықты соқпақтар, соқпақтардың ең көп таралған түрі, барлық биіктіктерде байқалды. Сыбызғы құстар, шығыс сыбызғы құстары және солтүстік сыбызғы құстары да кездеседі.

Жыландар мен қосмекенділер

Ұлы Түтінді таулар ұлттық паркі әлемдегі ең алуан түрлі саламандралардың біріне мекендейді және "Әлемнің саламандралар астанасы" деп аталады. Осы аймақта саламандралардың тоғыз туысының бесеуі кездеседі, олардың құрамында 31 түрге дейін бар. Қызыл жақты саламандер тек Смоки тауларында ғана табады. Көмескі саламандер тек Смоки және жақын орналасқан Плот Балсам және Ұлы Балсам тауларында ғана кездеседі. Тағы екі түр – оңтүстік сұр жақты саламандер және оңтүстік Аппалач саламандері – тек аймақтың жалпы бөлігінде ғана кездеседі. Басқа түрлерге қап мұрынды саламандер, қара ішкі саламандер, шығыс қызыл дақты тритон және дақты қараңғы саламандер жатады. Ажал илеушілер (hellbender) жылдам ағысқа ие өзендерде тіршілік етеді және 60 см-ге дейін өсе алады. Парктегі маңызды кесірткелерге шығыс қоршау кесірткесі, жасыл аноль және скинктердің бірнеше түрі жатады. Парктегі ең сирек кесіртке – шығыс жұқа шыны кесірткесі, аяқтары жоқ кесіртке, оны көбінесе жылан деп қате жібереді.

Балықтар мен жәндіктер

Балықтарға форель, миксима, дартер, шинер, бас, шабақ және сорғыш жатады. Парктегі өзендердің шамамен бөлігі балықтарға қолайлы. Ірі жаңбырлы және қоңыр форельдер төменгі биіктіктердегі жергілікті бұлақ форельдерімен азық пен мекендеу үшін бәсекелеседі. Сондықтан, бүгін саябақта табылған бұлақ форельдерінің көпшілігі 3000 футтан жоғары биіктіктегі өзендерде кездеседі, онда температура әдетте төмен болады. Азықтың сиретін болуына байланысты, форельдер басқа аймақтарға қарағанда кішірек болады. Паркте қорғалатын төрт балық түрі – түтінді мадтом, сары қанатты мадтом, дақты қанатты шұбар және қараңғы құйрықты дартер кездеседі. Саябақта 9000-нан астам жәндік түрі тіркелген. Ең көп кездесетін жәндіктер тобы – көбелектер, мотылдар, қоңыздар, шыбықтар, аралар және құмырсқалар. Бұл жәндіктер өсімдіктерді тозаңдандауда және ағаш қалдықтарының ыдырауына көмектеседі. Бұл шырақ кейде көптеген туристер оның жарық шоуын көру үшін келетіндіктен "танымал жәндік" деп аталады.

Көрермендер мен іс-шаралар

Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркі – аймақтағы маңызды туристік орталық. Ол көп жылдар бойы ең көп таңдалып баратын ұлттық парк болып табылады, 2021 жылы 14,1 миллионнан астам демалыс келушісі (туристер) келді. Бұл көрсеткіш сол жылы шамамен 6 миллион келушіні қабылдаған Ұлы Каньоннан екі есе көп туристі құрайды. Паркке жақын қалалар – атап айтқанда, Теннесси штатындағы Гатлинбург, Пиджон Фордж, Севьевилл және Таунсенд, Солтүстік Каролина штатындағы Чероки, Сильва, Мэгги Вэлли және Брайсон Сити қалалары – табыстарының маңызды бөлігін паркпен байланысты туризмнен алады. Паркте Гатлинбург, Чероки және Таунсенд қалаларында орналасқан үш негізгі кіреберіс бар. Паркке кіру тегін, ал тұрақ үшін ақы төленеді. АҚШ 441 тас жолы (US 441, Newfound Gap Road) – парк арқылы өтетін басты жол, ол Чероки мен Гатлинбург қалаларын байланыстырады. Парктегі екі негізгі келушілер орталығы – Гатлинбург кіреберісіне жақын орналасқан Sugarlands келушілер орталығы және Чероки кіреберісіне жақын орналасқан Oconaluftee келушілер орталығы. Бұл орталықтарда рейнджерлер станциялары да бар, сондай-ақ жабайы табиғат, геология және парк тарихына арналған көрмелер ұйымдастырылған. Олар кітаптар, карталар мен сувенирлерді де сатады. Little River Gorge жолы, Little River бойымен өтеді және Sugarlands келушілер орталығымен US 441 тас жолымен байланысады.

Жаяу жүру және жолдар

Паркте 850 миль (1368 км) жолдар мен топырақты жолдар бар. Аппалачи жолының жалпы ұзындығы 71,6 миль (115 км) парктің ішінде орналасқан. АТ Фонтана тоғанының үстінен паркіге кіріп, Теннесси мен Солтүстік Каролина штатының шекарасындағы Брайер Лик Нобтың ең жоғарғы нүктесіне дейін ұзын қыратқа көтеріледі. Содан кейін жол тау қыратының бойымен және штат шекарасымен парктегі қалған бөлігіне дейін жалғасады, көбінесе 5000 футтан (1524 м) төмен түспейді. Клинманс күмбезі – жол бойындағы ең биік нүкте. АТ-ның басқа да маңызды шыңдары: Тундерхед тауы, Силерс Балд, Коллинз тауы, Ньюфаунд Гэп, Кепарт тауы, Чарли Бюньон, Секуоя тауы, Чепмен тауы, Гюйот тауы, Олд Блэк және Камерер тауы. Парктегі Аппалачи жолы бойында барлығы 12 жайлау орналасқан, олар көбінесе ұзақ саяхаттар үшін қолданылады. Ле Конте тауы – парктегі ең көп танымал орындардың бірі, оның шыңына дейін бес жол салады. Ең көп қолданылатыны – Алам үңгірі жолы. Ол көптеген көрнекті көріністер мен Алам үңгірінің тік қабырғалары және Арк Рок сияқты бірегей табиғи тартымдылықтарды ұсынады. Буллхед және Рейнбоу Фоллс жолдарының әрқайсысы шамамен 4000 футқа (1219 м) көтеріледі, бұл оларды Миссисипи өзенінен шығысқа қарайғы ең үлкен тік көтеріліске ие жолдардың екеуіне айналдырады. Жаяу жүргіншілер ЛеКонте лоджында түндеп қалуға болады, ол қыс мезгілінен басқа уақытта кабиналар мен бөлмелерді жалға беруге мүмкіндік береді. Тек жолмен ғана қол жетімді, ол парктегі жалғыз жекеменшік қонақ үй және АҚШ-тың шығысындағы ең биік қонақ үй. Тау. ЛеКонте жайлауы Бульвар жолындағы таудың үстінде орналасқан. Онда бір түнге 12 адамға орналасуға болады және ол парктегі жалғыз жайлау, онда от жағуға тыйым салынған. Танымал жаяу жүру жолының бірі – Шимни Топс шыңына салады, оның екі дөңгелек шыңы бар. Бұл қысқа, бірақ қиын жол табиғатты жақсы көретін адамдарға айналасындағы таулардың керемет панорамасын сыйлайды. 2016 жылы Ұлы Түтінді таулардағы өрттің басталу ошағы болғандықтан, ол көп зақымдарға ұшырады, бүгінге дейін айқын көрінетін күйген іздерімен көрінеді. Өрттің қатты ыстығы тау жыныстарында тездейтілген тозуға және ықтимал массалық құлауға әкелді, сондықтан қауіпсіздік үшін шыңға өтуге рұқсат етілмейді. Лаурел шарлауы және Клинманс күмбезі жолдары олардың тиісті бағыттарына салыстырмалы түрде оңай, қысқа, асфальтталған жолдарды ұсынады. Лаурел шарлауы жолы 24 метрлік шарлауыққа салады. Күндізгі жаяу жүруден басқа, ұлттық паркте рюкзакпен саяхаттауға және кемпинг жасауға да мүмкіндік бар. Кемпингке тек белгіленген кемпингтерде және жайлауларда ғана рұқсат етіледі. Паркте Аппалачи жолында емес, үш жайлау бар. Кепарт жайлауы Коллинз Крик пикник аймағынан жоғары ағыста басталатын Кепарт Пронг жолының соңында орналасқан. Оконалуфти өзенінің саласында орналасқан бұл жайлауда 14 адамға орналасуға болады. Лорел Гэп жайлауы – парктегі ең шалғай орналасқан жайлаулардың бірі. Бальзам Биік Топы мен Үлкен Каталучи тауының арасында орналасқан Лорел Гэп жайлауында бір түнде 14 адамға дейін орналасуға болады. Бұл жайлау Смокис тауларының шөл даласын зерттейтін пик-баггерлер үшін танымал базалық лагерь болып табылады.

Көрікті жерлер

Ұлы түтінді таулар ұлттық саябағының ең көп таралған жері – Кадес-Коув, айналасындағы таулардың әсерлі көрінісін ұсынатын кең жазық дала. Кадес-Коувте сақталған көптеген тарихи ғимараттар бар, оның ішінде ағаш үйлер, амбарлар және шіркеулер. Кадес-Коув – ұлттық саябақтағы ең көп саяхатталатын орын. 11 мильдік (18 км) бір бағытты айналма жол Кадес-Коувты қоршап тұрады. Автомобильмен және велосипедпен жүргізілетін экскурсиялар көптеген туристерге ежелгі оңтүстік Аппалачияның өмір салтымен танысуға мүмкіндік береді. Парктегі басқа тарихи аймақтар: Роаринг Форк, Каталачуи, Элкмонт, сондай-ақ Оконалуфтидегі Тау шаруашылығы мұражайы мен Мингус диірмені. 441 АҚШ тас жолы (Ньюфаунд Гэп жолы) көптеген бағыттарға және панорамалық көріністерге автомобильмен қатынауды қамтамасыз етеді, ең әйгілісі – Ньюфаунд Гэп. Биіктігі 1539 метр (5048 фут) болатын Ньюфаунд Гэп – таулардың ең төменгі өтегі және парк орталығына жақын, Теннесси және Солтүстік Каролина штаттарының шекарасында, Гатлинбург пен Чероки арасында орналасқан. 1940 жылы осы жерде Рокфеллер ескерткішінен Франклин Делано Рузвельт ұлттық саябақты ашты. Ашық күндері Ньюфаунд Гэп парктегі тас жолмен қол жетімді ең таңғажайып көріністерді ұсынады. 14 метрлік (45 фут) бақылау мұнарасы Clingmans Dome-ның үстінде орналасқан, оған көлік тұрағы мен панорамалық алаңға жалғасқан жол арқылы жетуге болады. Мұнарадан Теннесси, Солтүстік Каролина және Джорджия тауларына 360 градусқа айналатын көрініс ашылады. Ашық күндері көру қашықтығы 161 километрге (100 миль) жете алады, бірақ әдетте ауаның ластануы салдарынан 32 километрге (20 миль) дейін шектеледі. Ньюфаунд Гэп жолы мен Кадес-Коувтан басқа, паркте көптеген басқа да көрнекті саяхаттар мен панорамалық алаңдар бар. Фонтана көлінің солтүстік жағалауында орналасқан Лейквью Драйв – ешқашан аяқталмаған көрнекті жол. Екі бөлікке бөлінген, оған Фонтана тоғаны немесе Брайсон қаласы арқылы жетуге болады. Онда пайдаланылмаған жол туннелі бар және ол аймақтағы жаяу және атпен жүруге арналған жолдарға жалғасады. Футхиллс паркі – паркпен күтімделген, бірақ ешқашан аяқталмаған көрнекті паркі. Ол парктің солтүстік-батысында және солтүстік-шығысында орналасқан екі жалғаспайтын бөліктен тұрады. Тау етегіндегі саябақ жолы Ұлы түтінді таулардың етегіндегі биік қыраттарды кесіп өтеді және оңтүстікке қарай таулардың, солтүстікке қарай Теннесси аңғарының кедергісіз көрінісін ұсынады. Блю Ридж паркінің оңтүстік соңы Черокидегі парктің шетінде орналасқан. Гатлинбург айналма жолы Гатлинбургтің айналасындағы таулардың көрнекті көрінісін ұсынады.

Басқа қызмет түрлері

Жаяу жүру және қарапайым көрікті жерлерді тамашалаудан кейін, балық аулау (әсіресе, жемді балық аулау) ұлттық паркте ең танымал әрекет болып табылады. Парк суларының сау форельге толы екендігі және балық аулау үшін қиын жағдайлар бар екендігі бұрыннан мәлім. Бұршақ форель бұл суларда туған, ал қоңыр және радуга форельдері бұл аймаққа әкелінген. Балық аулау қалай жүргізілуі керек екеніне қатысты қатаң ережелер бар. Ұлттық парк ұсынатын және шектеулі маршруттардағы атпен саяхаттау, велосипедпен жүру (Кейдс Ковте жалға алуға болады) және су түтікшесімен сырғанау да паркте кең таралған. Парктегі көптеген жолдар автокөлік жүргізушілер мен автомобильдерді жақсы көретіндердің арасында танымал. Парктің батыс шекарасымен өтетін 129 тас жолының бір бөлігі, өте қисық жолы болғандықтан "Аждаһаның құйрығы" деп аталады және мотоциклшілер мен спорттық автомобильдердің жанкүйерлері үшін танымал. Парк ішінде белгіленген жабайы кемпингтер шашырап орналасқан. Барлық жабайы кемпингтерге рұқсат алу қажет, оны рейнджерлік бекеттерден және парк веб-сайтынан алуға болады. Сонымен қатар, барлық паналар мен жабайы кемпингтерді брондау қажет. Паналарда ең көп бір түн, ал кемпингтерде үш түн болу, саяхатшының жоспарын шектеуі мүмкін. Мамырдың соңынан маусымның басына дейін парктің Елкмонт аймағында синхронды өрмелегіш шырындардың (Photinus carolinus) ең жарқын кезеңі болады, бұл паркте өсетін кем дегенде 19 түрдің бірі. Олар Америкадағы жалғыз түр, олардың жекелеген өкілдері шамдарының жарқырауын синхронды түрде үйлестіре алады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Американың түпкілікті халқы 14 000 жыл бойы Ұлы Түтінді тауларда аң аулаған. Ұлттық саябақтың шекарасында Архаикалық кезеңге (шамамен б.з.д. 8000–1000 ж.) қатысты көптеген артефакттар табылды, оның ішінде жануарлардың қоныс аудару жолдарындағы жерлерден қазылып алынған сүйектен жасалған ұштар бар. Орман кезеңіне (шамамен б.з.д. 1000 – 1000 ж.) қатысты саябақтағы қоныстар 2000 жылдық керамика мен алғашқы егіншіліктің дәлелдерін қамтиды. Миссисип кезеңінде (шамамен 900–1600 ж.) егіншілікке ден қою Американың түпкілікті халқын Смокидің аңға толы орманнан алшақтатты және алқаптың сыртқы шетіндегі құнарлы өзен аңғарларына жетеледі. 1960 жылдары Кіші Теннесси өзенінің бойындағы Ситико және Токуада (кейіннен осы жерлерде гүлдеген чероки ауылдарының атымен аталатын) Миссисип кезеңіне қатысты маңызды ауылдар табылды. Севиервиллдегі Макмахан үнді тауларында және Таунсендтегі тауларда Миссисип кезеңіне қатысты бекінілген ауылдар қазылып алынды. Бұл ауылдардың көпшілігі қазір Дуглас көлінің астында қалған аралда орналасқан Чиаха деп аталатын үлкен ауылға бағынған шағын билікке бөлінген. 1540 жылы Эрнандо де Сото және 1567 жылы Хуан Пардо экспедициясы Смокидің солтүстігіндегі French Broad өзенінің аңғары арқылы өтті, екеуі де Чиахада көп уақыт өткізді. Пардо экспедициясы Чилхови тауының беткейімен Чилхови мен Ситикодағы Миссисип кезеңіне қатысты ауылдарға (Пардоның нотариусы оларды мускоги тілінде "Чалахум" және "Сатапо" деп атады) бағытталды.

Черокилер

17 ғасырдың соңында чероки тайпасы қазіргі Вирджиниядан қазіргі Теннесси штатының шығысына және Солтүстік Каролина штатының батысына көшіп келе бастады. Бұл көшудің себебі, шамасы, солтүстікте еуропалықтардың кеңейіп бара жатқан қоныстануы мен жұқпалы аурулардан қашу болды. Еуропалықтар алғаш келген кезде, черокилер аймақтың көп бөлігін бақылап, Ұлы Түтінді Тауларды өз аумағының орталық бөлігіне орналастырды. Олар бұл тауларды «көк түтін жері» деген мағына беретін Шаконаж деп атады. Черокилердің бір аңызында, таудың тереңіне жасырылған, бірақ адам баласына қол жетпес Атагахи атты сиқырлы көл туралы айтылады. Тағы бір аңыз, бостандығы үшін Уктенаны іздеуге кеткен, шалғай аймақтарға саяхат еткен шауни тайпасының тұтқыны болған Агануници атты әйгілі емші туралы баяндайды. Черокилер Грегори Балдты Цитсуи (ᏣᏧᏱ) немесе «қоян жері» деп атады және бұл тауды Ұлы Қоянның иелігі деп сенді. Смоки тауларындағы черокилердің басқа да жер аттарының ішінде Дунсквалгуньи (ᏚᏂᏍᏆᎫᏂ) – «бұтақтанған мүйіздер» (Шимни Топсты білдіреді) және кувахи (ᎫᏩᎯ) – «тут ағашы жері» (Клингманс Домын білдіреді) бар. Черокилердің көптеген қоныстары Смоки тауларының шетіндегі өзен аңғарларында орналасқан. Юникой тауларымен бірге, олар қазіргі Теннессидегі Жоғарғы Ауыл чероки тайпаларын қазіргі Солтүстік Каролинадағы Орта Ауыл чероки тайпаларынан бөліп тұрған негізгі қорғанды құрады. Жоғарғы Ауылдың Чилхови ауылы Абрамс ағысы мен Кіші Теннесси өзендерінің қосылған жерінде, ал Талласси ауылы қазіргі Кальдервудтың жанында, бірнеше шақырым жоғарыда орналасқан (екі ауылдың да орны қазір Чилхови көлінің астында). Чота және Танаси сияқты Жоғарғы Ауылдар Кіші Теннесси аңғарында, Чилховидің солтүстігінде орналасқан. Орта Ауылдардың ішінде Киттова ауылы (черокилердің ең ежелгі ауылы деп санайды) Брайсон-Сити қаласының жанындағы Тюкасиги өзенінің бойында орналасқан. Оконалуфти ауылы, қазіргі Оконалуфти Зиярат Орталығының жанындағы Оконалуфти өзенінің бойында орналасқан, ұлттық саябақтың шекарасындағы жалғыз тұрақты чероки ауылы болды. Кейде-кейде немесе маусымдық қоныстар Кейдс-Коув және Хейзел-Крик аңғарларында табылды.

Еуропалық барлау және қоныстану және черокилерді алып тастау

Еуропалық зерттеушілер мен қоныс аударушылар 18 ғасырдың ортасында Батыс Солтүстік Каролина және Шығыс Теннессиге келе бастады. Француз және үндістер соғысының аяқталуымен қоныс аударушылардың көбеюі, жердің көп бөлігін заңды түрде иеленген чероки тайпасымен қақтығысқа әкелді. 1776 жылы Американдық революция басталғанда, черокилер британдықтармен одақтасқандықтан, американдық әскерлер черокилердің жеріне шабуыл жасады. Орталық елді мекендер, соның ішінде Киттува, генерал Гриффит Рутерфордтың бұйрығымен өртеліп, ал Оверхилл елді мекендерінің бірнешеуі Джон Севиермен өртеліп жойылды. 1805 жылға қарай черокилер Смоки тауларына қатысты құқықтарды АҚШ үкіметіне өткізді. 1838 жылы тайпаның көп бөлігі "Жасық Жол" арқылы батысқа күштеп көшірілді, бірақ Уильям Холланд Томастың күш-жігерінің арқасында бірқатар адамдар Квалла шекарасындағы жерлерін сақтап алып, бүгінде Чероки үндістерінің Шығыс тобын құрайды. 1821 жылдан бастап Кейдс-Ковта көптеген отбасылар қоныстанды, олардың ішінде Жобс, Грегори, Спаркс және Кэблс болды. Қоғам дамып келе жатқанда, 1827 жылы Кейдс-Ков баптист шіркеуі құрылды. Кейдс-Ковта екі қоныс аударушы, Мозес және Пейшенс Проктор, 1836 жылы Солтүстік Каролинаның Смоки тауларына өтіп, Хейзел-Крик аймағындағы алғашқы еуропалық американдықтардың бірі болды. Каталучи аймағын алғаш рет 1834 жылы осы аңғарға көшіп келген Колдуэлл отбасы қоныстандырды. Оңтүстік Аппалачияның көп бөлігі сияқты, Смоки тауларының 19 ғасырдың басындағы экономикасы негізінен өзін-өзі қамтамасыз етуге негізделген шаруашылыққа байланысты болды. Орташа шаруашылықтың ауданы шамамен 500 гектарды құрады, оның бір бөлігі егістік жер, ал қалғаны орманды болды. Алғашқы қоныс аударушылар 5x6 метрлік (16x20 фут) бұрышталған үйлерде тұрды, бірақ олар уақыт өте келе жақсырақ бұрышталған үйлермен және кейіннен, ағаш қолжетімді болғанда, қаңқалы үйлермен алмастырылды. Көптеген шаруашылықтарда кемінде бір қора, су қоймасы (салқындату үшін пайдаланылатын), түтін үйі (ет өңдеу үшін пайдаланылатын), тауық қорасы (тауықтарды жыртқыштардан қорғау үшін) және жүгері сақтау қоймасы (жүгеріні құрғақ және кеміргіштерден қорғалған күйде сақтау үшін) болды. Көбінесе еңбекқор шаруалар диқандық астық ұнтақтағыштар, жалпы дүкендер және сорго пресстерін иеленді. Діни сенімдер Смоки тауларының алғашқы тұрғындарының өмірінде маңызды орын алды, ал қоғамдық өмір көбінесе шіркеулердің айналасында құрылды. Христиандық протестантизм, әсіресе примитив баптистер, миссионер баптистер, методистер және пресвитериандар аймақтың діни мәдениетіне үстемдік етті. Оңтүстіктегі жерді иеленуге деген үлкен қысымға байланысты, 1830 жылы президент Эндрю Джексон Үндістерді көшіру туралы заңға қол қойды, нәтижесінде Миссисипи өзенінің шығысындағы барлық түпкілікті американдық тайпалар қазіргі Оклахомадағы Үнділер аумағына күштеп көшірілді. Чероки тайпасының көп бөлігі "Жасық Жол" деп белгілі болған оқиға кезінде көшірілді. Бірақ, кейбір черокилер, Цали сияқты батырлардың басшылығымен, қазіргі Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық саябағының аумағында қалып, көшірілуден жалтарды. Оконалуфти өзенінің жағасындағы топ жер сатып алып, сол жерде қалды. Олардың ұрпақтары бүгінде Солтүстік Каролина штатындағы Чероки қаласында орналасқан және парктің оңтүстігінде орналасқан Квалла шекаралық резервациясында тұратын, федералды түрде танылған Чероки үндістерінің Шығыс тобының көп бөлігін құрайды.

Америка Азаматтық соғысы

Теннесси мен Солтүстік Каролина 1861 жылы Америка Азамат соғысы басталғанда Конфедерацияға қосылғанмен, Ұлы Түтін тауларындағы Одаққа деген сезім осы екі штаттағы басқа аймақтарға қарағанда күштірек болды. Жалпы алғанда, Теннесси жағындағы қауымдастықтар Одақты қолдады, ал Солтүстік Каролина жағындағы қауымдастықтар Конфедерацияны қолдады. Теннессиде Кокке округінің 74 пайызы, Блоунт округінің 80 пайызы және Севьер округінің 96 пайызы бөлінуге қарсы дауыс берді. Солтүстік Каролинаның Смокис аймағындағы – Чероки, Хейвуд, Джексон және Мейкон округтерінде халықтың шамамен 46 пайызы бөлінуді жақтады. Бұл негізінен осы аймақтарда құлдық сирек кездесуіне байланысты болды, себебі географиялық ерекшеліктер құл еңбегіне тәуелді үлкен плантациялардың дамуына мүмкіндік бермеді, ал олар соғысқа дейінгі Оңтүстіктің экономикасын басып алған еді. Smokies-те ірі шайқастар болмаса да, ұсақ қақтығыстар жиі орын алды. Шерекелердің басшысы Уильям Холланд Томас көбінесе шереке сарбаздарынан құралған Конфедерация легионын құрды. Томас легионы 1862 жылы Смоки тауларын кесіп өтіп, Гатлинбургті бірнеше айға басып алып, Маунт Ле Конт тауындағы селитра кенін қорғады. Көптеген тұрғындары Одаққа жақын болған Кейдс-Коув және Конфедерацияға жақын болған Хазел-Крик ауылдарының тұрғындары бір-бірінен мал ұрлау үшін тауларды жиі кесіп өтетін. Косби және Каталучи ауылдарының тұрғындары да солай істеді. Азамат соғысының ерекше оқиғаларының бірі – Кейдс-Коув тұрғыны, ұзақ жылдар бойы осы аймақта тұрған Рассел Грегоридің (Грегори Болды оның құрметіне атаған) өлімі болды. Оны 1864 жылы, Грегори конфедераттардың бір тобын талқан еткен соң, жартаста жасырынып жүргендер өлтірді. Тағы бір оқиға – Джордж Кирк жасаған Каталучиге шабуыл, оның барысында Кирк 15 Одақ сарбазын өлтірді немесе жарақаттады, олар уақытша госпитальде жазылып жатқан еді.

Ағаш кесу және ерте сақтау қозғалыстары

Ұлы Түтінді тауларда 19 ғасырда таңдап ағаш кесу жүргізілгенімен, ормандардың жалпы қолжетімсіздігі ірі ағаш кесу операцияларына кедері келтірді, ал ағаш өндіруші фирмалар бастапқыда АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы және оңтүстік-шығысындағы Миссисипи дельтасындағы жазық ормандарға сүйенді. Бұл аймақтардағы ағаш ресурстары таусылып, Азамат соғысынан кейін ағашқа деген сұраныс күрт өскенде, кәсіпкерлер Оңтүстік Аппалахияның табиғи ормандарына жол табуды бастады. 1880 жылдары Смокидегі алғашқы ағаш кесу операциялары су бағдарламаларын немесе ағын жинағыштарды пайдаланып, өзен арқылы ағаштарды жақын қалалардағы ағаш тіліміне жеткізді. Атақты су бағдарламалары мен ағын жинағыштарға Англиялық ағаш компаниясы (Little River), Тейлор мен Крейттің Хейзел Крик бойындағы операциялары және Пиджон өзеніндегі Александр Артурдың амбициялық жобалары кірді. Дегенмен, бұл үш операцияның да алғашқы жылдарында су тасқынынан бөгеттері мен ағын жинағыш жүйелері қирағаннан кейін сәтсіз аяқталды. 19 ғасырдың соңында ағаш кесу теміржолдары мен ленталы ара технологияларындағы жаңалықтар Оңтүстік Аппалахияның таулы аймақтарында кең ауқымды ағаш кесуді мүмкін етті. Smokies-тегі ең ірі ағаш кесу операциясы – Little River Lumber Company, ол 1901 және 1939 жылдар аралығында Little River су алабын кесті. Фирма аймақтың шалғай аймақтарынан ағаш тасымалдау үшін Little River теміржолын салды. Smokies-тегі ағаш кесу 1909 жылы ең жоғары деңгейге жетті, ал 1930 жылдары барлық операциялар тоқтаған кезде ағаш кесу фирмалары Smokies-тегі табиғи ормандардың үштен екісін алып тастады. Ұлттық саябақтар қызметінің мәліметінше, 20 ғасырдың басында Smokies тауларының 80%-ы толығымен кесілген.

Ертедегі туризм және саябақ құру

Оңтүстік Аппалач тауларында ұлттық парк құру идеясы алғаш рет 19 ғасырдың соңында туған деп хабарланады. 20 ғасырдың басында жергілікті тұрғындар жерді сақтау үшін қаржы жинауға бірігіп, ағаш өндіруші компаниялар қолданған «кесіп алып қашу» стиліндегі жаппай кесу салдарынан табиғи сұлулығы жойылып бара жатқандықтан, бірлесе бастады. 1909 жылы Little River Lumber компаниясының басшысы Уилсон Б. Таунсенд Элкмонтты туристік орын ретінде жарнамалай бастады. Бірнеше жыл ішінде Wonderland қонақ үйі мен Appalachian клубы жазғы тау демалысын іздейтін Ноксвиллдің элиталық тұрғындарына қызмет көрсету үшін құрылды. 1916 жылы Ұлттық парктер қызметі құрылғанда, олар АҚШ-тың шығысында парк құруды қалаған, бірақ сол кезде оны құруға жеткілікті қаражаты болмады. 1923 жылдың жазында Ноксвилл тұрғыны Энн Мэй Дэвис Йеллоустоун ұлттық паркін барып көргенде Ұлы Түтінді тауларда ұлттық парк құруды ойлады. Дэвис өзінің идеясын күйеуі, Ноксвилл кәсіпкері В. П. Дэвиске айтты, ол осы идеяны сол кездегі Ішкі істер министрі Хьюберт Уоркке жеткізді. Дэвис бастапқыда қозғалысқа қолдау табуда қиындықтарға тап болды, бірақ жыл соңына қарай бірнеше Appalachian клубының мүшелерімен, олардың ішінде Ноксвилл кәсіпкері полковник Дэвид Ч. Чепмен; және Ноксвилл Автомобиль клубымен бірге Ұлы Түтінді тауларды сақтау қауымдастығын (GSMCA) құрды. 1924 жылы Хатшы жұмысы Оңтүстік Аппалач тауларында ұлттық парк құру мүмкіндігін зерттеу үшін Оңтүстік Аппалач Ұлттық паркі комитетін құрды. 1924 жылдың 30 шілдесінде GSMCA делегациясы Эшвиллдегі Парк комитетімен кездесіп, парктің бірнеше суретін комитетке ұсынды. Бұл комитет мүшелерін, олардың көпшілігі Грандфазер тауы – Линвилл шатқалы аймағында ұлттық парк құруды жақтаған, Смокиге барып, осы аймақты ұлттық паркке үміткер ретінде қарастыруға көндірді. Ноксвилл қаласының мэрі Бен Мортон, саяхат жазушысы Хорас Кепарт, зерттеуші Пол М. Финк және фотографтар Джим Томпсон мен Джордж Маса да парктің дамуына зор үлес қосты. Бұл қозғалысқа автомобиль клубтары қолдау көрсетті, олардың көпшілігі Америка Автомобиль қауымдастығының бөлімшелері болды. Парк комиссарлары Теннесси және Солтүстік Каролина заң шығарушыларымен де жұмыс істеуге мәжбүр болды, олар кейде парк ісіне салық төлеушілердің ақшасын жұмсауға қарсы болды. Осы қиындықтарға қарамастан, парк комиссиясы 1932 жылға қарай негізгі жерлерді сатып алуды аяқтады. Ұлы депрессия кезінде Азаматтық қорғау корпусы, Жұмыс прогресі басқармасы және басқа да федералды ұйымдар саябақтағы жолдарды, өрт сөндіру мұнараларын, жолдарды және басқа да инфрақұрылымдарды салу үшін жұмысшыларды жалдады. Ұлы Түтінді таулар ұлттық паркі 1934 жылдың 15 маусымында Конгресспен ресми түрде құрылды. 1940 жылдың 2 қыркүйегінде президент Франклин Д. Рузвельт Ньюфаунд Гэптегі Рокфеллер мемориалындағы салтанатты шарада паркті шамамен 10 000 адам жиналған көпшілікке ресми түрде арнады.

Парктің кейінгі тарихы

Парк екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық өркендеу кезеңінде туризмнің өсуіне байланысты келушілердің күрт өскенін байқады. Соғыс аяқталғаннан кейін федералды үкімет алдымен парктің ішінде және оған апарап жолдарды жақсарту бағдарламасын бастады. Кейін, 1966 жылы NPS-тің 50 жылдығына орай, парктің қызметтерін жақсарту мақсатында жүзеге асырылған жалпыұлттық «Миссия 66» аясында келушілер ағынын басқару үшін бірқатар жаңа нысандар салынды. Олардың қатарында Клинманс-Домдағы жаңа бақылау мұнарасы және Шугарлендс келушілер орталығы болды. 20-шы ғасырдың ортасында Гатлинбург, Чероки және басқа да жақын жердегі қалаларда парктің келушілерін қызықтыру үшін бірнеше туристік орталықтар пайда бола бастады. Жақын орналасқан Теннесси штатының Питтман орталығында өскен кантри әншісі және актриса Долли Партонның танымалдылығы 20-шы және 21-ші ғасырларда парктің мәртебесін арттырды. 1986 жылы Партон Herschend Family Entertainment компаниясымен бірлесіп Pigeon Forge қаласында Dollywood ойын-сауық паркін құрды. Dollywood Гатлинбург, Pigeon Forge және Севьервиллде туристік тартымдылықтың одан әрі дамуына ықпал етті, бұл үдеріс бүгінгі күнге дейін жалғасуда. Осы тартымдылықтар, сондай-ақ автомобильдердің қолданылуының артуы ұлттық парктің келушілер санын көбейтті. Туризмнің өсуі парктің және айналасындағы аумақтардың инфрақұрылымына үлкен жүк салғандықтан, қосымша жолдар мен көлік жүйесін жақсарту қажет болды. Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркі 1976 жылы Халықаралық Биосфералық Қорғау Орталығы болып тағайындалды, 1983 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік Мұралар Тізіміне енгізілді және 1988 жылы Оңтүстік Аппалачи Биосфералық Қорғау Орталығының құрамына кірді. 2009 жылдың 2 қыркүйегінде 75 жылдық мерекеге арналған салтанатты шара өтті. Шараға Теннесси және Солтүстік Каролина штаттарынан төрт сенатор, парктің аумағында орналасқан округтерден үш конгрессмен, екі штаттың губернаторлары және АҚШ Ішкі істер министрі Кен Салазар қатысты. Долли Партон да қатысып, концерттік бағдарламамен өнер көрсетті. 2015 жылы Кассиус Кэш Ұлы Түтінді Таулар Ұлттық паркінің алғашқы афроамерикандық басшысы болды. Ол сонымен қатар парктің 16-шы басшысы. 2016 жылдың қараша айының соңы мен желтоқсан айының басындағы бірнеше өрттер парктің және айналасындағы аумақтарды шарлады. Өрт салдарынан кем дегенде 14 адам қаза тауып, 190 адам жарақат алды және 14 000-нан астам адам эвакуацияланды. Өрттен кем дегенде 2000 құрылыс зақымдалды немесе толығымен жойылды. Өрттің себебіне қатысты өрт сөндірушілердің күдігі алғашқыда салған адамдарға түсті, бірақ бұл құрғақшылық кезеңінде болды, ол өрттің таралуын жеделдетті. Бұл өрттер 1947 жылғы Ұлы өрттерден бері АҚШ-тың шығысындағы ең көп адам қаза тапқан өрттердің бірі болды және Теннесси тарихындағы ең ауыр табиғи апаттардың біріне жатты. 2023 жылы ұлттық парк USPS Priority Mail Express маркасында бейнеленді, онда Ньюфаунд Гэп маңындағы көрініс көрсетілген. Марканы USPS арт-директоры Грег Бридинг, Дэн Косгроувтың суреттерімен жасаған.