Кіріспе

Бәйге ат спорты

Шоу-қону – ағылшын стиліндегі ат спортының бір бөлігі, оған жол талқылау, аңшылық және мінгізу де кіреді. Секіру сыныптары әлемнің түкпір-түкпіріндегі жылқы көрмелерінде, Олимпиада ойындарының ішінде жиі кездеседі. Кейде көрмелер тек секірушілерге ғана арналған. Кейде басқа ағылшын стиліндегі жарыстармен бірге секіру сыныптары ұйымдастырылады. Ал кейде шоу-қону – барлық түрдегі жылқылар қатысатын, көптеген жарыстан тұратын ірі жарыстың бір бөлімі ғана. Секіру сыныптарын әртүрлі ұлттық ат спорты федерациялары санкциялайды, мысалы, Америка Құрама Штаттарының Ат спорты федерациясы немесе Ұлыбритания Шоу-қону қауымдастығы. Халықаралық жарыстар Халықаралық ат спорты федерациясының ережелерімен жүргізіледі.

Аңшылар немесе секірушілер

Шоу-салу жарыстарында аңшы, секіруші және аңшылық орындықты жүргізу сабақтары болады. Аңшылардың манерасы, стилі және қозғалысы идеалды стандартқа қаншалықты сай келетіні бойынша субъективті бағаланады. Ал секірушілерге ұпай тек сандық көрсеткіштер бойынша қойылады. Бұл көрсеткіштер жылқының кедергіге ұмтылуына, оны сәтті еңсеруіне және белгіленген уақытта жолды аяқтауына байланысты. Секірушілерге арналған трассалар аңшыларға қарағанда әлдеқайда күрделі және техникалық болып келеді, себебі мінгендер мен жылқылардың стилі бағаланбайды. Трассалар көбінесе түрлі-түсті, кейде өте шығармашылықпен жасалған болады. Секірушілер трассаларының биіктігі 0,80 метрден 1,60 метрге дейін жете алады. Аңшылардың жабдықтарына және мінген киіміне ерекше көңіл бөлінеді, олар көбінесе тыныш, консервативті стильде болады. Аңшыларға арналған жетек, тоқал, шұңқыр және мартингальдер қатаң реттеледі. Секірушілер жылқыларын күтіп-баптаса да, жабдықтарына қатысты шектеулер жоқ, және ережеге қайшы келмесе, консервативті емес киім киюге рұқсат етіледі. Кейбір жарыстарда шоу-жакет кию міндетті болуы мүмкін. Кез келген жағдайда, әдепті киім-кешек жақсы әсер қалдырады. Аңшылар мен секірушілерден басқа, атты айдау сабақтары да бар, олар кейде аңшылық орындықты айдау деп аталады, мұнда мінген адамның шеберлігі бағаланады. Атты айдауда қолданылатын жабдықтар, киімдер және кедергілер аңшыларға арналған сабақтарға ұқсас, бірақ трассаның техникалық қиындығы секіру жарыстарындағыдай болуы мүмкін. Бұл екі жарыс та мінген адамның жылқыны қиын трассада – кері бұрылыстар, комбинациялар және биік кедергілер арқылы басқару қабілетін сынауға бағытталған.

Ережелер

Секиру сабақтары әдетте көптеген бұрылыстар мен бағытты өзгертулер бар тік, кеңейтілген және қос, үштік комбинацияларды қамтитын кедергілерден тұратын жолмен өтеді. Мақсаты – белгіленген уақыт ішінде жолды таза өту. Уақыт шегінен асып кеткені үшін уақыт айыбы қойылады. Нокауттар мен ашық мойынсұнбаушылық, мысалы, бас тарту (ат қоршау алдында тоқтағанда немесе жылқы "өткізіп алғанда") үшін секиру қатесі есептеледі (төмендегі қазіргі заманғы есептеу жүйесін қараңыз). Жылқыға дисквалификацияға ұшырамас бұрын бірнеше рет бас тартуға рұқсат беріледі. Бас тарту уақыт шегінен асып кетуге әкелуі мүмкін. Нәтижелер жинақталған ең аз ұпайға немесе "қателерге" негізделеді. Егер жылқы мен атты жобалаушы секиру қатесіне немесе айып ұпайларына ие болмаса, "таза кезең" деп аталады. Тең нәтижелер көбінесе жоғарылатылған және қысқартылған жолмен қайта секіруді қамтиды, ал жол уақыт бойынша есептеледі; егер қайта секіруде жинақталған қателер саны тең болса, ең жылдам уақыт жеңіске жетеді. Көптеген жарыстарда атты жобалаушылар жарысқа дайындалу үшін бастапқы жолды жүруге рұқсат етіледі, бірақ қайта секіру жолын (әдетте, 1, 3, 5, 7, 8 секірулері жоқ сол жол, мысалы, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 орнына немесе уақыт бойынша есептелетін сол жол) жүрмейді. Жарысқа дейін жолды жүру атты жобалаушыға аттың әр секіру арасында қанша қадам жасау керектігін және қандай бұрыштан секіру керектігін анықтау мүмкіндігін береді. Жолдан шығу кішігірім қателер жасалған жағдайда уақытты қанағаттандырмайды, ал үлкен ауытқулар дисквалификацияға әкеледі. АҚШ-тағы "А" немесе "АА" санатты жарыстар немесе халықаралық "Гран-при" сериясі сияқты жоғары деңгейдегі жарыстар көбірек техникалық және күрделі жолдарды ұсынады. Кедергінің биіктігі мен ені ("кеңдігі") қиындық деңгейін арттыру үшін ғана емес, тығыз бұрылыстар мен қоршаулар арасындағы қысқа немесе ерекше қашықтықтармен техникалық қиындықтар да артады. Аттар кейде тік емес, бұрыштан секіруі керек. Мысалы, жол жобалаушы секірулер арасында стандартты кантер қадамының (он екі фут) алты жарым қадамдық қашықтықты орнатуы мүмкін, бұл атты жобалаушының қашықтықты дұрыс есептеу үшін аттың қадамын күрт өзгертуін қажет етеді. Бұл атты жобалаушының секіруді оңайлату үшін қадам қосуы немесе алып тастауы мүмкін екенін білдіреді. Атты жобалаушының таңдауы атқа да байланысты. Егер аттың қадамы орташадан кіші болса, оған қосымша қадам қосу қажет болуы мүмкін, ал аттың қадамы ұзын болса, керісінше. Шоу-оңқылар класында тыныштық пен стиль марапатталатын болса, секиру класында батылдық, ауқым, күш, дәлдік және бақылау қажет; жылдамдық та маңызды, әсіресе қайта секіру жолдарында және жылдамдық кластарында (бірінші кезеңде де уақыт есептелетін жағдайларда). Кластың бірінші кезеңінде атты жобалаушы мен аттың секірулерді құлатпай немесе бас тартпай, сонымен қатар белгіленген уақыт ішінде жолды аяқтауы керек. Егер атты жобалаушы мен аттың бірінші кезеңін сәтті аяқтаса, олар "қайта секіру" деп аталатын екінші кезеңге өтеді. Қайта секіруде атты жобалаушы алдын ала жоспарлауы керек, өйткені олар өте жылдам болуы керек және ешқандай қателікке жол бермеуі керек. Қайта секіруде бірінші кезеңге қарағанда секірулер саны аз, бірақ көбінесе қиындығы жоғары. Бұл кезеңде жеңіске жету үшін атты жобалаушы ең жылдам болуы керек, бірақ секірулерді құлатпай немесе бас тартпай өтуі керек. Көптеген жарыстарда бағананы құлату үшін төрт ұпай айыппұл салынады. Бұл уақыт айыбына қосылады.

Тарих

Шоу-сапыну – салыстырмалы түрде жаңа ат спорты. Англияда 18 ғасырда күшіне енген «Жерді қоршау туралы заңдарға» дейін жылқылардың қоршауларды үнемі секіруіне қажеттілік болмады, бірақ Парламент актісімен бірге түлкі аулаумен айналысатындар үшін жаңа қиындықтар туды. Осы заңдар елдің көптеген бөліктеріне қоршаулар мен шекараларды әкелді, себебі жалпы жерлер жеке меншік иелері арасында бөлінді. Сондықтан, осы спортпен айналысуды қалағандар үшін осы кедергілерден секіре алатын жылқылар қажет болды. Францияда өткен алғашқы ат көрмелерінде жарысқа қатысушылар парадпен жүріп, содан кейін ел аралап секіруді бастады. Дегенмен, бұл спорт көрермендердің арасында аса танымал болған жоқ, өйткені олар секіруді көруге мүмкіндік алмайтын. Сондықтан, жарыстар үшін ареналарда қоршаулар пайда бола бастады. Бұл «Леппинг» деп аталды. 1869 жылы «ат секіру» Дублин ат көрмесінде танымал болды. Он бес жылдан кейін Леппинг жарыстары Ұлыбританияға әкелінді және 1900 жылға қарай көптеген маңызды жарыстарда Леппинг сыныптары ұйымдастырылды. Әйелдер үшін жеке сыныптар өткізілді. Осы кезде Еуропаның ірі атты әскер мектептері – Италиядағы Пинероло мен Тор-ди-Квинто, Франциядағы Саумур мектебі және Венадағы испан мектебі секіру кезінде ұзын тіректері бар терең қонысқа отыруды ұнатты. Бұл стиль аттыға көбірек сенімділік сезімін бергенмен, аттың денесін үлкен кедергілерді жеңу үшін толыққанды пайдалануына кедергі келтіретін. Италиялық атты әскер офицері, капитан Федерико Каприлли, қысқа тіректері бар алға қарай отыру идеяларымен секіру әлеміне үлкен әсер етті. Бұл стиль аттының тепе-теңдігіне кедергі келтірмейтіндей етіп, оны кедергілерді жеңуге қолайлы жағдайға қойды. Қазіргі кезде «алдыңғы қоныс» деп аталатын бұл стиль кеңінен қолданылады. Терең, дрессаж стиліндегі қоныс, жалпақ жерде жүргенде және жылқыны басқару еркін қозғалыстан гөрі маңыздырақ болған жағдайларда пайдалы болғанымен, секіру үшін қолайсыз. Англиядағы тұңғыш ірі шоу-сапыну жарысы 1907 жылы Олимпиадада өтті. Жарысқа қатысушылардың көпшілігі әскери қызметшілер еді. Осы жарыста және одан кейінгі жылдары спорттың біркелкі ережелері болмағаны анық болды. Төрешілер өз пікірлеріне сүйене отырып баға берді. Кейбіреулері кедергінің қиындығына, ал енді біреулері стильге қарай бағалады. 1907 жылға дейін бас тарту үшін ешқандай айыппұл қарастырылмады және кейде жарысқа қатысушыдан көрермендерді қуанту үшін қоршаудан бас тарту сұралатын. Алғашқы жарыс жолдары қиялдауға келмейтіндей салынды, көбінесе бір ғана тік қоршау мен суға секіруден тұратын. 1923 жылы кездесу ұйымдастырылып, 1925 жылы BSJA құрылды. АҚШ-та секіру және басқа ат спорты түрлері үшін ұлттық ережелердің қажеттілігі 1917 жылы Америка ат спорты қауымдастығының құрылуына әкелді, ол қазір АҚШ Ат спорты федерациясы деп аталады. Шоу-сапынудың ерте түрі алғаш рет 1900 жылы Олимпиада ойындарына енгізілді. Шоу-сапынудың қазіргі форматтағы түрі 1912 жылы пайда болды және содан бері дами келеді, оның соңғы жылдардағы танымалдығының бір себебі – оның теледидардан көруге қолайлы, көрермендерге тартымды спорт түрі болуы.

Қазіргі заманғы ұпай

Содан бері ережелер өзгерді, әртүрлі ұлттық федерацияларда әртүрлі сыныптар мен ережелер бар. Көптеген ірі жарыстардың халықаралық басқару органы – Халықаралық Ат спорты федерациясы (FEI). Жазалардың ең көп кездесетін екі түрі – секіру жазалары және уақыт жазалары. Секіру жазалары: Секіру жазалары бас тартулар мен құлаулар үшін беріледі, әр бас тарту немесе құлау бәсекелесушінің есебіне төрт қателік қосады. Құлаулар үшін айыппұлдар тек құлау секірудің биіктігін немесе енін өзгерткен жағдайда ғана салынады. Егер жылқы немесе шабандоз кедергінің жоғарғы бөлігінен шықса, тіреулер жоғарғы тіреудің астында болса, айыппұл салынбайды. Жылқының кез келген аяғы суға немесе оның шекарасын белгілейтін ақ лентаға тиген жағдайда ашық суда айыппұлдар есептеледі. Егер су кедергісі «Ливерпуль» болса, суға түскені үшін қателіктер жинақталмайды. «Ливерпуль» – бұл оксердің немесе тік кедергінің астына орналастырылған кішкентай бассейн (сумен толтырылмаған да болуы мүмкін). Бас тартулар: Бас тартулар енді төрт қателікпен жазаланады, бұрын үш қателік болатын. Соңғы жылдары FEI бас тартулардың есебінен елімінен шығарылу санын үштен екіге дейін азайтты, және бұл ереже FEI жарыстарының жоғары деңгейінен АҚШ-тағы жылқы жарыстарының басқа деңгейлеріне тарады. Алайда, Австралия сияқты елдерде төменгі деңгейлерде (әдетте 1,15 м-ден төмен) үш бас тарту және елімінен шығару ережесі сақталған. Егер бас тарту секірудің тұтастығын бұзуға әкелсе (секірудің орнына кедергіге шабу, тіреулерді, қақпаларды, гүлдерді немесе үлкен шөп немесе топырақ үйінділерін құлату), құлау үшін төрт қателік емес, бас тарту үшін төрт қателік беріледі. Комбинациядағы бас тарту (бір-бірінен бір немесе екі қадам қашықтықта орналасқан екі немесе одан көп кедергілердің тізбегі) бүкіл комбинацияны қайтадан секіруді талап етеді. Уақыт жазалары: Бұрынғы уақытта, уақыт жазасының әдеттегі ережесі рұқсат етілген уақыттан әр секунд немесе секундтың үлесі үшін 1/4 секундтық айыппұл болатын. 2000-жылдардың басында FEI бұл ережені өзгертіп, рұқсат етілген уақыттан әр секунд немесе секундтың үлесі үшін 1 уақыт жазасы берілетіндей етті (мысалы, рұқсат етілген уақыт 72 секунд болса, 73,09 секундта 2 уақыт қателігі болады). Комбинациялар: Комбинациядағы кез келген кедергіден бас тарту жылқының тек бас тартылған элементті ғана емес, белгіленген реттілікте кедергілердің бүкіл тізбегін қайтадан секіруін талап етеді. Демек, жылқы «А» және «В» кедергілерін қиындықсыз секіре алады, бірақ үшінші кедергіден (С) бас тартады, онда шабандоз айналып, «А» кедергісіне қайта оралып, жылқыға «А» және «В» кедергілерін қайтадан секіруге мүмкіндік беруі керек. Бір кедергі болып саналғанына қарамастан, әр элемент құлатылған жағдайда жаза ұпайларын алуы мүмкін. Сондықтан, үштік комбинациядағы үш кедергінің әрқайсысы құлатылса, шабандоз 12 қателік алады (әр кедергі үшін 4 қателік, бүкіл кедергі үшін 4 қателік емес). «In and out» – бұл «А» және «В» сияқты екі элементтен тұратын комбинацияларға берілген бейресми атау және үш кедергіден тұратын комбинация үшін жеткілікті нақты емес.

C кестесі, жылдамдықты бағалау

Жоғарыда көрсетілген балл есептеу жүйесі "А кестесі" деп аталады. C кестесі – тек жылдамдыққа негізделген балл беру әдісі. Әр құлау үшін атқа отырғанның уақытына 4 секунд қосылады. Ең жылдам көрсеткен жеңіске ие болады.

Тақырыбы

Шоу-салушылар ағылшын жарыс аттарына арналған, алға қарай бағытталған стильдегі қысқыштарды қолданады, көбінесе "жақын байланыс" дизайнындағы қысқыштарды таңдайды. Олардың алдыңғы жапырағы және орындығы жалпы мақсаттағы ағылшын жарыс аттарына немесе дрессажға арналған қысқыштарға қарағанда тегіс болады. Бұл конструкция салт аттыға секіру кезінде еркін қозғалуға мүмкіндік береді және қысқа тіреуіштерді пайдалануға ыңғайлы жағдай жасайды, бұл салт аттыға ат үстіндегі орындықты жеңілдетуге көмектеседі. Басқа қысқыштар, мысалы, дрессажға арналған қысқыштар, терең орындығы бар және салт аттыға үлкен тосқауларды еңсеруде қиындық тудыруы мүмкін, оларды жылқының қозғалысын шектейтін және салт аттыны жылқының қозғалысынан қауіпті түрде артта қалдыратын жағдайға түсіруі мүмкін. Халықаралық жарыстарда аттың жапсырмалары әдетте ақ түсті және шаршы пішінде болады, бұл демеуші, ұлттық туды немесе жылқының тегін көрсетуге мүмкіндік береді. Ал шоу-оңшылар мен жарыс аттарын көрсетуде көбінесе аттың пішінімен сәйкес келетін "құрылған" жүн жапсырмаларын қолданады. Белдіктердің мөлшері мен түрі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олардың жылқының иықтарына орын беру үшін дөңгелек пішінде жасалған және жылқының алдыңғы аяқтары тығыз бүгілгенде, оның астыңғы жағын қорғау үшін көптеген белдіктерде ішкі қорғағыштары бар. Жылқының басына арналған құрылғылар кез келген стильдегі тұмсық таспасымен қолданылуы мүмкін және бұл жабдықтың қатаңдығына қатысты көп ережелер жоқ. 8-ші пішінді тұмсық таспасы ең танымал түрі. Жылқының аузына салынатын құрылғылар да әртүрлі болуы мүмкін, ал жарысқа қатысушылар кез келген құрылғыны, тіпті "құрылғысыз баулы тұтқаны" немесе механикалық хакаморены қолдана алады. Алайда, жарыс төрешілер алқасы мал дәрігерінің кеңесіне сүйене отырып, егер ол жылқыға зиян келтіруі мүмкін болса, құрылғыны немесе баулы тұтқа схемасын қабылдамау құқығын өзінде сақтайды. Жылқылардың көпшілігі қону кезінде немесе жылдам бұрылыстар жасағанда аяқтарын жарақаттауы мүмкін болғандықтан, аяққап пен орама киеді. Алдыңғы аяқтарда ашық алдыңғы жағы бар аяққаптар көбінесе қолданылады, өйткені олар аяқтың артқы жағында орналасқан нәзік сіңірлерді қорғайды, бірақ жылқының абайсыздығынан аяғын асып тастаған жағдайда рельсті сезінуге мүмкіндік береді. Тығыз бұрылыстарда жылқының өзін-өзі соғуынан сақтану үшін кейде артқы аяқтарында Fetlock аяққаптарын көруге болады. Алайда, дрессаж аттарына жарыстар мен сынақтар кезінде аяққап немесе орама киюге тыйым салынады, өйткені дрессаждың формальдылығына байланысты жабдыққа қатысты кеңейтілген ережелер бар. Мартингальдер өте кең таралған, әсіресе Гран-при деңгейінде пайдаланылатын жылқыларда. Көптеген секірушілер жүгіру мартингалдерін қолданады, өйткені олар тосқауларды еңсергенде ең көп еркіндік береді. Тұрып тұрған мартингаль (аттың тұмсық таспасына тікелей жалғанатын белдік) шоу-оңшыларда жиі кездеседі және аттың басын жоғары көтермеуіне көмектесе алады, бірақ құлау жағдайында өте қауіпті болуы мүмкін, өйткені ол жылқының тепе-теңдігін қалпына келтіру үшін басын пайдалануына кедергі келтіреді. Осы себепті, тік мартингальдер секіру немесе жарыстарда қолданылмайды. Үлкен тосқауларды еңсергенде қысқыштың орнында тұруын қамтамасыз ету үшін көкірек қалқандары да жиі қолданылады.

Жүргізуші киімдері

Жаттығу киімдері аңшылық киімдеріне қарағанда сәл кем ресми болуы мүмкін. Дегенмен, әрқашан ASTM/SEI стандартына сәйкес келетін, мойын қорғағышы бар бекітілген ат спорты шлемі кию қажет, ол мінгердің басын құлау жағдайында қорғау үшін маңызды. Биік сапогтар міндетті, көбінесе қара түсті. Шпоры бар немесе жоқ болуы ерікті, бірақ көбінесе қолданылады. Бұл киімдердің түсі дәстүрлі түрде ақ, күміс немесе беже болып келеді. Мақұлданған жарыстарда, санкциялаушы ұйымға байланысты, көбінесе қара түсті пальто киіледі (бірақ USEF ережелері бойынша жазда твид немесе жуылған жакеттерге рұқсат етіледі және қазіргі уақытта ашық түстер сәнге енген), ақ түсті жейдемен және галстук немесе мойын орамалымен. Ыстық жаз айларында көптеген мінгерлер шлем, сапог және бридждермен бірге қысқа жеңді "поло" стиліндегі жейде киеді, тіпті пальтолар қажет болған жағдайда да, судьялар өте ыстық ауа райында пальто кию талабынан бас тартуы мүмкін. Әдетте қара түсті қолғаптар, сондай-ақ жылқының жалы мен құйрығын тоқу да ерікті. FEI Гран-при деңгейінде киімге қатаң бақылау қойылады. Мінгерлер ақ немесе ашық түсті жейде, ақ галстук немесе мойын орамалы, қара немесе қоңыр сапогтар, ақ немесе ашық күміс бридждер және қызыл немесе қара жакет киюі керек. Дегенмен, әскери қызметкерлер, полиция күштері және ұлттық шабыстардың мүшелері FEI талаптарына сәйкес киім орнына өздерінің қызметтік формаларын кию құқығын сақтайды. Кейбір жағдайларда халықаралық команда мүшелері өз елдерінің түстеріндегі жакеттерді кие алады немесе ұлттық белгілерді қоса алады.

Жылқылар

Шоу-жампыр аттардың үлкен тосқауларды секіруге қажетті күші мен батылдығы, сондай-ақ ең қиын жолдармен өту үшін қажетті жылдам бұрылыстар мен қарқынды жылдамдық сияқты атлетикалық қабілеттері болуы керек. Көптеген жылқы тұқымдары шоу-жампыр ретінде табысқа жеткен, тіпті тегі белгісіз кейбір жабайы жылқылар да чемпион атанған. Көптеген шоу-жампыр аттар биік болады, әдетте жылы қанды немесе таза қанды асыл тұқымды, бірақ кейбір елдердің Олимпиада командаларында 160 см-ден кішкентай аттар да болған және Олимпиада және басқа халықаралық медальдар жеңіп алған. Жылқының мөлшері мен оның атлетикалық қабілеті арасында байланыс жоқ, сондай-ақ биік аттар секіру кезінде міндетті түрде артықшылыққа ие болмайды. Дегенмен, биік атпен жүргенде тосқаулар көрінеу қорқынышты болмайды. Көптеген елдерде понилер де шоу-жампыр жарыстарында қатысады, әдетте 16 немесе 18 жасқа дейінгі жасөспірімдерге арналған сыныптарда, бұл санкциялайтын ұйымға байланысты. Пони өлшемді жылқылар кейде ересектермен ашық жарысқа қатыса алады. Ең танымал мысал – Строллер, оның бойы 147 см ғана болған, бірақ ол жеке күміс медаль иегері атанды және 1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Ұлыбританияның шоу-жампыр командасының құрамында болды, жарыста таза өтетін аздаған раундтардың бірін орындады. Америка Құрама Штаттарының көрнекті жампырлары Шоу-жампырдың Даңқ залына енгізілген.