Еуропалық ядролық зерттеу орталығы Швейцарияда

Кіріспе

Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымы (CERN) – әлемдегі ең ірі бөлшектер физикасы зертханасын басқаратын үкіметаралық ұйым. 1954 жылы құрылған, ол Женева қаласының батыс жағындағы Мейринде, Франция мен Швейцария шекарасында орналасқан. Ұйымға 23 мүше мемлекет кіреді. 2013 жылы қабылданған Израиль – Еуропа континентінен тыс жалғыз толық мүше мемлекет. CERN Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының ресми бақылаушысы болып табылады. CERN аббревиатурасы зертхананы атау үшін де қолданылады. 2019 жылы ұйымда 2660 ғылыми, техникалық және әкімшілік қызметкер жұмыс істеді, ал 70-тен астам елдің мекемелерінен 12 400-ге жуық пайдаланушы қызмет көрсетті. 2016 жылы CERN 49 петабайт дерек өндірді. CERN-нің басты міндеті – жоғары энергиялық физика зерттеулері үшін қажетті бөлшектерді үдеткіштерін және басқа да инфрақұрылымды қамтамасыз ету. Осының нәтижесінде CERN-де халықаралық ынтымақтастық арқылы көптеген эксперименттер жүргізілді. CERN-де әлемдегі ең үлкен және ең жоғары энергиялы бөлшектерді соқтығыстыратын Үлкен адрондық коллайдер (LHC) орналасқан. Мейриндегі негізгі орталықта үлкен есептеу кешені бар, ол эксперименттерден алынған деректерді сақтау және талдау, сондай-ақ оқиғаларды модельдеу үшін негізгі орында қолданылады. Зерттеушілердің осы құралдарға қашықтан қол жеткізу қажеттігіне байланысты, зертхана тарихи тұрғыдан кең ауқымды желілердің маңызды торабы болды. Сондай-ақ, CERN – World Wide Web-тің туған жері.

Тарих

CERN-ті құру туралы конвенция. CERN аббревиатурасы бастапқыда Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire ("Еуропалық ядролық зерттеулер кеңесі") деген француз сөздерін білдірді, ол 1952 жылы 12 еуропалық үкімет құрған зертхананы салу үшін арналған уақытша кеңес болды. Осы алғашқы жылдары кеңес Нильс Бордың басшылығымен Копенгаген университетінде жұмыс істеді, содан кейін Женеваның жанындағы қазіргі орнына көшірілді. Уақытша кеңес таратылғаннан кейін аббревиатура жаңа зертхана үшін сақталды, тіпті 1954 жылы атауы қазіргі Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire ("Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымы") болып өзгергеніне қарамастан. CERN-нің бұрынғы директоры Лью Коварски айтқандай, атау өзгертілген кезде аббревиатура OERN болып кетіп, мағынасыз болар еді, ал Вернер Гейзенберг «аты өзгергенімен, бұл әлі де CERN болуы мүмкін» деді. CERN-нің алғашқы президенті – сэр Бенджамин Локспейзер. Эдоардо Амальди CERN-нің алғашқы кезеңдерінде, операциялар әлі де уақытша болған кезде бас хатшы болды, ал алғашқы бас директор (1954) – Феликс Блох. Зертхана бастапқыда атом ядроларын зерттеуге арналған, бірақ көп ұзамай жоғары энергиялық физикаға қолданыла бастады, ол негізінен субатомдық бөлшектердің өзара әрекеттесуін зерттеумен айналысты. Сондықтан CERN-дегі зертхана көбінесе Еуропалық бөлшектер физикасы зертханасы (Laboratoire européen pour la physique des particules) деп аталады, бұл онда жүргізілетін зерттеулерді жақсырақ сипаттайды.

Құрылтайшы мүшелері

1953 жылдың 29 маусымы мен 1 шілдесі аралығында Парижде өткен CERN Кеңесінің алтыншы отырысында, ұйымды құру туралы конвенция 12 мемлекет тарапынан бекітілуге жататын күйде қол қойылды. Конвенция 12 негізгі мүше мемлекеттер: Бельгия, Дания, Франция, Германия Федеративтік Республикасы, Грекия, Италия, Нидерланды, Норвегия, Швеция, Швейцария, Ұлыбритания және Югославия тарапынан кезең-кезеңімен ратификацияланды.

Компьютерлік ғылым

CERN 1980-жылдардың басында Интернет технологиясын енгізуде бастама көтерді. Бұл Еуропада TCP/IP-ді қабылдауға ықпалды рөл атқарды (қ. Протокол соғыстары). World Wide Web 1989 жылы Тим Бернерс-Ли бастаған CERN жобасы ретінде дүниеге келді. Бұл оның бұрынғы ENQUIRE деп аталған деректер базасындағы жұмысынан туындаған. Роберт Кайлиу 1990 жылы жобаға қосылды. Бернерс-Ли мен Кайлиу 1995 жылы World Wide Web-ті дамытуға қосқан үлесі үшін Computing Machinery Association тарапынан бірлесіп марапатталды. Бернерс-Ли жасаған алғашқы веб-беттің көшірмесі әлі де World Wide Web Consortium сайтында тарихи құжат ретінде жарияланған. Гипермәтін концепциясына негізделген бұл жоба зерттеушілер арасында ақпарат алмасуды жеңілдету мақсатында жасалды. Алғашқы веб-сайт 1991 жылы іске қосылды. 1993 жылдың 30 сәуірінде CERN World Wide Web-тің кез келген адамға тегін қолжетімді екенін жариялады. Ол көптеген пайдаланушылардың Интернетпен байланысуының басты құралына айналды. Соңғы жылдары CERN желілік есептеулерді дамыту орталығына айналды, соның ішінде E-science үшін желілерді қосу (EGEE) және LHC есептеу желісі сияқты жобаларды ұйымдастырды. Бұған қоса, ол Швейцариядағы екі маңызды интернет-алмасу нүктесінің бірі – CERN Интернет-алмасу нүктесіне (CIXP) орналасқан. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, CERN-де физикалық зерттеушілерге қарағанда инженерлер мен техниктердің саны он есе көп.

Қазіргі кешен

CERN жеті үдеткіш және екі баяулатқыш желісін, сондай-ақ қосымша кіші үдеткіштерді пайдаланады. Желідегі әрбір машина оларды тәжірибелерге немесе келесі қуатты үдеткішке жеткізу алдында бөлшектер сәулелерінің энергиясын арттырады (баяулатқыштар оларды тәжірибелерге немесе одан әрі үдеткіштерге/баяулатқыштарға жеткізу алдында бөлшектер сәулелерінің энергиясын табиғи түрде азайтады). Үдеткіштер желісін пайдалану үшін эксперименттер CERN-нің әртүрлі ғылыми комитеттерімен бекітілуі керек. Қазіргі уақытта (2022 жылға қарай) жұмыс істеп тұрған машиналар: LHC үдеткіші және: LINAC 3 сызықтық үдеткіші төмен энергиялы бөлшектерді жасайды. Ол Төмен Энергиялық Ион Сақинасына (LEIR) енгізу үшін 4,2 МэВ/u ауыр иондарды қамтамасыз етеді. Төмен Энергиялық Ион Сақинасы (LEIR) ионды сызықтық үдеткіш LINAC 3 иондарын Протондық Синхротронға (PS) ауыстырмас бұрын үдетеді. Бұл үдеткіш 2005 жылы бұрынғы Төмен Энергиялық Антипротон Сақинасынан (LEAR) қайта конфигурацияланғаннан кейін қолданысқа енгізілді. Linac4 сызықтық үдеткіші теріс сутегі иондарын 160 МэВ энергиясына дейін үдетеді. Иондар содан кейін Протондық Синхротрон Күштеткішіне (PSB) енгізіледі, онда әрбір сутегі ионынан екі электрон бөлініп алынып, бір ғана протон бар ядро қалдырылады. Протондар содан кейін эксперименттерде қолданылады немесе CERN-нің басқа үдеткіштерінде одан әрі үдетіледі. Linac4 CERN эксперименттері үшін барлық протондық сәулелердің көзі болып табылады. Протондық Синхротрон Күштеткіші протондық сызықтық үдеткішпен жасалған бөлшектердің энергиясын басқа үдеткіштерге ауысу алдында арттырады. 1954–1959 жылдары салынған және әлі күнге дейін күшті SPS және CERN-нің көптеген эксперименттеріне қуат беруші ретінде жұмыс істейтін 28 ГэВ Протондық Синхротрон (PS). 1976 жылы қолданысқа енгізілген, туннельде салынған диаметрі 2 километрлік дөңгелек үдеткіш – Суперпротондық Синхротрон (SPS). Ол 300 ГэВ энергия беру үшін жобаланған және біртіндеп 450 ГэВ-қа дейін жаңартылды. Белгілі бір мақсаттағы эксперименттер үшін (қазіргі уақытта COMPASS және NA62) өзінің сәулелік желілері бар болғанымен, ол протон-антипротон коллайдері (SpS коллайдері) ретінде және Үлкен Электрон-Позитрон Коллайдеріне (LEP) енгізілген жоғары энергиялы электрондар мен позитрондарды үдету үшін де жұмыс істеді. 2008 жылдан бері ол Үлкен Адрондық Коллайдерге (LHC) протон мен ауыр иондарды енгізу үшін қолданылуда. Тұрақсыз ядроларды зерттеу үшін қолданылатын Желілік Изотоптық Массалық Сепараторы (ISOLDE). Радиоактивті иондар Протондық Синхротрон Күштеткішінен 1,0–1,4 ГэВ энергиясы бар протондардың соқтығысуынан пайда болады. Ол алғаш рет 1967 жылы қолданысқа енгізілді және 1974 және 1992 жылдары күрделі жаңартулармен қайта салынды. Антипротон Баяулатқышы (AD), антиматерияны зерттеу үшін антипротонның жылдамдығын жарық жылдамдығының шамамен 10%-ына дейін азайтады. AD машинасы бұрынғы Антипротон Жинағышынан (AC) қайта құрылды. АД-дан антипротондарды алып, антиматериялық эксперименттерде пайдалану үшін оларды төмен энергияға (жылдамдыққа) баяулататын Өте Төмен Энергиялы Антипротон Сақинасы (ELENA). AWAKE эксперименті – плазмалық сергек өрісті үдеткіш принципін дәлелдеуші эксперимент. CERN зерттеулері үшін Сызықтық Электрондық Үдеткіш (CLEAR) үдеткіштерді зерттеу және әзірлеу орталығы.

CERN operates a network of seven accelerators and two decelerators, and some additional small accelerators. Each machine in the chain increases the energy of particle beams before delivering them to experiments or to the next more powerful accelerator (the decelerators naturally decrease the energy of particle beams before delivering them to experiments or further accelerators/decelerators). Before an experiment is able to use the network of accelerators, it must be approved by the various Scientific Committees of CERN. Currently (as of 2022) active machines are the LHC accelerator and:
The LINAC 3 linear accelerator generating low energy particles. It provides heavy ions at 4.2 MeV/u for injection into the Low Energy Ion Ring (LEIR). The Low Energy Ion Ring (LEIR) accelerates the ions from the ion linear accelerator LINAC 3, before transferring them to the Proton Synchrotron (PS). This accelerator was commissioned in 2005, after having been reconfigured from the previous Low Energy Antiproton Ring (LEAR). The Linac4 linear accelerator accelerates negative hydrogen ions to an energy of 160 MeV. The ions are then injected to the Proton Synchrotron Booster (PSB) where both electrons are then stripped from each of the hydrogen ions and thus only the nucleus containing one proton remains. The protons are then used in experiments or accelerated further in other CERN accelerators. Linac4 serves as the source of all proton beams for CERN experiments. The Proton Synchrotron Booster increases the energy of particles generated by the proton linear accelerator before they are transferred to the other accelerators. The 28 GeV Proton Synchrotron (PS), built during 1954–1959 and still operating as a feeder to the more powerful SPS and to many of CERN's experiments. The Super Proton Synchrotron (SPS), a circular accelerator with a diameter of 2 kilometres built in a tunnel, which started operation in 1976. It was designed to deliver an energy of 300 GeV and was gradually upgraded to 450 GeV. As well as having its own beamlines for fixed target experiments (currently COMPASS and NA62), it has been operated as a proton–antiproton collider (the SpS collider), and for accelerating high energy electrons and positrons which were injected into the Large Electron–Positron Collider (LEP). Since 2008, it has been used to inject protons and heavy ions into the Large Hadron Collider (LHC). The On Line Isotope Mass Separator (ISOLDE), which is used to study unstable nuclei. The radioactive ions are produced by the impact of protons at an energy of 1.0–1.4 GeV from the Proton Synchrotron Booster. It was first commissioned in 1967 and was rebuilt with major upgrades in 1974 and 1992. The Antiproton Decelerator (AD), which reduces the velocity of antiprotons to about 10% of the speed of light for research of antimatter. The AD machine was reconfigured from the previous Antiproton Collector (AC) machine. The Extra Low Energy Antiproton ring (ELENA), which takes antiprotons from AD and decelerates them into low energies (speeds) for use in antimatter experiments. The AWAKE experiment, which is a proof of principle plasma wakefield accelerator. The CERN Linear Electron Accelerator for Research (CLEAR) accelerator research and development facility.

Үлкен адрондық коллайдер

CERN-дегі көптеген іс-шаралар қазіргі уақытта Үлкен адрондық коллайдерді (LHC) және оған арналған эксперименттерді іске қосуды қамтиды. LHC – жаһандық ғылыми ынтымақтастық жобасы. LHC туннелі жер астынан 100 метр тереңдікте, Женева халықаралық әуежайы мен жақын маңдағы Юра таулары арасында орналасқан. Оның ұзындығының көп бөлігі шекараның француз жағында. Ол бұрын 2000 жылдың қарашасында тоқтатылған Үлкен электрон-позитрон коллайдері (LEP) орналасқан 27 шақырымдық дөңгелек туннельді пайдаланады. CERN-нің PS/SPS үдеткіш кешендері протондар мен қорғасын иондарын алдын ала үдету үшін қолданылады, содан кейін олар LHC-ге жіберіледі. Коллайдер бойында сегіз эксперимент (CMS, ATLAS, LHCb, MoEDAL, TOTEM, LHCf, FASER және ALICE) орналасқан; олардың әрқайсысы бөлшектердің соқтығысуын әртүрлі аспектіден және әртүрлі технологиялармен зерттейді. Бұл эксперименттерді жүзеге асыру үшін ерекше инженерлік күш-жігер қажет болды. Мысалы, CMS детекторының бөліктерін шахтаға түсіру үшін Бельгиядан арнайы кран жалданып алынды, өйткені әрбір бөліктің салмағы 2000 тоннаға жуық болды. Құрылысқа қажетті 5000 магниттің біріншісі 2005 жылдың 7 наурызында сағат 13:00 GMT-де арнайы шахтаға түсірілді. LHC көп көлемде деректерді өндіре бастады, оларды CERN әлемнің әртүрлі зертханаларына таратылған өңдеу үшін (арнайы желілік инфрақұрылымды, LHC Computing Grid пайдалана отырып) жібереді. 2005 жылдың сәуір айында сынақ кезінде әлемнің жеті әртүрлі нүктесіне 600 МБ/с жылдамдықпен ағын жасалды. Алғашқы бөлшектер шоғы 2008 жылдың тамызында LHC-ге жіберілді. Бірінші шоқ 2008 жылдың 10 қыркүйегінде бүкіл LHC арқылы айналып өтті, бірақ жүйе 10 күннен кейін магниттік қосылыстағы ақаулықтан бұзылып, 2008 жылдың 19 қыркүйегінде жөндеуге тоқтатылды. LHC 2009 жылдың 20 қарашасында әрқайсысы 3,5 тераэлектронвольт (TeV) энергиясы бар екі шоқты сәтті айналдыра отырып, жұмысын қайта бастады. Инженерлердің міндеті екі шоқты бір-біріне соқтығысу үшін дұрыс бағыттау болды. Акселераторлар және технологиялар директоры Стив Майерстің айтуынша, бұл «Атлантика арқылы екі тігішті атып, олардың соқтығысуын қамтамасыз етуге» ұқсайды. 2010 жылдың 30 наурызында LHC екі протондық шоқты, әрқайсысы 3,5 ТеВ энергиямен соқтығыстырып, 7 ТеВ соқтығысу энергиясын тудырды. Алайда бұл Хиггс бозонының күтілетін ашылуы үшін қажетті жұмыстың басы ғана еді. 7 ТеВ эксперименттік кезеңі аяқталғаннан кейін, LHC 2012 жылдың наурызынан бастап 8 ТеВ-қа (бір протонға 4 ТеВ) дейін жылдамдығын арттырып, көп ұзамай осы энергияда бөлшектердің соқтығысуын бастады. 2012 жылдың шілдесінде CERN ғалымдары жаңа атомдық бөлшектің табылуын жариялады, кейіннен ол Хиггс бозоны екені расталды. 2013 жылдың наурыз айында CERN жаңадан табылған бөлшекте жүргізілген өлшеулер оның Хиггс бозоны екеніне көз жеткізді деп мәлімдеді. 2013 жылдың басында LHC екі жылдық техникалық қызмет көрсету кезеңіне тоқтатылды, үдеткіштегі магниттер арасындағы электрлік байланыстарды нығайту және басқа да жаңартулар үшін. 2015 жылдың 5 сәуірінде екі жылдық техникалық қызмет көрсету мен консолидациядан кейін LHC екінші рет қайта іске қосылды. 2015 жылдың 10 сәуірінде 6,5 ТеВ рекордтық энергияға алғашқы жылдамдық берілді. 2016 жылы жобалық соқтығысу деңгейі алғаш рет артты. 2018 жылдың соңында екінші екі жылдық тоқтату кезеңі басталды.

Many activities at CERN currently involve operating the Large Hadron Collider (LHC) and the experiments for it. The LHC represents a large scale, worldwide scientific cooperation project. The LHC tunnel is located 100 metres underground, in the region between Geneva International Airport and the nearby Jura mountains. The majority of its length is on the French side of the border. It uses the 27 km circumference circular tunnel previously occupied by the Large Electron–Positron Collider (LEP), which was shut down in November 2000. CERN's existing PS/SPS accelerator complexes are used to pre accelerate protons and lead ions which are then injected into the LHC. Eight experiments (CMS, ATLAS, LHCb, MoEDAL, TOTEM, LHCf, FASER and ALICE) are located along the collider; each of them studies particle collisions from a different aspect, and with different technologies. Construction for these experiments required an extraordinary engineering effort. For example, a special crane was rented from Belgium to lower pieces of the CMS detector into its cavern, since each piece weighed nearly 2,000 tons. The first of the approximately 5,000 magnets necessary for construction was lowered down a special shaft at 13:00 GMT on 7 March 2005. The LHC has begun to generate vast quantities of data, which CERN streams to laboratories around the world for distributed processing (making use of a specialized grid infrastructure, the LHC Computing Grid). During April 2005, a trial successfully streamed 600 MB/s to seven different sites across the world. The initial particle beams were injected into the LHC August 2008. The first beam was circulated through the entire LHC on 10 September 2008, but the system failed 10 days later because of a faulty magnet connection, and it was stopped for repairs on 19 September 2008. The LHC resumed operation on 20 November 2009 by successfully circulating two beams, each with an energy of 3.5 teraelectronvolts (TeV). The challenge for the engineers was then to line up the two beams so that they smashed into each other. This is like "firing two needles across the Atlantic and getting them to hit each other" according to Steve Myers, director for accelerators and technology. On 30 March 2010, the LHC successfully collided two proton beams with 3.5 TeV of energy per proton, resulting in a 7 TeV collision energy. However, this was just the start of what was needed for the expected discovery of the Higgs boson. When the 7 TeV experimental period ended, the LHC revved to 8 TeV (4 TeV per proton) starting March 2012, and soon began particle collisions at that energy. In July 2012, CERN scientists announced the discovery of a new sub atomic particle that was later confirmed to be the Higgs boson. In March 2013, CERN announced that the measurements performed on the newly found particle allowed it to conclude that it was a Higgs boson. In early 2013, the LHC was deactivated for a two year maintenance period, to strengthen the electrical connections between magnets inside the accelerator and for other upgrades. On 5 April 2015, after two years of maintenance and consolidation, the LHC restarted for a second run. The first ramp to the record breaking energy of 6.5 TeV was performed on 10 April 2015. In 2016, the design collision rate was exceeded for the first time. A second two year period of shutdown begun at the end of 2018.

Құрылыстағы акселераторлар

2019 жылдың қазан айынан бастап, LHC-нің жарықтылығын арттыру мақсатында «Жоғары жарықтылықты LHC» (HL–LHC) жобасы бойынша құрылыс жұмыстары жүргізілуде. Бұл жоба аясында 2026 жылға қарай LHC үдеткішінің жарықтылығы бір рет көбейтілуі күтілуде. HL–LHC жаңарту жобасының бөлігі ретінде CERN-нің басқа үдеткіштері мен олардың құрамдас бөліктері де жаңартылуда. Басқа жұмыстардың ішінде, LINAC 2 сызықтық үдеткіш инжектор тоқтатылып, оның орнына жаңа LINAC4 инжекторлық үдеткіші орнатылды.

Пайдаланудан шығарылған акселераторлар

Бастапқы сызықтық жеделдетуші LINAC 1. 1959–1992 жылдар аралығында жұмыс істеді. LINAC 2 сызықтық үдеу инжекторы. Протондық синхротрондар бустеріне (PSB) енгізу үшін 50 МэВ жылдамдатылған протондар. 1978–2018 жылдары жұмыс істеген. 600 МэВ синхроциклотрон (SC) 1957 жылы іске қосылып, 1991 жылы тоқтатылды. 2012–2013 жылдары көпшілікке арналған көрмеге айналдырылды. Intersecting Storage Rings (ISR) – 1966–1971 жылдар аралығында салынған және 1984 жылға дейін жұмыс істеген ертедегі коллайдер. Суперпротон-антипротон синхротроны (SpS) 1981–1991 жылдары жұмыс істеді. Протондық-антипротондық коллайдер ретінде жұмыс істейтін суперпротондық синхротронның (SPS) модификациясы. 1989–2000 жылдары жұмыс істеген Үлкен электронды-позитонды коллайдер (LEP) өз түріндегі ең үлкен машина болды, ол қазір Үлкен адронды коллайдер орналасқан 27 км ұзын шеңберлі туннельде орналасқан. LEP Pre Injector (LPI) жеделдетуші кешені, екі жеделдетушіден тұрады: LEP Injector Linac (LIL; өзі LIL V және LIL W деп аталатын екі тізбектелген сызықтық жеделдетушіден тұрады) және Электрондық позитрондық аккумулятор (EPA) деп аталатын дөңгелек жеделдетушіден тұрады. Бұл үдеткіштердің мақсаты позитрон мен электрон сәулелерін CERN үдеткіш кешеніне (дәлірек айтқанда, Протон синхротронына) енгізу болды, олар көптеген үдету кезеңдерінен кейін LEP-ке жеткізіледі. 1987–2001 жылдары жұмыс істеді; LEP-ті тоқтатудан және LPI-ден тікелей қоректенетін тәжірибелерді аяқтағаннан кейін LPI қондырғысы CLIC 3 сынақ қондырғысы (CTF3) үшін пайдалануға бейімделді. 1982 жылы төмен энергиялы антипротонды сақина (LEAR) іске қосылды. LEAR 1995 жылы тоғыз антигидроген атомынан тұратын антиматерияның алғашқы бөлшектерін құрастырды. Ол 1996 жылы жабылды, оның орнына антипротондық баяулағыш келді. LEAR аппаратының өзі төмен энергиялы ионды сақина (LEIR) иондық күшейткіш ретінде қайта құрылды. Антипротон жинағышы (AC) 1986–1987 жылдары салынған, 1997 жылы жұмысын тоқтатты және машина Антипротон тежегішіне (AD) айналдырылды, ол төмен энергиялы Антипротон сақинасының (LEAR) мұрагері болып табылады. Антипротондық аккумулятормен (AA) бірге жұмыс істеді және жұп Антипротондық аккумуляциялық кешенді (AAC) құрады.

The original linear accelerator LINAC 1. Operated 1959–1992. The LINAC 2 linear accelerator injector. Accelerated protons to 50 MeV for injection into the Proton Synchrotron Booster (PSB). Operated 1978–2018. The 600 MeV Synchro Cyclotron (SC) which started operation in 1957 and was shut down in 1991. Was made into a public exhibition in 2012–2013. The Intersecting Storage Rings (ISR), an early collider built from 1966 to 1971 and operated until 1984. The Super Proton–Antiproton Synchrotron (SpS), operated 1981–1991. A modification of Super Proton Synchrotron (SPS) to operate as a proton antiproton collider. The Large Electron–Positron Collider (LEP), which operated 1989–2000 and was the largest machine of its kind, housed in a 27 km long circular tunnel which now houses the Large Hadron Collider. The LEP Pre Injector (LPI) accelerator complex, consisting of two accelerators, a linear accelerator called LEP Injector Linac (LIL; itself consisting of two back to back linear accelerators called LIL V and LIL W) and a circular accelerator called Electron Positron Accumulator (EPA). The purpose of these accelerators was to inject positron and electron beams into the CERN accelerator complex (more precisely, to the Proton Synchrotron), to be delivered to LEP after many stages of acceleration. Operational 1987–2001; after the shutdown of LEP and the completion of experiments that were directly fed by the LPI, the LPI facility was adapted to be used for the CLIC Test Facility 3 (CTF3). The Low Energy Antiproton Ring (LEAR) was commissioned in 1982. LEAR assembled the first pieces of true antimatter, in 1995, consisting of nine atoms of antihydrogen. It was closed in 1996, and superseded by the Antiproton Decelerator. The LEAR apparatus itself was reconfigured into the Low Energy Ion Ring (LEIR) ion booster. The Antiproton Collector (AC), built 1986–1987, operations ended in 1997 and the machine was converted into the Antiproton Decelerator (AD), which is the successor machine for Low Energy Antiproton Ring (LEAR). Operated in tandem with Antiproton Accumulator (AA) and the pair formed the Antiproton Accumulation Complex (AAC),

Сайттар

Кішігірім үдеткіштер бастапқыда Франция шекарасымен бірге Швейцарияда салынған, бірақ 1965 жылдан бастап шекараны қамтитын кеңейтілген Мериннің негізгі алаңында (Батыс аймағы деп те аталады). Француз жағы Швейцарияның құзырына бағынады және алаң ішінде белгі тастардан басқа көзге көрінбейтін шекара жоқ. SPS және LEP/LHC туннельдері көбінесе негізгі алаңнан тысқары орналасқан, және көбінесе француз шаруашылық жерлерінің астына көмілген, жер бетінен көрінбейді. Дегенмен, олардың айналасындағы әртүрлі нүктелерде жер бетіндегі орналасқан жерлері бар, олар эксперименттермен байланысты ғимараттардың орналасқан жері немесе криогендік қондырғылар және кіру шахталары сияқты коллайдерлерді іске қосуға қажетті басқа да құрылғылар болып табылады. Эксперименттер осы жерлердегі туннельдермен бірдей жер асты деңгейінде орналасқан. Осы эксперименттік алаңдардың үшеуі Францияда, ATLAS Швейцарияда орналасқан, ал кейбір қосымша криогендік және кіру алаңдары Швейцарияда. Эксперименттік алаңдардың ең үлкені – Превесин алаңы, сонымен қатар Солтүстік аймақ деп аталады, ол SPS үдеткішіндегі коллайдер емес эксперименттер үшін нысаналық станция болып табылады. Басқа алаңдар UA1, UA2 және LEP эксперименттері үшін пайдаланылған (соңғылары LHC эксперименттері үшін қолданылады). LEP және LHC эксперименттерінен басқа, көпшілігі ресми түрде орналасқан жері бойынша аталады және нөмірленеді. Мысалы, NA32 эксперименті «шармды» бөлшектердің пайда болуын зерттеген эксперимент болды және ол Превесин (Солтүстік аймақ) алаңында орналасқан, ал WA22 нейтрино өзара әрекеттесуін зерттеу үшін Meyrin (Батыс аймақ) алаңындағы Үлкен Еуропалық Көпіршік Буы (BEBC) қолданды. UA1 және UA2 эксперименттері Жер асты Аймағында, яғни SPS үдеткішіндегі жер астындағы орналасқан жерлерде жүргізілген деп есептелді. CERN-нің Мейрин және Превесин алаңдарындағы көптеген жолдар CERN-нің құрылуына ықпал еткен Вольфганг Паули сияқты әйгілі физиктердің есімдерімен аталады. Басқа да танымал есімдер – Ричард Файнман, Альберт Эйнштейн және Бор.

.Қорынышы

.cern – CERN ұйымының жоғарғы деңгейлі домені. Ол 2014 жылдың 13 тамызында тіркелді. 2015 жылдың 20 қазанында CERN өзінің бас веб-сайтын https://home.cern мекенжайына көшірді.

Ашық ғылым

Ашық ғылым қозғалысы ғылыми зерттеулерді кеңінен қолжетімді етуге және ашық құралдар мен процестер арқылы білім құруға бағытталған. Ашық қолжетімділік, ашық деректер, ашық кодты бағдарламалық қамтамасыз ету және аппараттық құралдар, ашық лицензиялар, деректерді сақтау және қайталанатын зерттеулер – ашық ғылымның негізгі элементтері және CERN құрылғаннан бері жұмыс істеп келе жатқан салалар. CERN 1953 жылғы CERN-нің құрылтай конвенциясынан бастап, барлық нәтижелері жариялануы немесе жалпыға қолжетімді болуы тиіс деген бірқатар саясаттар мен ресми құжаттарды әзірледі. Содан бері CERN 2014 жылы ашық қолжетімділік саясатын жариялады, ол CERN авторларының барлық жарияланымдары алтын ашық қолжетімділікпен жарияланатынын және соңғы кезде төрт негізгі LHC ынтымақтастығы (ALICE, ATLAS, CMS және LHCb) мақұлдаған ашық деректер саясатын қамтамасыз етеді. Ашық деректер саясаты ашық қолжетімділік саясатын толықтырады, LHC эксперименттерінен жиналған ғылыми деректерді тиісті уақытша шектеуден кейін жариялауға бағытталған. Осы ашық деректер саясатына дейін әрбір ынтымақтастық жеке-жеке деректерді сақтау, қол жеткізу және қайта пайдалану бойынша нұсқауларды өздерінің саясаттары арқылы жүзеге асырды, олар қажет болғанда жаңартылып тұрады. CERN Кеңесі тапсырған және бөлшектер физикасының болашағы туралы Еуропаның шешім қабылдауының негізін құрайтын бөлшектер физикасы жөніндегі Еуропалық стратегия 2020 жылы жаңартылды және ұйымның ашық ғылым саласындағы рөлін бекітті: «Бөлшектер физикасы қауымдастығы тиісті органдармен бірлесіп жұмыс істеуі керек, мемлекеттік қаржыландырылатын зерттеулер үшін қабылданатын ашық ғылым бойынша келісімге қол жеткізуге көмектесуі керек және содан кейін бұл сала үшін ашық ғылым саясатын жүзеге асыруы керек». Саясат деңгейінен өзгеше, CERN ашық ғылымды CERN-де және жалпы бөлшектер физикасында іске асыру және қолдау үшін түрлі қызметтер мен құралдарды құрды. Баспа саласында CERN ғаламдық ынтымақтастық жобасын бастады және басқарады – Бөлшектер физикасында ашық қолжетімді басылымдарды демеушілік ететін консорциум, SCOAP3, жоғары энергия физикасы бойынша ғылыми мақалаларды ашық қолжетімділікке айналдыру үшін. Қазіргі уақытта SCOAP3 серіктестігі 44 елден 3000-нан астам кітапхананы және 3 үкіметаралық ұйымды білдіреді, олар жоғары энергия физикасы бойынша 11 жетекші журналдағы ғылыми мақалаларды ашық қолжетімділікке айналдыру үшін бірлесіп жұмыс істеді. Қоғамға ұсынылатын нәтижелерге CERN-ге негізделген түрлі қызметтер олардың қолданылуына байланысты қызмет көрсете алады: CERN Ашық деректер порталы, Zenodo, CERN Құжат сервері, INSPIRE және HEPData – CERN зерттеушілері мен қауымдастығы, сондай-ақ олардың құжаттарын, деректерін, бағдарламалық қамтамасыз етуін, мультимедиалық материалдарын және т.б. жариялау үшін кеңінен қолданылатын негізгі қызметтер. CERN-нің сақтау және қайталанатын зерттеулерге бағытталған күш-жігерін физикалық талдаудың толық өмірлік циклін қамтитын қызметтер жиынтығы жақсы көрсетеді (мысалы, деректер, бағдарламалық қамтамасыз ету және есептеу ортасы). CERN Analysis Preservation зерттеушілерге физикалық талдаулардың әртүрлі компоненттерін сақтауға және құжаттауға көмектеседі; REANA (қайта пайдалануға болатын талдаулар) бұлтта сақталған зерттеу деректерінің талдауларын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Жоғарыда аталған барлық қызметтер ашық кодты бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалана отырып құрылған және қажет болған жағдайда және мүмкін болған жағдайда, FAIR қағидаттары, FORCE11 нұсқаулары және S жоспары сияқты ең жақсы күш-жігер қағидаттарын сақтауға ұмтылады, сонымен бірге Еуропалық Комиссияның тиісті шараларын ескереді.

The Open Science movement focuses on making scientific research openly accessible and on creating knowledge through open tools and processes. Open access, open data, open source software and hardware, open licenses, digital preservation and reproducible research are primary components of open science and areas in which CERN has been working towards since its formation. CERN has developed a number of policies and official documents that enable and promote open science, starting with CERN's founding convention in 1953 which indicated that all its results are to be published or made generally available. Since then, CERN published its open access policy in 2014, which ensures that all publications by CERN authors will be published with gold open access and most recently an open data policy that was endorsed by the four main LHC collaborations (ALICE, ATLAS, CMS and LHCb). The open data policy complements the open access policy, addressing the public release of scientific data collected by LHC experiments after a suitable embargo period. Prior to this open data policy, guidelines for data preservation, access and reuse were implemented by each collaboration individually through their own policies which are updated when necessary. The European Strategy for Particle Physics, a document mandated by the CERN Council that forms the cornerstone of Europe's decision making for the future of particle physics, was last updated in 2020 and affirmed the organisation's role within the open science landscape by stating: "The particle physics community should work with the relevant authorities to help shape the emerging consensus on open science to be adopted for publicly funded research, and should then implement a policy of open science for the field". Beyond the policy level, CERN has established a variety of services and tools to enable and guide open science at CERN, and in particle physics more generally. On the publishing side, CERN has initiated and operates a global cooperative project, the Sponsoring Consortium for Open Access Publishing in Particle Physics, SCOAP3, to convert scientific articles in high energy physics to open access. Currently, the SCOAP3 partnership represents 3000+ libraries from 44 countries and 3 intergovernmental organizations who have worked collectively to convert research articles in high energy physics across 11 leading journals in the discipline to open access. Public facing results can be served by various CERN based services depending on their use case: the CERN Open Data portal, Zenodo, the CERN Document Server, INSPIRE and HEPData are the core services used by the researchers and community at CERN, as well as the wider high energy physics community for the publication of their documents, data, software, multimedia, etc. CERN's efforts towards preservation and reproducible research are best represented by a suite of services addressing the entire physics analysis lifecycle (such as data, software and computing environment). CERN Analysis Preservation helps researchers to preserve and document the various components of their physics analyses; REANA (Reusable Analyses) enables the instantiating of preserved research data analyses on the cloud. All of the abovementioned services are built using open source software and strive towards compliance with best effort principles where appropriate and where possible, such as the FAIR principles, the FORCE11 guidelines and Plan S, while at the same time taking into account relevant activities carried out by the European Commission.

Қоғамдық экспонаттар

2023 жылдың қазанында ашылған CERN Science Gateway – CERN-нің ғылымды насихаттау және білім беру саласындағы ең соңғы құрылысы. Онда түрлі интерактивті көрмелер, шеберханалар мен көрсетулер ұйымдастырылады. 2005 жылдың соңында ашылған Ғылым және инновациялар глобусы жұртшылыққа ашық. Ол аптасына төрт рет арнайы көрмелер өткізу үшін пайдаланылады. Бұрын Микрокосмос мұражайында бөлшектер физикасы және CERN тарихына арналған тағы бір көрме орналасқан болатын. Science Gateway-де көрмелерді орнатуға дайындық мақсатында ол 2022 жылдың 18 қыркүйегінде жабылды. CERN сонымен қатар Synchro циклотронына (CERN-нің алғашқы бөлшектер үдеткіші) және суперөткізгіш магниттер шеберханасы сияқты кейбір нысандарға күнделікті экскурсиялар ұйымдастырады. 2004 жылы CERN-де индуист құдайы Шиваның билейтін бейнесіндегі екі метрлік Натараджа мүсіні ашылды. Бұл мүсін Шиваның жаратылыс пен жойылған биін бейнелейді және Үндістан үкіметі зерттеу орталығының Үндістанмен ұзақ жылғы байланысын атап өту үшін сыйға берді. Мүсін жанындағы арнайы тақтада физик Фрицёф Капраның сөздерімен Шиваның ғарыштық биінің метафорасы түсіндіріледі:

Езу жылдар бұрын үнді суретшілері би билеуші Шиваның әдемі қоладан жасалған бейнелерін жасады. Қазіргі заманда физиктер ғарыштық бидің үлгілерін бейнелеу үшін ең озық технологияларды пайдаланды. Осылайша, ғарыштық би метафорасы ежелгі мифологияны, діни өнерді және қазіргі физиканы біріктіреді.

CERN-дегі өнер

2011 жылы CERN өнермен байланыс орнату жөніндегі мәдени саясатын іске қосты. Бұл бастама Лабораторияның өнер бағдарламасы – CERN-дегі Өнерді құру үшін қажетті негізді қамтамасыз етті. 2012 жылдан бері CERN-дегі Өнер резиденциялар, өнер тапсырыстары, көрмелер мен шаралар арқылы өнер мен физика арасындағы шығармашылық диалогты дамытуда. Барлық шығармашылық салалардағы суретшілер ғалам туралы маңызды сұрақтарды фундаменталды ғылым қалай зерттейтінін көру үшін CERN-ге шақырылды. Өнер бағдарламасы ресми түрде басталмас бұрын, физика мен фундаменталды ғылымға қызығушылық танытқан бірнеше белгілі суретшілер Лабораторияға келді. 1972 жылы Джеймс Ли Байарс Лабораторияға келген алғашқы суретші болды және қазірге дейін CERN Courier журналының мұқабасында пайда болған жалғыз суретші. Марко Мори, Джанни Мотти, Серит Уин Эванс, Джон Бергер және Ансельм Кифер – кейінгі жылдары CERN-ге келген суретшілердің арасында. CERN-дегі Өнер бағдарламалары мәдениеттер арасында байланыс құруға бағытталған құндылықтары мен көзқарастарына сәйкес құрылған. Әр бағдарламаны мәдени мекемелермен, басқа серіктес зертханалармен, CERN зерттеулерімен байланыс орнатуға, олардың қызметін қолдауға және жаһандық өнер мен ғылым желісіне үлес қосуға ниетті елдермен, қалалармен және көркемөнер қауымдастықтарымен бірлесіп әзірлеу және іске асыру жүргізіледі. Олар зерттеулерге бағытталған көркемдік резиденцияларды қамтиды, олар Лабораторияда немесе қашықтан өткізіледі. 80 елден 200-ден астам суретші Лабораториядағы шығармашылық тәжірибесін кеңейту үшін резиденцияларға қатысты, соның арқасында 400 физик, инженер және CERN қызметкерлерінің қатысуына қол жеткізді. Жыл сайын 500-800 өтініш түседі. Бағдарламаларға мыналар кіреді: Collide – қаламен серіктестікте ұйымдастырылған халықаралық резиденция бағдарламасы; Connect – Pro Helvetia-мен бірлесіп CERN-де және әлемдегі ғылыми ұйымдарда өнер мен ғылым саласындағы тәжірибелерді дамытуға бағытталған резиденция бағдарламасы; және Guest Artists – CERN зерттеулерімен және қауымдастығымен байланыс орнату үшін суретшілердің қысқа мерзімді резиденциясы.

CERN launched its Cultural Policy for engaging with the arts in 2011. The initiative provided the essential framework and foundations for establishing Arts at CERN, the arts programme of the Laboratory. Since 2012, Arts at CERN has fostered creative dialogue between art and physics through residencies, art commissions, exhibitions and events. Artists across all creative disciplines have been invited to CERN to experience how fundamental science pursues the big questions about our universe. Even before the arts programme officially started, several highly regarded artists visited the Laboratory, drawn to physics and fundamental science. As early as 1972, James Lee Byars was the first artist to visit the Laboratory and the only one, so far, to feature on the cover of the CERN Courier. Mariko Mori, Gianni Motti, Cerith Wyn Evans, John Berger and Anselm Kiefer are among the artists who came to CERN in the years that followed. The programmes of Arts at CERN are structured according to their values and vision to create bridges between cultures. Each programme is designed and formed in collaboration with cultural institutions, other partner laboratories, countries, cities and artistic communities eager to connect with CERN's research, support their activities, and contribute to a global network of art and science. They comprise research led artistic residencies that take place on site or remotely. More than 200 artists from 80 countries have participated in the residencies to expand their creative practices at the Laboratory, benefiting from the involvement of 400 physicists, engineers and CERN staff. Between 500 and 800 applications are received every year. The programmes comprise Collide, the international residency programme organised in partnership with a city; Connect, a programme of residencies to foster experimentation in art and science at CERN and in scientific organisations worldwide in collaboration with Pro Helvetia, and Guest Artists, a short stay for artists to stay to engage with CERN's research and community.

Танымал мәдениетте

Les Horribles Cernettes тобы CERN-де жұмыс істейтін әйелдермен құрылған. Атауының бас әріптері LHC-мен сәйкес келуі үшін таңдалды. Ғылыми журналист Кэтрин МакАлпин CERN-нің Үлкен адрондық коллайдері туралы "Large Hadron Rap" атты рэп-видеосын жасады. 2013 жылы шыққан "Бөлшектер қызуы" (Particle Fever) атты деректі фильмі CERN-нің ішкі құрылысын зерттейді және 2012 жылы Хиггс бозонының табылуына байланысты оқиғаларды көрсетеді. Өзін уақыт саяхатшысы деп таныстырған Джон Титор 2001 жылы CERN уақыт саяхатын ойлап табуы мүмкін екенін мәлімдеді. CERN, Steins;Gate көркем романы/аниме сериясында SERN ретінде бейнеленген – бұл әлемді қайта құру және бақылау мақсатымен уақыт саяхатын зерттейтін құпия ұйым. Роберт Дж. Сойердің 1999 жылғы "Флэшфорвард" ғылыми-фантастикалық романында CERN-нің Үлкен адрондық коллайдері Хиггс бозонын іздеу үшін жұмыс істеп тұрғанда, бүкіл адамзат өзінің болашағын 21 жыл 6 айға көреді. Сан алуан қастандық теориялары CERN-ді жасырын ритуалдарға, тозаққа немесе басқа өлшемдерге қақпалар ашуға, әлемді балама уақыт желісіне ауыстыруға және жер сілкіністерін тудыруға қатысқан деп айыптайды. 2000 жылы Дэн Браунның "Аңдар мен әйгірлер" (Angels & Demons) романы мен 2009 жылғы осы аттас фильмінде CERN-нен антиматерия контейнері ұрланады. CERN, South Park анимациялық сериалының 2009 жылғы 13-ші маусымының 6-шы эпизодында ("Пайнвуд Дерби") көрсетілген. Басты кейіпкерлердің бірінің әкесі Рэнди Марш "Швейцариядағы адрондық бөлшектердің супер коллайдеріне" еніп, "бөлшектерді үдету сынақтарында қолдануға арналған" суперөткізгіш иілетін магнитті ұрлап, ұлы Стэннің Пайнвуд Дерби машинасына орнатады. 2010 жылы "Үлкен жарылыс теориясы" (The Big Bang Theory) телекомедиясының 3-ші маусымының 15-ші эпизоды ("Үлкен адрондық соқтығысу") Леонард пен Радж CERN-ге конференцияға қатысу және LHC-ді көру үшін сапар шегеді. 2012 жылғы "Ширу" (Decay) студенттік фильмі, Үлкен адрондық коллайдер адамдарды зомбиге айналдырады деген идеяға негізделген, CERN-нің қызметтік тоннельдерінде түсірілді. CERN-дегі Compact Muon Solenoid Megadeth тобының Super Collider альбомының обложкасы үшін пайдаланылды. CERN, Ingress көп ойыншылы кеңейтілген шындық ойынының сюжеттік желісінің бір бөлігі болып табылады, сондай-ақ 2018 жылғы жапондық Ingress: The Animation аниме сериалының негізінде жасалған. 2015 жылы Сара Чарли, LHC эксперименттері үшін АҚШ-тың байланыс менеджері, Калифорния университетінің Риверсайдтағы аспиранты Джесси Хайлманмен және Висконсин университетінің Мэдисон қаласындағы Том Перри мен Лейзер Сеймур Капланмен бірге американдық әртіс Хоуи Дейдің "Collide" әніне пародиялық видео жасады. Әннің мәтіні Үлкен адрондық коллайдердегі протонның көзқарасынан өңделді. Пародияны көргеннен кейін Дей әнді жаңа мәтінмен қайта жазды және 2017 жылдың ақпанында CERN-ге сапары барысында түсірілген видеосымен "Collide" әнінің жаңа нұсқасын шығарды. 2015 жылы Риожи Икеда CERN-дегі тұрақты суретші ретінде алған тәжірибесіне негізделген "Суперсимметрия" (Supersymmetry) атты арт-инсталляция жасады. "Мистер Робот" (Mr. Robot) телесериалы ATLAS экспериментіне ұқсас құпия, жер асты жобалық құрылғыны көрсетеді. 2022 жылдың наурызында шыққан Disney+ телесериалы "Параллельдер" (Parallels) француз-швейцариялық шекарада орналасқан "ERN" деп аталатын бөлшектер физикасы зертханасын қамтиды. Сериал барысында CERN-дегі әртүрлі үдеткіштер мен құрылғылар, соның ішінде ATLAS, CMS, Antiproton Decelerator және FCC көрсетіледі.

The band Les Horribles Cernettes was founded by women from CERN. The name was chosen so to have the same initials as the LHC. The science journalist Katherine McAlpine made a rap video called "Large Hadron Rap" about CERN's Large Hadron Collider with some of the facility's staff. Particle Fever, a 2013 documentary, explores CERN throughout the inside and depicts the events surrounding the 2012 discovery of the Higgs Boson. John Titor, a self proclaimed time traveler, alleged that CERN would invent time travel in 2001. CERN is depicted in the visual novel/anime series Steins;Gate as SERN, a shadowy organization that has been researching time travel in order to restructure and control the world. In Robert J. Sawyer's 1999 science fiction novel Flashforward, as CERN's Large Hadron Collider accelerator is performing a run to search for the Higgs boson the entire human race sees themselves twenty one years and six months in the future. A number of conspiracy theories feature CERN, accusing the organization of partaking in occult rituals and secret experiments involving opening portals into Hell or other dimensions, shifting the world into an alternative timeline and causing earthquakes. In Dan Brown's 2000 mystery thriller novel Angels & Demons and 2009 film of the same name, a canister of antimatter is stolen from CERN. CERN is depicted in a 2009 episode of South Park (Season 13, Episode 6), "Pinewood Derby". Randy Marsh, the father of one of the main characters, breaks into the "Hadron Particle Super Collider in Switzerland" and steals a "superconducting bending magnet created for use in tests with particle acceleration" to use in his son Stan's Pinewood Derby racer. In the 2010 season 3 episode 15 of the TV situation comedy The Big Bang Theory, "The Large Hadron Collision", Leonard and Raj travel to CERN to attend a conference and see the LHC. The 2012 student film Decay, which centers on the idea of the Large Hadron Collider transforming people into zombies, was filmed on location in CERN's maintenance tunnels. The Compact Muon Solenoid at CERN was used as the basis for the Megadeth's Super Collider album cover. CERN forms part of the back story of the massively multiplayer augmented reality game Ingress, and in the 2018 Japanese anime television series Ingress: The Animation, based on Niantic's augmented reality mobile game of the same name. In 2015, Sarah Charley, US communications manager for LHC experiments at CERN with graduate students Jesse Heilman of the University of California, Riverside, and Tom Perry and Laser Seymour Kaplan of the University of Wisconsin, Madison created a parody video based on "Collide", a song by American artist Howie Day. The lyrics were changed to be from the perspective of a proton in the Large Hadron Collider. After seeing the parody, Day re recorded the song with the new lyrics, and released a new version of "Collide" in February 2017 with a video created during his visit to CERN. In 2015, Ryoji Ikeda created an art installation called "Supersymmetry" based on his experience as a resident artist at CERN. The television series Mr. Robot features a secretive, underground project apparatus that resembles the ATLAS experiment. Parallels, a Disney+ television series released in March 2022, includes a particle physics laboratory at the French Swiss border called "ERN". Various accelerators and facilities at CERN are referenced during the show, including ATLAS, CMS, the Antiproton Decelerator, and the FCC.