Кіріспе
Ауа массасы көтеріңкі жер бетінен өтетін кезде жоғары қарай итеріледі. Орографиялық көтеріліс – ауа массасының төменгі биіктіктен жоғары биіктікке көтерілуі салдарынан пайда болатын құбылыс. Ауа массасының биіктігі арта келе тез суытылып, аддиабатикалық түрде салқындауы нәтижесінде салыстырмалы ылғалдылық 100%-ға жетеді, бұл бұлттардың түзілуіне және қолайлы жағдайда жауын-шашынның пайда болуына әкеледі.
Orographic lift occurs when an air mass is forced from a low elevation to a higher elevation as it moves over rising terrain. As the air mass gains altitude it quickly cools down adiabatically, which can raise the relative humidity to 100% and create clouds and, under the right conditions, precipitation.
Желдің желбегі
Тау бөгеттерінің қырынан соғатын желдер, тұрақты ауа массасы биіктікке қарай күшейе түскен күшті желдермен таудың үстінен өткен кезде, таудың желден қорғалған бетінде пайда болады. Ауа массасы тауға көтерілген кезде ылғал кетіп, жасырын жылу бөлінеді. Ауа массасы төмен түскенде, ол қысылудан қыздырылады. Жылы фөн желдері, жергілікті аталымдары Чинук, Бергвинд, Диабло немесе Нор’Вестер – бұл желдің түрлері, олардың пайда болуына тауға көтерілу кезінде бөлінетін жасырын жылу да себеп болады. Сирокко, Бора және Санта-Ана желдері сияқты басқа да желдердің класы бар, онда тауға көтерілудің әсері шектеулі, себебі Сахара немесе басқа ауа массаларында ылғал аз болады; Сирокко, Бора және Санта-Ана желдері негізінен (адиабатикалық) қысылудан қыздырылу арқылы пайда болады.
Қатысқан бұлттар
Тау кедергілері арқылы ауа ағыны барысында орографиялық көтерілу әртүрлі бұлт құбылыстарын тудыруы мүмкін. Орографиялық тұман ауаның беткей бойымен жоғары көтерілуі нәтижесінде пайда болады және көбінесе шыңды қамтиды. Ауа ылғалды болған жағдайда, ылғалдың бір бөлігі жел соғатын беткейге және таудың шыңына жауады. Жел күшті болғанда, оқшауланған, тік беткейлі таулардың жоғарғы бөлігінде жел бағытымен қарайтын ту-бұлт (жалауша бұлт) қалыптасады. Бұл таудың төменгі беткейлерінен салыстырмалы түрде ылғалды ауаны тартатын, желдің артындағы айналмалы құбылыстардағы төмен қысым аймақтарының әсерінен пайда болады. Қоршаған ауаға қарағанда қысымның төмендеуі конденсация процесін күшейтеді, бұл ұшақтың қанат ұшындағы айналмалы құбылыстарға ұқсас. Мұндай бұлттардың ең танымал мысалы Матерхорн тауының желден қорғалған беткейінде жиі пайда болады. Орографиялық бұлттардың кең массасының желге қарайтын жиегі анық көрінуі мүмкін. Таудың желге қарсы беткейінде төмен қарай ағатын ауа фён желдері деп аталады. Таудың жоғарғы бөлігінде конденсатталған ылғалдың бір бөлігі жауын-шашын түрінде жауғандықтан, фён (немесе фён) құрғақ болады, ал ылғалдың азаюы төмен түсетін ауа массасының көтерілген кезде салқындағаннан гөрі көбірек жылуына себеп болады. Қырқа сызығы бойымен және оған параллель қалыптасатын ерекше кесу сызығы кейде фён қабырғасы (немесе фён қабырғасы) деп аталады. Бұл қабырғаның тұрақты болып көрінуіне және көбінесе тік қабырғалы жиекке ие болуына байланысты. Фён қабырғасы Колорадо тауларының алдыңғы қатарында жиі кездесетін құбылыс. Роторлық бұлт кейде желдің соғатын жағында және қырқа деңгейінен төмен қалыптасады. Ол қиыршық тәрізді бұлтқа ұқсас, бірақ турбулентті көлденең айналымның нәтижесінде пайда болады, яғни ауа өте қобалжулы. Линза тәрізді бұлттар – бұл тұрақты, линза пішіндес бұлттар, олар таулардан желдің артындағы толқындардың әсерінен пайда болады, егер ауа массасы тұман нүктесіне жақын болса. Олар әдетте жел бағытына перпендикуляр бағытта орналасады және белгілі бір биіктікте қалыптасады. Шапақ бұлт – линза тәрізді бұлттың ерекше түрі, оның негізі шыңды айналдыра және жауып тұратындай төмен орналасқан. Чинук аркасы бұлт – кең ауқымды толқынды бұлт. Солтүстік Америкада бұл есім Чинук желдерімен байланысты. Ол тау жотасының үстінде, әдетте орографиялық көтерілудің нәтижесінде, Чинук желдерінің басталу кезінде пайда болады. Желден қарағанда тау жотасының үстінде арка пішіндес көрінеді. Оны таудан таза ауа қабаты бөліп тұрады.