Кіріспе

1898 жылы Джон Лютер Лонгтың "Мадам Баттерфлай" атты хикаясы – американдық заңгер және жазушы Джон Лютер Лонгтың туындысы. Ол Лонгтың қарындасы Дженни Корреллдің Жапонияға күйеуімен, яғни методист миссионерімен сапар шегуінен алған әсерлеріне негізделген. Алғаш рет 1898 жылы Century Magazine журналында жарияланған және 1900 жылы сахналық қойылымға бейімделген. Джакомо Пуччини 1904 жылы "Мадама Баттерфляй" операсын осы пьеса негізінде жазған.

Сюжет

АҚШ әскери-теңіз флотының лейтенанты Бенджамин Франклин Пинкертон Нагасакиге келеді. Ол үйді 999 жылға жалға алып, 17 жасар Чо Чо Сан деген гейшаға үйленеді. Пинкертон отбасына келуіне тыйым салады, олар одан бас тартады. Дегенмен, ол өзін "жапониядағы ең бақытты әйел деп санайды, мүмкін бүкіл әлемде". Пинкертонның міндеттері оны Нагасакиден алып кетеді, бірақ ол "жұлдыздар қайта ұя салғанда" қайтып оралуға уәде береді. Чо Чо Санның баласын қайтадан дүниеге әкелетіндігіне сенімі бар. Ол оны "Требл" деп атайды. Бір некелік брокер Чо Чо Санға жаңа күйеуді алуға кеңес береді. Ол Пинкертонның қайтып оралған жағдайда тек баласын алу үшін ғана оралатындығын ескертеді. Ол оны Ямадори есімді ханзадамен таныстырады, ол Чо Чо Санға Пинкертон олардың некелерін ешқашан тұрақты деп көрмегенін айтады. Ямадори Чо Чо Санға үйленіп, оған Трейблді ұстауға көмектесуді ұсынады. Чо Чо Сан американдық консулды, мырза Шарплессті жолықтырды. Шарплес Пинкертонның іс-әрекетінің толық көлемін білген сайын, ол офицерге ұялады және оны менсінбейді. Шарплес оны Ямадоримен үйленуге талпындырады. Бірнеше аптадан кейін Пинкертонның кемесі келеді. Чо Чо Сан бұл оқиғаға адал қарап, қатты күйзеліп отыр. Қызметші Судзуки үйді гүлдермен дайындауға көмектеседі және Пинкертонның заттарын ол есте сақтағандай етіп орналастырады. Чо Чо Сан ең әдемі кимоно киіп, Пинкертонның келуін күтіп тұрған шоджидің артына жасырынып қалады. Ол түні бойы күтеді. Бір аптадан кейін азаматтық кеме келеді. Чо Чо Сан Пинкертонды палубада сары түсті әйелмен көріп тұр. Ол күйеуінің үйге оралуын күтіп, тағы бір нәтижесіз сергек күтуді жалғастырады. Пинкертонның кемесі порттан кеткенде, Чо Чо Сан Шарплесстің кеңсесіне қайта оралады. Ауыр жағдайдан құтылу үшін Шарплес Чо Чо Санға өтірік айтады. Ол Пинкертонның Қытайға жіберілгенін және оған қайтып келе алмайтынын айтады. Шарплес оған ақшаға толы конверт ұсынады. Желкен кемедегі сары түсті әйел кеңсеге кіріп, өзін Пинкертонның әйелі деп таныстырады. Ол Шарплэстен Пинкертонға телеграмма жіберіп, Чо Чо Санның үйіне барғанын, бірақ оны таба алмағанын айтуын сұрайды. Ол келесі аптада Пинкертонға барғанда, "Треблді" өзімен бірге ала алатынын сұрайды. Чо Чо Сан үйіне қашады. Ол Сузуки мен Трейблге қоштасып, өз-өзіне қол жұмсау үшін бөлмесіне кіреді. Ол тамағына жара жарып, қаны көкірекке тамшылай бастайды. Судзуки үнсіз-ақ бөлмеге кіреді және баланы жылату үшін қысып алады. Чо Чо Сан семсерін жерге түсіреді. Бала Чо Чо Санның құшағына жығылғанда, Судзуки оның жарасын таңады. Келесі күні Пинкертон ханым үйге келгенде, ол бос.

Тарихи негіз

Лонгтің қарындасы Дженни Коррелл методист миссионеріне үйленді және Нагасакиде тұрды. Олардың хат алмасуы арқылы Лонг Жапония мәдениетімен және оның әңгімелеріндегі кейіпкерлерге айналатын түрлі тұлғалармен танысты. Коррелл інісіне "Шо Сан" есімді "сүйкімді шай ішетін қыз" туралы айтты, оның баласының әкесі оны тастап кеткен еді. Лонг дереу осы оқиғаны әңгімеге айналдырып, одан пікір сұрады. Көптеген адамдар Лонгтың әңгімесіндегі кейіпкерлердің кім екенін анықтауға тырысты. Пинкертон мен оның досы Сайр "Мадам Баттерфляй" және Лонгтың 1895 жылғы "Токио гүлшашуы" романында да кездеседі. Музыка зерттеушісі Артур Грос нағыз Сайрдің және Пинкертонның болуы мүмкін екенін анықтағанына сенді. Тағы бір автор Томас Блейк Гловердің Чо Чо Санның ұлын асырап алғанын болжады, бірақ бұл дәлелдер "нақты емес" деп жоққа шығарылды. Пьер Лоти 1887 жылғы "Мадам Кризантема" романында өзін жасырын көрсетті. Лотидің сюжеті Лонгтың әңгімесінде көп қайталанғандықтан, ол дереккөз болған деп есептеледі. Дегенмен, елдің неке заңдарын жеңілдеткеннен кейін "уақытша" немесе "жапондық некелер" кең таралған құбылыс болды, және шетелдік күйеуі тастап кеткен жапон әйелінің оқиғасы ерекше емес еді. Баттерфляйдың некесінің мәңгілік екендігіне сенуі – бұл қалыптан тыс жағдай еді.

Пьесалары

Бұл оқиға американдық драматург Дэвид Беласконы қызықтырды, ол Лонгпен бір актілік қойылым жасасты. «Мадам Баттерфлай: Жапонияның трагедиясы» 1900 жылғы 5 наурызда Нью-Йорктегі Herald Square театрында Бланш Бейтс бас рөлде алғаш рет көрсетілді. Жеті аптадан кейін Беласко оны Лондонның Йорк герцогы театрына алып барды, онда зал толып, сыншылардың жоғары бағасын алды. Эвелин Миллард Мадам Баттерфлай рөлін ойнады. Америкаға оралған соң Беласко келесі екі маусым бойы спектакльді гастрольде көрсетті. 1988 жылы Дэвид Генри Хванг француз дипломаты Бернар Бурсико мен Пекин операсының әншісі Ши Пей Пу арасындағы қарым-қатынасқа негізделген «М. Баттерфлай» атты пьеса жазды. Ол Пуччини операсының сексистік және расистік стереотиптерін пайдаланып, батыстық адамның Мадам Баттерфлайға ғашық болу арманы туралы әңгіме айтты. Хвангтың пьесасы 1993 жылы Дэвид Кроненбергтің фильміне, ал 2022 жылы Хуан Руның операсына бейімделді.

Музыкалық театр

1900 жылдың жазында Джакомо Пуччини Лондонда «Тоска» операсының ағылшын тіліндегі тұңғыш көрсетілісін қадағалап жүргенде, Дэвид Беласконың пьесасын көрді. Ол ағылшын тілін жақсы білмегенімен, «Көбелек әйел» тақырыбы опера үшін өте қолайлы екенін түсінді. Ол Беласкодан рұқсат алу үшін дереу сахна артына жүгірді. 1901 жылдың сәуір айында Пуччини «Көбелек әйел» тақырыбына толық көз жеткізіп, құқықтар алынды. Соның нәтижесінде жарық көрген «Мадама Баттерфляй» операсы Пуччинидің ең сүйікті туындыларының бірі болды және репертуардың маңызды бөлігіне айналды. Ол 1904 жылдың 17 ақпанында Милан қаласындағы Ла Скала театрында тұңғыш рет қойылды. 1989 жылы Клод Мишель Шёнберг пен Ален Бублилдің «Мисс Сайгон» мюзиклі, Бублил мен Ричард Малтби-младшийдің сөздерімен, оқиға желісін Вьетнам соғысына көшіреді.

Әндер

Лонгтің оқиғасы Тин-Пэн аллеясының ондаған әніне шабыт берді. Халық музыкасы Азияны, әсіресе Жапонияны бейнелеуге ұзақтан бері қызығушылық танытып келді. Ғасырдың басында жапонизм және «Мадам Баттерфляй» көптеген ән жазушылар үшін маңызды нәрсеге айналды. 1900 жылы Джордж Хобарт пен Альфред Ааронс оқиғаны «О Мона Сан: Токио трагедиясы» әнінде қайта баяндап, туындыларын Дэвид Беласкоға арнады. «Мадам Баттерфляй» шығыстану әндерінің архетипіне айналды, ал оның негізгі сюжеті Л. Вулф Гилберт «Сингапур» әніндегі мәтінімен: «Ол кетеді, ол қайғыға батады» деп қатал түрде қорытындыланды. Пуччини операсы сәтті болғаннан кейін «Мадам Баттерфляй» әндері көптеп жазылды, оның ішінде Ирвинг Берлиннің («Менің бамбук шатырыма асықпа») және Джордж Гершвиннің («Ян Ки», «Гейшаның жүрегінде») сияқты белгілі композиторлардың да туындылары болды. «Бабочка» әндері жиі кейіпкерлерді Азияның басқа аймақтарына, мысалы Шанхайға көшіріп, басты кейіпкердің тағдырын белгісіз қалдыратын. «Poor Butterfly» әнінің үлкен сәттілігіне байланысты, оған жауап ретінде ондаған ән жазылды.