Кіріспе

1980 жылы Фредерик Бюхнердің романы. "Годрик" - американдық автор және теолог Фредерик Бюхнердің оныншы романы. Оқиғасы он бірінші және он екінші ғасырларда өтетін бұл роман ортағасырлық Рим-католик әулиесі Годрик Финшальдың өмірін жартылай көркемдеп суреттейді. Алғаш рет 1980 жылы Нью-Йорктегі Atheneum баспасында жарық көрді және 1981 жылғы Пулитцер сыйлығына ие болуға үміткерлердің қатарында болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Финшальский Годрикқа Уэр өзенінің жағалауындағы усақ-құрылысқа Риволькс аббаттығының аббаты жіберген монах Реджинальд қосылады. Жас монахтың келуі Годрикті өткеніне қайтарады, ол өзінің тарихын ашық айтады, ал Реджинальд оны мұқият өңдеп, қасиетті өмірге лайықты, салмақты және мақтаулы стильде жазады. Жастығында теңізде жайлысып қалған Годрик, азғындыққа толы өмір үшін үйін тастап кетеді – жалған қасиеттер мен монахтардың шашын сату арқылы күнкөріс табады. Фарн аралында өзін Әйіз Күтберт деп таныстырған көрініспен түс көру сияқты кездесуден кейін, Годрик өмірін Құдайға іздеумен өткізуге бекінеді. Бірақ Роджер Тышқанмен танысуы жеке қасиеттілікке деген барлық үмітін жояды. Екеуі «Сент-Эспирит» атты кемесімен қылмыс пен жамандыққа толы өмірге қадам басады, қасиетті жерлерге сапар шегетін паломниктерді алдау және қарақшылық жасау үшін түрлі схемалар құрады, соның ішінде жинаған олжаларын жинақтайды. Жалған жолмен тапқан табысын жерлеуге тырысқанда Годрик тағы да Әйіз Күтберттің көрінісін көреді, бұл ысырапшыл үшін ойға толы және жазалайтын тәжірибе болады. Ол үйіне оралғанда әкесінің қайтыс болғанын біледі. Соңғы қалауын орындауға бел буған жас жігіт Римге қажылық сапарға шығады, бірақ қасиетті қала оның күтілгеніндей болмайды: «Жапқышсыз мәйіт». Бірақ үйге қайтар жолда Годрик Құдаймен кездеседі, бұл оның өткен қылмыстары үшін кінәлі деп танылған ақылды қыз Джиллианмен болған өмірді өзгертетін кездесуден кейін болады. Өзіне мойынсұнып, тәубеге келіп, Годрик екінші қажылық сапарына шығады, бұл жолы ежелгі қасиетті қала Иерусалимге. Иордан өзеніне жеткенде ол суға секіріп, дұрыс дінге өтеді. Бірнеше жыл Дархэм епископы Ранулф Фламбардтың қызметінде болғаннан кейін Годрик Уэр өзенінің жағалауындағы усақ-құрылыс үшін қолайлы жерді табады. Енді жас емес, оқшау өмір сүруші қалған өмірін осы ауылдық жерде қарапайымдылықпен өткізуге шешім қабылдайды. Келесі 50 жыл ішінде маңызды қонақтар, қажылар және өзеннің мұзды суларында тәубе етумен өткізіледі. Реджинальдтың Финчдейлдің қасиеттісінің өмірін зерттеуі оның күткенінен де көп нәрсені ашады, қартайған оқшау Годрик өзінің кереметтерінің, даналығының және жақсылықтарының күнә, кісі өлтіру және тіпті туысқа жыныстық қатынас сияқты қатал шындықтармен басылғанын ашық айтады.

Негізгі кейіпкерлер

Годрик: Бюхнердің қартайған қасиеттісі, он екінші ғасыр монахы және мистигі Годрик Финчале тарихи тұлғасына негізделген. Оның өмірі кереметтер мен жамандықтар, нұрлы көріністер мен күнәлар, емдеулер мен инцестпен толы өткен шақпен кешірілген. Бюхнер өзінің «Now and Then» (1983) атты автобиографиялық еңбегінде Годрик өміріне және мінезіне мынадай баға береді: Ол оқшауланғанға дейін саудагер және кеме капитаны болған. Біраз уақыт қарақшылыққа талпынып көрген. Бірінші крест жорығы кезінде Иерусалим патшасы Балдуинді құтқарып қалған. Өзін қасиетті санамағандықтан, замандас монах Реджинальд Дархемнің өзі туралы жазған құрметті өмірбаянына бата беруден бас тартқан. Оңаша үйінде жасырынған Годрик, оны іздеп келген паломниктердің қызығушылығына және өмірбаянын жазған Реджинальдтың құлшынысына тап болады. Құдай, оның үй жануарлары – Fairweather және Tune жыландары, сондай-ақ Wear өзені – адамзат, өмірі және болашақ туралы ойларын бөлісіп, кейде қараңғы, кейде сағынышпен әңгімелесудегі тұрақты серіктері болып табылады. Ол: «Адамның барлығы – шындық пен жалғанның араласуы» деген қорытындыға келеді. Реджинальд: Зейінге толы жас монах Реджинальд Дархемге Годрик өмірін шіркеу тарихы үшін және ұрпаққа жеткізу үшін жазудың ауыр міндеті жүктеледі. Биограф Годрик өмірінің көлеңкелі тұстарын және қасиеттінің өмір мен қасиеттілік табиғаты туралы қараңғы ойларын елемеуге тырысады, сонымен қатар құжаттау процесіне қарсы әрекеттерін де қабылдамайды. Ол Годрик өмірін оптимистік тұрғысынан бейнелейді және қарттың шіркеудің адал қызметшісі, қасиеттілік пен Құдайға ұмтылыс ретінде беделін нығайтады. Бурквен: Жанды және тоқтаусыз Бурквен – Годриктың кіші қарындасы. Годрик теңізге шығып, кейіннен оңашаланғаннан кейін, екеуі бір-бірінің серіктестігін сағынады. Жалғыздық, қайғы және мазасыздықтан олар құмарлықтары мен осалдықтарының құрбаны болып, инцестқа барады. Осы құлдыраудан жүрегі ауырған Бурквен монах өмірін таңдайды және Годрик оны бір рет ғана, алыстан көреді. Роджер Мысы: Годриктың теңіздегі серігі Роджер Мысы олардың бақытсыздықтарының басты кейіпкері. «Санкт-Эспирит» атты кемеде олар қасиетті жерге бара жатқан паломниктерді пайдаланып, адамдарды ұрлау, қарақшылық, тонау және зорлау сияқты әрекеттерге қолданады. Годрикке кері әсеріне қарамастан, қарт қасиетті оның ескі серігіне деген сүйіспеншілігін сақтайды, оның үшін үнемі дұға етеді және теңізде өткізген кезінде алған өмірлік сабақтары туралы ой жүгіртеді.

Құрамы

Годрикті Бюхнер Вермонттағы отбасылық үйінде тұрып жатқанда, "Бebb кітабы" жарықтанғаннан кейін жазды. Өзінің "Қазір және содан кейін" (1983) атты автобиографиялық еңбегінде Бюхнер романның балалары үйден кеткен соң жазылғанын, сонымен қатар жаңа өмір кезеңінің басталуын көрсетеді: "Мен үшін бұл негіздерді дірілдетті және мен әлі де жалғасып жатқан саяхатымның жаңа кезеңінің басталуын белгіледі". Автордың Годрик кейіпкерін тануы Лео Бэббті тануға ұқсас болды. Ол "Қазір және содан кейін" кітабында былай деп жазады: "Мен әулиелер туралы кішкентай кітапты алып, кездейсоқ ашқанда, Годрик туралы жазылған бетке тап келдім. Бұрын оның есімін естіген емеспін, бірақ оқыған сайын, ол мен үшін екенін, менің әулием екенін түсіндім". "Годрик" әулие Годриктің өзінің дауысымен айтылады: Бюхнер әдейі стиль, үн және сөздерді қолданып, "орта ғасырлық" сөйлеу мәнерін тудыруға тырысты. Кітап Годрик өмірінің оқиғаларын еске түсіріп, жүз жылдық өмірін артқа қарап баяндайды, көптеген адамдар оған тағайындаған қасиетті өмірді көре алмайды. Тарихи роман ретінде ол орта ғасырлық тарихты түсінуге, құрылған тарихтың шектеулерінен тыс, қиял, кейіпкерлік және эмоцияның толық спектрін ұсынады. Бюхнер кітапта қанға батқан жала, қажылық, христиандық аскетизм, әулиелер туралы жазбалар, саяхаттаушы сарай мәдениеті және нормандар мен сакстардың қарым-қатынастары сияқты тарихи тақырыптарды бейнелейді.

Сыни қабылдау

Годрик Пулитцер сыйлығының 1981 жылғы финалисі болғаннан бөлек, сыншылардың жоғары бағасына ие болды. Бюхнер өзінің романға деген құштарлығын айта келіп, былай деді: «Егер мені бір ғана кітап арқылы еске алса, мен осы кітапты таңдаймын. Ол ешқандай дайындықсыз, жарияланбастан, құдайдан сый ретінде келді». Әдеби сыншы Дейл Браун автордың Годрикке берген артықшылығымен келісіп, оның «отыз жылдық тәлімгерлік мектебінің жемісі» және «күдіксіз шедевр» екенін жазды. Ол сөзін жалғастыра отырып: «Годрик – осындай керемет кітаптардың бірі, оны оқығанда соңғы бетке жетерге қорқасың, себебі бұл сапар тым әсем, тым музыкалық болды, ол кітаптың күшімен ішкі жан дүниеміздің аясын өзгертеді, оқыған соң бейтаныс адамдарға асығып барып, оқып қойғандары туралы сұрағың келеді», – деді. «The Wall Street Journal» газеті Годрик туралы жазған рецензиясында автордың прозалық стиліне ерекше тоқталды, осылай деп қорытындылады: «Ақындық сезімталдықпен және биік, құрметті қиялмен мырза Бюхнер есте қаларлық бейне жасай білді». «Booklist» журналының рецензентері романның «Шосерлік құштарлығын» атап өтті, ал Питер Льюис оны «авантюралық повесть» деп, «стильдік шеберлік» деп сипаттап, тілінің «ескі де емес, заманауи да емес, екеуінің де шеберлікпен үйлесім тапқан жиынтығы» екенін айтты. Роман сондай-ақ бірнеше белгілі ғалымдар мен авторлардың мақтауына ие болды. Романшы Тони Эбботт «Годрик керемет, оны неше рет оқысаңыз да, әсері таймайды» деп жазды, ал Оксфорд университетінің Уиклиф Холл мектебінің директоры доктор Майкл Ллойд: «Годрик кітабының алғашқы жолы – әдебиеттегі ең жақсы жолдардың бірі» деді. Виктория С. Аллен өзінің «Өмірді тыңдау: Фредерик Бюхнердің шығармаларындағы психология және руханият» атты еңбегінде романның «әдеби шеберлігін» растап, «Годрик кітабының әдеби сапасы өзінің жеке құндылығымен ерекшеленеді» деп жазды. Аллен әдеби мәселелерден асып, Бюхнердің шеберлігінің психологиялық жағына тоқталып, былай деді: «Годрик кітабында Фредерик Бюхнердің психологиялық руханияты соңғы әдеби бейнесін табады, өйткені қарт монах өмірін тыңдайды». Ол одан әрі былай қосты: «Бірінші тұлғада баяндау және психотерапия мен руханияттың ішкі динамикасын табиғи түрде бейнелеу оқырмандарға да, дінге де ерекше әсер етеді». Маккой романның «Бюхнердің жазуында бұрынғы барлық нәрсені еске түсіретінін» айтады, сонымен қатар «осы кітапты романдардың ішінде ерекше орынға қою керек» деп талап етеді. Годрик, ол «Бюхнердің бізді оқиғаға толыққанды енгізу, кейіпкерлерді тыңдап, олар тікелей бізге сөйлеп жатқандай сезінуге және Құдайға және оған сену мүмкіндігіне толыққанды мән беруге мәжбүр ететін қабілетіне ие», – деп жазады. Маккой Бюхнердің «сезімталдықпен және зеректікпен» Годрикте ашқан басты «көрінісін» ұсынумен аяқтайды: «Бюхнердің ерекшелігі», – деп жазады ол, – «оның әңгімелердегі метафоралардың теологиялық күшін және оларды көркемдік күшпен айтуын, сондай-ақ жан-жақты діни көзқарас аясында орналастыруын білуі».