Кіріспе

Венгр-неміс физигі Филипп Эдуард Антон фон Ленард (; Lénárd Fülöp Eduárd Antal; 7 маусым 1862 – 20 мамыр 1947) – венгр туған неміс физигі және 1905 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. Ол катод сәулелерін зерттеу және олардың көптеген қасиеттерін ашқандығы үшін марапатталды. Оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – фотоэлектрлік эффектті тәжірибелік тұрғыдан іске асыру болды. Ленард катодтан шығарылатын электрондардың энергиясы (жылдамдығы) түсетін жарықтың қарқындылығына емес, жиілігіне ғана байланысты екенін анықтады. Ленард ұлтшыл және антисемит болды; нацистік идеологияны белсенді түрде қолдағандықтан, 1920 жылдары Адольф Гитлерді жақтады және нацистік кезеңде "Deutsche Physik" қозғалысының маңызды тұлғасы болды. Ол Альберт Эйнштейннің ғылымға жасаған үлесін "еврей физикасы" деп атады.

Ерте өмір және еңбек

Филипп Ленард 1862 жылдың 7 маусымында Венгрия Корольдігінде, Прессбургте (Позоны, қазіргі Братислава) дүниеге келген. Ленардтар отбасы 17 ғасырда Тирольден келген, ал анасының отбасы Баденнен шыққан, ата-аналары неміс тілінде сөйлеген. Оның әкесі Филипп фон Ленард (1812–1896) Прессбургте шарап сатушы болған. Оның анасы Антони Бауман (1831–1865) болды. Оның негізінен германдық тегінде мадьярлар да болған. Жас Ленард Поцсоньи Киралыи Католикус Фёггимназиясында (қазіргі Гамча) оқыды және ол өзінің өмірбаяндық естеліктерінде жазғандай, бұл оған үлкен әсер еткен (әсіресе оның мұғалімі Вергиль Клаттың тұлғасы). 1880 жылы ол Вена мен Будапештте физика және химияны оқыды. 1887 жылы ол қайтадан Будапештте Лорánd Эöтвöспен демонстратор ретінде жұмыс істеді. Ленард катодтық сәулелердің сіңірілуі бірінші кезекте, олардың өтетін материалдың тығыздығына пропорционалды екенін байқады. Бұл олардың электромагниттік сәулеленудің бір түрі екендігі туралы идеяға қайшы келді. Ол сондай-ақ сәулелердің қалыпты тығыздықтағы ауаның бірнеше дюймінен өте алатынын және олардың шашыратылатынын көрсетті, бұл олар ауадағы молекулалардан да кіші бөлшектер болуы керек екенін білдіреді. Ол Дж. Дж. Томсонның кейбір жұмыстарын растады, ол катодтық сәулелердің теріс зарядталған энергетикалық бөлшектердің ағыны екендігін анықтады. Ол оларды электр кванты немесе қысқаша квант деп атады, Хельмгольцтің құрметіне, ал Томсон корпускул деген атауды ұсынды, бірақ ақырында электрон күнделікті терминге айналды. Ол және басқа да ертерек металдардағы сәулелердің сіңірілуіне қатысты эксперименттері электрондардың атомның құрамдас бөлігі екенін түсінуге мүмкіндік берді, соның арқасында Ленард атомдардың көп бөлігі бос кеңістікке ие екенін дұрыс айта алды. Ол әрбір атомның бос кеңістік пен "динамидтер" деп аталатын электрлік бейтарап корпускулдардан тұратынын ұсынды, олардың әрқайсысы электроннан және тең оң зарядтан тұрады. Крукс түтігін зерттеулерінің нәтижесінде ол металдарды вакуумдағы ультракүлгін сәулелену арқылы туындаған сәулелердің катодтық сәулелерге көп жағынан ұқсас екенін көрсетті. Оның ең маңызды байқауы – фотоэлектрлік эффекттегі сәулелердің энергиясы жарықтың қарқындылығына тәуелсіз екендігі болды. Бұл байқауларды Альберт Эйнштейн кванттық эффект ретінде түсіндірді. Бұл теория катодтық сәулелердің энергиясы мен жиілігінің графигі Планк тұрақтысына тең еңістігі бар түзу сызық болатынын болжады. Бұл бірнеше жылдан кейін осылай екені дәлелденді. Фотоэлектрлік кванттық теория Эйнштейнге 1921 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын беруге негіз болды. Эйнштейннің жалпыға танымал болуына күмәнмен қараған Ленард салыстырмалылық теориясы мен Эйнштейннің теорияларына күмәнмен қарады; алайда, ол Эйнштейннің фотоэлектрлік эффектті түсіндіруін жоққа шығармады. Ленард Вильгельм Рентгенге, ол 1901 жылы физикадан алғашқы Нобель сыйлығын рентген сәулелерін ашқаны үшін алған, көрсетілген құрметке қатты ренжіді, өйткені Рентген неміс және яһуди емес еді. Ленард рентген сәулелерін шығаратын аппаратты өзі ойлап тапқанын, сондықтан рентген сәулелерінің "анасы" Рентген емес, өзі екенін жазды. Ленард Рентгеннің рөлін бала туғанда көмектесетін "акушерге" теңеді. 1905 жылы Ленард осы еңбегі үшін физика бойынша Нобель сыйлығын алды.

Метеорологиялық салымдар

Ленард 1892 жылы «Ленард эффектісі» деп аталатын құбылысты алғаш зерттеген адам болды. Бұл – су тамшыларының аэродинамикалық ыдырауымен бірге электр зарядтарының бөлінуі. Ол «шашырату электрлендіруі» немесе «сарқыма эффектісі» деп те белгілі. Ол жаңбыр тамшыларының мөлшері мен пішінін зерттеді және әртүрлі өлшемдегі су тамшыларын бірнеше секундқа қозғалмай тұрып ұстауға мүмкіндік беретін жаңа жел туннелін құрды. Ол жаңбырдың ірі тамшыларының көз жас пішіндес емес, керісінше, гамбургер нанына ұқсайтынын алғаш байқады.

Deutsche Physik компаниясы

Ленард бүгінде "ағылшын физикасын" жек көретін, оның идеяларын Германиядан ұрлаған деп есептеген күшті неміс ұлтшылы ретінде еске алынады. Нацистік режим кезінде ол Германияның "Deutsche Physik" -ке сүйенуі және Альберт Эйнштейннің теориялары, соның ішінде салыстырмалылық теориясының "еврейлік алаяқтығы" деп атаған қате және әдейі бұрмаланған "еврей физикасының" идеяларын елемеу қажеттігін жақтады (салыстырмалылық теориясына қатысты сын-пікірлерді де қараңыз). Ленард нацистер кезінде Арий физикасының басшысы болды. Ленардтың "Ғылымдағы ұлы тұлғалар, ғылыми прогрестің тарихы" атты кітабы алғаш рет 1933 жылы ағылшын тілінде жарық көрді, онда бұл тұлғалардың барлығы "арий ғалымдары" екені айтылды. Ленард таңдаған ғалымдардың арасында Эйнштейн, Мари Кюри және басқа 20-ғасыр ғалымдары жоқ. 1954 жылғы ағылшын тіліндегі басылымның XIX бетінде былай делінген: "Профессор Ленардтың өзінен бұрынғы ғалымдарды зерттеуі терең білімділігімен қатар, тамаша салмақтылықты көрсетсе, өз замандастарына келгенде ол қазіргі мәселелер бойынша өзінің қатаң пікірлеріне тәнді болды және осымен үкім шығаруға бейімділік танытты. Өмірінде ол осы серияның соңғы зерттеуіне енгізілген кейбір өзгерістерге келіспеді".

Кейінгі өмірі

Ленард 1931 жылы Гейдельберг университетінен теориялық физика профессоры болып зейнетке шықты. Ол онда зейнеткер мәртебесіне ие болды, бірақ 1945 жылы, 83 жасында одақтас әскерлері оны қызметтен босатып жіберді. 1927 жылдан 1945 жылға дейін Хельмольц гимназиясы Филипп Ленард мектебі деп аталды. Нацистік атаулар мен ескерткіштерді жою мақсатында, 1945 жылдың қыркүйегінде әскери үкіметтің бұйрығымен мектеп атауы өзгертілді. Ленард 1947 жылы Германияның Мессельхаузен қаласында қайтыс болды.

Мәдени сілтемелер

Ленардтың салыстырмалылық теориясын сынауы және Эйнштейнге, оның теорияларына қарсы күресі "Қараңғы материя: бұрмаланған, бірақ шындық" атты эпизодтың "Эйнштейннің кек алуы" сегментінде жарылған. Ленардтың өмірі мен оның жұмысы мен Альберт Эйнштейннің арақатынасы Брюс Хиллман, Биргит Эртл Вагнер және Бернд С. Вагнердің "Эйнштейнді қуған адам: наци ғалымы Филипп Ленард тарих бағытын қалай өзгертті" кітабының тақырыбы болып табылады. 2017 жылы National Geographic телеарнасының тарихи драмалық антологиялық сериалы "Гений" ("Genius") сериалында Ленардтың рөлін актер Майкл МакЭлхэттон сомдады. Ленард "Супер ғылым достары" сериалының жетінші эпизодында жау ретінде бейнеленді.