Кіріспе
Уэльс музыкасы (Уэльс: Cerddoriaeth Cymru), әсіресе ән айту, уэльстік ұлттық ерекшеліктің маңызды бөлігі болып табылады, ал ел дәстүрлі түрде "әндер елі" деп аталады. Бұл 19 ғасырдағы диссиденттік хор музыкасы және 20 ғасырдағы ерлер хорлары, Eisteddfodau және стадиондағы ән салу, мысалы, спорттық жарыстар сияқты көзқарастарға негізделген қазіргі стереотип. Алайда, Уэльстің музыка тарихы бар, ол негізгі коммуникация құралы ретінде қолданылған.
The Music of Wales (Welsh: Cerddoriaeth Cymru), particularly singing, is a significant part of Welsh national identity, and the country is traditionally referred to as "the land of song". This is a modern stereotype based on 19th century conceptions of Nonconformist choral music and 20th century male voice choirs, Eisteddfodau and arena singing, such as sporting events, but Wales has a history of music that has been used as a primary form of communication.
Ертедегі әндері
Уэльстің Ирландия және Шотландия сияқты елдердің кельт музыкасына байланысты халық музыкасының тарихы бар. Ол ерекше аспаптар мен ән түрлеріне ие, және көбінесе twmpath (халық биі сессиясы), gŵyl werin (халық фестивалі) немесе noson lawen (гэл тіліндегі "Céilidh" сияқты дәстүрлі кеш) кезінде естіледі. Қазіргі уэльстік халық музыканттары кейде басылып кеткен немесе ұмытылған дәстүрлерді қайта жаңғыртуға тырысады және импортталған және жергілікті рок пен поп трендтерімен бәсекелеседі. Уэльсте музыканы негізгі коммуникация құралы ретінде пайдаланудың тарихы бар. Уэльстің ең ежелгі белгілі дәстүрлі әндері – Мари Льюд немесе Қарға аулау сияқты маусымдық ғұрыптармен байланысты, мұнда екі рәсімде де қайталау музыкалық ерекшелік болатын процессиялық әндер кездеседі. Сондай-ақ, 18-19 ғасырлардағы методист шіркеуінің өркендеуі де маңызды. Шіркеу дәстүрлі музыка мен биге қарсы болғанмен, халық әндері кейде ән-күйлерде қолданылған. Кем дегенде 12 ғасырдан бері уэльстік бардтар мен музыканттары eisteddfodau деп аталатын музыкалық және поэзиялық сайыстарға қатысып келеді; бұл шотландтық Mod және ирландтық Fleadh Cheoil-ге балама болып табылады.
18-19 ғасырлар, діни музыка
Уэльстегі музыка көбінесе Морристон Орфей хоры, Кардифф Армс Парк ерлер хоры және Треорчи ерлер хоры сияқты ерлер дауысты хорлармен байланыстырылады және осы салада әлемдік деңгейде танымал. Хорлық ән айту дәстүрі, әсіресе елдің ұлттық спорты – регби арқылы спорттық шараларда өркендеді. 1905 жылы халықаралық спорттық жарыс басталғанда, Уэльстің "Хен Влад Фай Нхадау" әні алғаш рет ұлттық әнұран ретінде орындалды. 18-ғасырда нонконформистік діннің күшеюімен Уэльстің дәстүрлі музыкасы төмендеді, бұл діни хор әнін аспаптарға қарағанда басымдыққа қойды, сондай-ақ музыканың діни мақсатта қолданылуын қолдады; дәстүрлі музыкалық стильдер ішімдікке берілу мен әдепсіздікпен байланысты болды. Уэльсте гимн айтудың дамуы 18-ғасырдың соңындағы Уэльс методистерінің жаңғыруымен тығыз байланысты. Уильям Уильямс сияқты жазушылар гимндерді танымал етті, ал басқалары оларды танымал халық әндеріне немесе уэльстік балладаларға бейімдеді. Сонымен қатар, Элеазар Робертс сияқтылар таратып жүрген тоникалық сольфа нотациясындағы музыканың қолжетімділігі артуы, қауымдарға музыканы оңай оқуға мүмкіндік берді.
19-20 ғасырлар, дінсіз музыка
Виктория дәуірінен бастап, әсіресе Оңтүстік Уэльс аңғарларында, мысықтар тобының дәстүрі жалғасып келеді, ал Уэльстің Кори тобы сияқты Уэльс тобы әлемдегі ең табыстылардың бірі болып саналады. XIX ғасырдағы Уэльс композиторларының хор музыкасы көбінесе діни болғанымен, тұрақты түрде әлемдік әндер жаратылып тұрды. Джозеф Парри сияқты композиторлардың «Myfanwy» шығармасы бүгінгі күнге дейін Уэльстің сүйікті әні болып табылады, одан кейін Дэвид Дженкинс және Д. Эмлин Эванс Виктория дәуірінің музыкалық нарығына арналған әндерді жасады. Бұл дінсіз әндерлерді дамып келе жатқан ерлер хорлары қабылдады, олар бастапқыда шіркеу хорларының тенор және бас бөлімдері ретінде құрылды, бірақ сонымен қатар шіркеуден тыс демалыс пен бірлестік үшін ән шырқады. Өнеркәсіптік жұмысшылар ағылшынның көңілді әншілер клубының тартымдылығына көп қызығушылық танытпады және сонымен қатар музыканың қатаң әскери стилінен де қашып жүрді. Чарльз Гуно сияқты композиторлар Пэрри, Протеро және Прайс сияқты Уэльс замандастарымен драмалық сюжеттерге, кең динамикалық контрасттарға және қызықты кульминацияларға деген Уэльстің сүйіспеншілігін қанағаттандыру үшін үлгі алды. Он тоғызыншы ғасырдағы көрнекті жеке орындаушылардың ішінде харизматикалық әншілер Роберт Рис (Эос Морле) және Сара Эдит Уинн болды, олар Уэльстен тыс гастрольдік сапарлар жасап, елдің «жырлы ел» деген беделін қалыптастыруға көмектесті. ХХ ғасырда Уэльс Бен Дэвис, Герайнт Эванс, Роберт Тьер, Брин Терфел, Гвинет Джонс, Маргарет Прайс, Ребекка Эванс және Хелен Уоттс сияқты көптеген классикалық және опералық солистерді, сондай-ақ Алун Ходдинот, Уильям Матиас, Грейс Уильямс және Карл Дженкинс сияқты композиторларды өндірді. 1980 жылдардан бастап Кэтрин Дженкинс, Шарлотта Черч және Алед Джонс сияқты жанрлық суретшілер көзге түсе бастады. 1946 жылы құрылған Уэльс Ұлттық операсы және 1983 жылы басталған BBC Cardiff Singer of the World конкурсы Уэльстің классикалық жанрдағы өркендеп келе жатқан орталық ретіндегі беделін арттырды. Композитор және дирижер Мансел Томас OBE (1909–1986), негізінен Оңтүстік Уэльсте жұмыс істеген, өзінің буынының ең ықпалды музыканттарының бірі болды. BBC-де көп жылдар бойы жұмыс істеген ол көптеген композиторлар мен орындаушылардың мансабын дамытуға көмектесті. Ол ән, хор, аспаптық, оркестрлік және мысықтар музыкасын жазды, әндер мен поэзияны қоюға маманданған. Оның оркестрлік және камералық музыкасының көптеген шығармалары Уэльстің халық әндері мен билеріне негізделген.
1945 жылдан кейінгі халықтық музыка
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін екі маңызды музыкалық ұйым құрылды: Уэльстің ұлттық операсы және BBC-нің Уэльс ұлттық оркестрі. Екеуі де уэльстік композиторлардың хор музыкасынан аспаптық және оркестрлік туындыларға бет бұруына ықпал етті. Алун Ходдинот және Уильям Матиас сияқты қазіргі уэльстік композиторлар ірі масштабты оркестрлеулер жасады, бірақ екеуі де өз шығармаларында діни тақырыптарға қайта оралды. Екеуі де уэльстік мәдениетті зерттеді: Матиас Дилан Томас туындыларына музыка жазды, ал Ходдинот Мервин Бертч және Дэвид Уинн сияқты композиторлармен бірге Уэльстің поэзиялық және мифологиялық тарихының ықпалында болды. 1960 жылдар Уэльстегі уэльс және ағылшын тіліндегі музыкада маңызды өзгерістерге куә болды. BBC 1940 жылдары «Noson Lowen» сияқты уэльс тіліндегі радио бағдарламаларын жасады, ал 1960 жылдары корпорация «Hob y Deri Dando» және «Disc a Dawn» телешоулары арқылы уэльстік артистерге өз үнін жариялау үшін апта сайын мүмкіндік берді. Сонымен қатар, қарсылас TWW арнасы «Gwlad y Gan» бағдарламасын жасады, онда классикалық уэльстік әндер табиғи аяда орындалды және баритон Айвор Эммануэль басты рөлде болды. Жастардың арасында ағылшын-американдық мәдениеттің ықпалы зор болды, нәтижесінде Том Джонс пен Ширли Бэсси әлемдік деңгейде танымал әншілерге айналды. The Beatles-тің «Apple Records» лейблінің өркендеуі уэльстік Мэри Хопкин мен Бадфингердің тізіміне қосылуына әкелді. Олардан қалыспай, Аберистуит университетінен пайда болған, қысқа ғұмырлы «Y Blew» 1967 жылы алғашқы уэльс тіліндегі поп-тобына айналды. 1969 жылы «Sain» жазбалар компаниясы құрылды, ол уэльс тіліндегі музыкалық аренадағы өзгерістердің маңызды катализаторы болды. Заманауи кезеңде музыкалық өнер гүлденуде. 1970 жылдардың басында «Man», «Budgie» және Джон Кейл мен Мэри Хопкин сияқты жеке орындаушылар, ал 1980 жылдары Бонни Тайлер мен Шакин Стивенс сияқты артистер танымал болды, бірақ олар «Motown» немесе рок-н-ролл сияқты американдық музыкалық стильдерді ұстанып, еліктеді. Уэльс тіліндегі музыканың коммерциялық танымалдылығы төмендеді, бірақ «Trwynau Coch» панк-тобы сияқты топтардың тәжірибе жасауы «Жаңа толқын» музыкасына жол ашты. «Anhrefn» және «Datblygu» сияқты топтар BBC Radio 1 диджейі Джон Пилдің қолдауын алды, ол Уэльстен тыс жерде уэльс тіліндегі музыканы қолдаған санаулы диджейлердің бірі болды. Уэльс 1980 және 1990 жылдардағы жаңа музыканы қуана қарсы алды, әсіресе Ньюпорттың өркендеген рок-сценасы, бұл қала «жаңа Сиэтл» деп аталды. Бұл кезеңде қалада тұратын тұлғалар мен топтардың арасында The Clash тобының Джо Строммері, Feeder, The Darling Buds, Elastica тобының Донна Мэтьюс, сондай-ақ Skindred және панк және металл топтары болды. TJ's сияқты орындарда Oasis, Курт Кобейн және басқа да танымал артистер өнер көрсетті немесе қатысты.
21 ғасыр
ХХІ ғасырдың басында Уэльстің нақты "үнi" қалыптасты, оны Ұлыбритания жұртшылығы мен баспасөз қабылдады. Manic Street Preachers, Stereophonics, Catatonia, Super Furry Animals және Gorky's Zygotic Mynci сияқты топтар осы үрдіске ықпал етті. Алғашқы екеуі Уэльс поп-музыкасының гүлденуіне жағдай жасады, тілімізде ән салмай тұрып, өнер еңбектеріндегі бейнелер, өлеңдер мен сұхбаттары арқылы Уэльстік мәдениетті таныстырды. Ал соңғы екеуі британдық тыңдарманға валли тіліндегі әндерді жеткізгенімен ерекшеленді. 2010 жылдары музыкалық өнер орындары мен топтар өркендеді, әсіресе Кардифф қаласының музыкалық өрісінің табысы артып, қала "Музыка қаласы" атанды.
Дәстүрлі халық музыкасы
17-18 ғасырлардағы музыкалық дәстүрлерде бұрынғы қайталанатын салтанатты әндерден өзгеше, күрделі әндер пайда болды. Бұл әндер цингханедд негізінде құрылған күрделі поэзияны қамтиды, кейбіреулері ағылшын әуендерімен орындалса, көпшілігі 'Ffarwel Ned Puw' сияқты уэльстік әуендерді пайдаланды. Италияда пайда болғанмен, үш қатарлы арфа (telyn deires, "үш қатарлы арфа") Уэльстің дәстүрлі арфасы саналады: ол үш қатарлы ішектерімен, әр жарты тон бөлек көрсетілген, ал қазіргі концерттік арфалар кілтті өзгерту үшін педальдық жүйені қолданады, арнайы ішектерді тоқтату арқылы. 19 ғасырда педальді арфаға ұтылып қалғаннан кейін, Нэнси Ричардс, Ллио Риддерш және Робин Хью Боуэннің күш-жігері арқасында ол қайта танымал болды. Пенилион – арфамен сүйемелделетін уэльстік ән поэзиясының дәстүрлі түрі, онда әнші мен арфашы әртүрлі мелодияларды орындайды, сондықтан өлеңнің баса айтылған буындары арфа мелодиясының акцентті соққыларымен сәйкес келеді. Уэльстік арфашылардың репертуары туралы ең ерте жазбалар Роберт ап Хью қолжазбасында сақталған, онда ортағасырлық уэльстік бардтардың жоғалған репертуарының бір бөлігін құрайтын 30 көне арфалық шығарма тіркелген. Музыка 14-16 ғасырлар аралығында жазылған, ауызша беріліп, содан кейін ерекше табельтурамен жазылып, кейіннен 17 ғасырдың басында көшірілген. Бұл қолжазба Еуропадағы ең ерте арфа музыкасын қамтиды және ерте уэльс музыкасының маңызды көздерінің бірі болып табылады. Қолжазбадағы музыканы дәл түсіндіруге бағытталған ұзақ жылдарға созылған жұмыс жүргізілуде. Тағы бір ерекше аспап – crwth, бұл сонымен қатар солтүстік Еуропада кең таралған ішекті аспап, ол Уэльсте орта ғасырлардан бері ойналып келген, бірақ скрипкаға (уэльстік Ffidil) ығысып, басқа жерлерге қарағанда Уэльсте ұзақ сақталған, алайда 19 ғасырға дейін қолданыстан шығып қалды. Скрипка – уэльстік халық музыкасының ажырамас бөлігі. Уэльстің басқа дәстүрлі аспаптарына уэльстік сыбызғысы (қапыры) және пибгорн жатады.
Халықтық музыка
Уэльстік фольклор әртүрлі аспаптық және вокалдық стильдерімен, сондай-ақ фольклорлық дәстүрлерге сүйенген жаңа әнші-күйшілермен танымал. 1970 жылдардың соңында Уэльсте, көрші елдер сияқты, тамырларға оралудың бастауы болды, оның бастамасы 1960 жылдардағы фольклорлық әнші-күйші Даффид Иванға дейін жетеді. Иван қазіргі уэльстік фольклорлық аренаның құрылуында маңызды рөл атқарды және ұлттық-патриоттық рухтағы әндерімен, сондай-ақ Sain жазбалар компаниясын құруымен белгілі. Festival Interceltique de Lorient фестивалінде Ar Log тобы құрылды, ол уэльстік скрипка мен арфа өнерін қайта жаңғыртуға жетекшілік етті және 21-ғасырға дейін жазбаларын шығарып тұрды. Ирландиялық Planxty тобының ізбасарлары болған уэльстік сессиялық Cilmeri тобы ерекше уэльстік стильде екі альбом жазды. Уэльстік фольк-рокқа Moniars, Gwerinos, The Bluehorses, Bob Delyn a'r Ebillion және Taran сияқты бірнеше топ кіреді. Sain компаниясы 1969 жылы Даффид Иван мен Хью Джонс Брайан Морган Эдвардстың қаржылық қолдауымен құрылды. Бастапқыда компания уэльстік әншілермен келісім шарттарына қол қойды, көбінесе саяси мәтіндері бар әндермен, бірақ кейін әртүрлі стильдерге қарай кеңейді. Оларға кантри музыкасы (John ac Alun), әнші-күйшілер (Meic Stevens), стадиондық рок (The Alarm) және классикалық әншілер (Aled Jones, Bryn Terfel) кірді. Фольклорлық жандану 1980 жылдары Робин Хью Боуэн және басқа музыканттардың үлкен коммерциялық және сындық жетістіктерге қол жеткізуімен күш алды. 1990 жылдардың соңында Fernhill, Rag Foundation, Bob Delyn A'r Ebillion, Moniars, Carreg Lafar, Jac y Do, Boys From The Hill және Gwerinos сияқты жаңа топтар танымал болды. Jac y Do бүкіл елде қоғамдық жиындар мен шараларда twmpathau орындайтын бірнеше топтың бірі. Уэльстік дәстүрлі музыка панк-фольк топтары арқылы жаңартылды, олар дәстүрлі күйлерді жоғары темпте орындады; олардың қатарында Bob Delyn a'r Ebillion және Defaid топтары болды. 1990 жылдары Fflach:tradd компаниясы құрылды, ол көп ұзамай уэльстік фольклорлық жазба индустриясында бірқатар жинақтармен және 13 скрипкашы қатысқан Ffidil сияқты тақырыптық жобалармен жетекшілік етті. Кейбір уэльстік орындаушылар дәстүрлі элементтерді, әсіресе тілді, импортталған жанрлармен үйлестірді, мысалы, Soliloquise және әсіресе John ac Alun, уэльстік тіліндегі кантри дуэті, олар Уэльстегі ең танымал заманауи орындаушылардың бірі болып саналады. 2007 жылдың маусым айында Дольгелауда Tŷ Siamas ашылды. Tŷ Siamas – дәстүрлі музыканың ұлттық орталығы, онда тұрақты сессиялар, концерттер, сабақтар, интерактивті көрме және жазба студиясы бар.
Поп және рок
Дәстүрлі емес аренада көптеген Уэльстік музыканттар танымал рок және поп-музыкада жеке тұлға ретінде (мысалы, Том Джонс, Ширли Бэсси, Бонни Тайлер, Дейв Эдмундс, Шакин Стивенс), топтардағы жеке тұлғалар (мысалы, The Velvet Underground тобының Джон Кейл, Scritti Politti тобының Green Gartside, Teardrop Explodes тобының Джулиан Коуп және Sweet тобының Энди Скотт, Deep Purple және Rainbow тобының Роджер Гловер) немесе Уэльсте құрылған топтар (мысалы, Amen Corner, The Alarm, Man, Budgie, Badfinger, Tigertailz, Young Marble Giants) ретінде кездесті, бірақ Уэльстік топтар 1990 жылдары ғана ерекше топ ретінде таныла бастады. 1980-ші жылдары Datblygu және Fflaps сияқты топтар бастаған андеграунд пост-панк қозғалысынан кейін, 1990-шы жылдары Уэльстің рок топтарының (уэльс және ағылшын тілдерінде) айқын өркендеуі болды, оларға Catatonia, Manic Street Preachers, Feeder, Stereophonics, Super Furry Animals, The Pooh Sticks, 60ft Dolls және Gorky's Zygotic Mynci жатады. XXI ғасырда Marina and the Diamonds, Skindred, Lostprophets, The Kennedy Soundtrack, Джеймс Кеннеди (музыкант), Kids in Glass Houses, Duffy, Christopher Rees, Bullet for My Valentine, The Automatic, Goldie Lookin Chain, People in Planes, Los Campesinos!, The Victorian English Gentlemens Club, Attack! Attack!, Gwenno, Kelly Lee Owens, Funeral for a Friend, Hondo Maclean, Fflur Dafydd, The Blackout, The Broken Vinyl Club, The Joy Formidable және The Anchoress сияқты көптеген жаңа әртістер пайда болды. Jarcrew, Mclusky және Future of the Left сияқты өткір альтернативтік топтар – тәуелсіз музыка қауымдастығында жақсы танымал және Уэльстік топтар ретінде белгілі – Ұлыбританияда шамалы коммерциялық жетістікке де қол жеткізді. Суонсидегі Karnataka тобынан және олармен байланысы бар басқа топтардан күшті неопрогрессивті/классикалық рок сахнасы қалыптасты. Оларға Magenta, The Reasoning және Panic Room кіреді.
Электрондық музыка
Львибр Ляэтог екі тілді электронды музыка шығарды. DJ Саша Флинтширдің Хаварден қаласынан. Сондай-ақ, Кардиффтен шыққан табысты Drum and Bass ди-джейі High Contrast, Врексемдегі тәжірибелі house тобы K Klass және Суонсидегі прогрессивті breaks өндірушілері Hybrid есімдерін атауға болады. Escape into the Park және Bionic Events – Уэльстің Hard Dance сахнасының мысалдары. 2011 жылдың 16 шілдесінде trip-hop, synthpop жанрындағы Бристольдік Kosheen тобының вокалисі Сиан Эванс DJ Fresh-пен бірлесіп Ұлыбритания ресми сингл чартында 1-орынға шықты.
Хип-хоп
Уэльстік хип-хоп және рэп орындаушыларының қатарында Goldie Lookin Chain, LEMFRECK және Astroid Boys бар. Екі тілді орындаушыларға Mr Phormula және соңғы кезде Sage Todz, Dom James және Lloyd кіреді.
Уэльс тіліндегі танымал музыка
Уэльс тілінде роктан хип-хопқа дейінгі дамыған заманауи музыка өрісі бар, ол көбінесе көп көрермендерді тартады, бірақ олар туралы жаңалықтарды көбінесе уэльс тіліндегі БАҚ жасайды. 2013 жылы алғашқы Уэльс тіліндегі Музыка күні өткізілді, ол әр жылғы ақпан айында ұйымдастырылады. Шаралар уэльс тілінің музыка жанрларының кең спектрінде қолданылуын көрсетеді, ал олардың ішінде Кардифф қаласындағы Womanby көшесі, сондай-ақ Лондон, Суонси, Бруклин және тіпті Будапешт сияқты орындар бар. Жыл сайын Mentrau Iaith Cymru, Ұлттық Эйстедфод және BBC Radio Cymru ұлттық «Топтар шайқасын» өткізеді, онда жас, болашақ уэльстік топтар 1000 фунт стерлинг сыйлық үшін бәсекелесе алады және, уэльс тіліндегі әртіс үшін ең үлкен жетістіктердің бірі саналатын Maes B сахнасында соңғы түні өнер көрсетеді. Maes B-ден басқа, жыл бойы көптеген түрлі уэльс тіліндегі музыкалық шаралар өткізіледі, олардың соңғы жылдары үлкен танымаллыққа ие болды. Әр жылғы ақпан айында «Y Selar» журналы Аберистуит университетінде марапаттау рәсімін ұйымдастырады, онда елдің түкпір-түкпірінен келген уэльс музыкасының жанкүйерлері ең танымал және болашақ топтардың өнерлерін тамашалайды. Сондай-ақ, «Dawns Rhyngolegol» шарасы бар, онда Ұлыбританиядағы барлық университеттерден келген уэльс қоғамдары Уэльстегі ең жақсы уэльс тіліндегі музыканы тойлау үшін жиналады.
Ағымдағы шығыстар
Уэльстік топтар BBC Wales, BBC Cymru, S4C және The Pop Factory сияқты арналар арқылы тыңдаушыларға жол таба алады. Атап айтқанда, BBC Radio 1-дің Bethan мен Huw және BBC Radio Wales-тің Адам Уолтон өздерінің эфирлерінде жаңа уэльстік музыканы қолдайды.